(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Wisła"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legał copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated ąuerying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we reąuest that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automated ąueries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be ąuite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



5 1 (X\rS/ió. J*H>. 6a 




tlaifaarU (Tollrgc ŁiUraro. 

FROM THE 

LUCY OSGOOD LHGACY. 

•^ To purchasc «uch books ub Bhall be Tiioj*t 

needed for the College Library^ »o ji^ 

lłe.^t to prom ot c thc object?^ 

nf the Colle^ct*/' 



VS>^ 



.A^^-Sr 



^ ( .^ 







■-'rM^<'ó- 



- ■■ V. 












Ccxs: 



is; 






> c 






Digitized by LjOOQ IC 



Digitized by LjOOQ IC 



Digitized by 



Google 



W^ISŁA. 



Digitized by LjOOQ IC 



Digitized by LjOOQ IC 



WISŁA 




MIESIĘCZNIK 



GIEOGRAFICZNO-ETNOGRAFICZNI. 



Z zapomogi Kasy pomocy dla oaób pracujący cli na poJu 
naukowym Imienia Mianowskiego. 



TOM VL 



Rok 1893. 



WARSZAWA. 

Skład główny w księgarni M, Arcta, Nowy-Świat, 53, 

1892. 



Digitized by LjOOQ IC 



May 2r> 1H93 



fi 



Bapmaea^ 13 ^Peepajm 1893 wda. 



Druk Józfifa Jelyńskiego, Wareziiwa, Daniele wiczo weka, 16. 



Digitized by Google 



Digitized by LjOOQ IC 



^^^ 



Digitized by 



Google 



1 




WIEŚNIACY z KSIEZTWA ŁOWICKIEGO 

Digitized by VjOOQ IC 






Digitized by LjOOQ IC 



SPIS RZECZY 

W TOMIE VI WISŁY. 

Table des matiórefl du VI Yolume de la r©vue 

góograpMGO-etlmograpłiiąiie lA^iiSiła (la Yistule); 

aimee 189S. 



Gloger Zygmunt W dolinie Biebrzy. jiirv 

Ła vftlI4e de la riyl^i^e Biebrza « . ^ « I 

Ctszemski Stanisław Folklorystyka chorwacko-serbska. 

Le folklore croato-serbe. 18, 371, 547, 834 

Grabowski Bronisław Podania o związkach między najbliż- 
8zya» rodzeńalweni- 
Legend^s des relatioDS eotre les plua 
proches pareota 54, 279 

Matlakowski Władysław Gracja czyli zaproszenie na weaele 

na Kujawach. 

OraiBon dinYitation anx noces en 
Cnyavie . * . , , 79 

Kleczkowski Kazimierz Etnologia i estetyka. 

L'ethtiologie et l^estbćtiąue .... 82 

Majewski Erazm Wąż w mowie, pojęciach i praktykach lu- 
da naszego. 

Le serpent dans la langne, dana les idees €t 
dana Ecs nsagea du penple .... 87, 318 

Dembowski Bronisław Bajki wedhig opowiadania Jana Sa- 
bały Krzeptowskiego z Kościeliski 
Oontea r&contćs par Jean Sabała Krzep- 
towski de Koecieliska 140 

Toeppen UL Wierzenia mazurskie. (Przekład Engienji Pil- 
tzówny. 

Croyancea dca Mazura prasaiena. (Traduit par Eu- 
gćnie Filt^) -.,.,., 145, 39l, 641, 758 



Digitized by 



Google 



Wasilewski Zygmunt PrsŁj^ezyaek do etnograf i Krako- 
wiaków, 

Contributbns a rśthii o grapie des Cra^ 
coviene. , , 184, 300 

'nadmorski dr. KasKuby i Koeiewie* Jc^yk, zwyczaje, prze- 
sądy! pieśni ludowe w północnej części Prae 
Zaoboduich. 

Les Kaclioubea et les KocieTiens. Laugage, ti84- 
ges, supersŁitiyns et cbanU du peuple dn Nord dd 
la Pruaee ^aidcnUle 205 

Franko Iwan, Wojna żydowska. Przyczynek do studjów 
porównawczych nad literaturą ludową. 

La guerro juive. Cotitributiona smx ^tudes com- 
parees de la Litterature populaire 263 

Gloger Zygmunt Wycieczka po Wiśle. 

Une excarsitJ[i sur la Yistule 501 

Sirzddicki Kazimierz Wskazówki dn badań antropometrycz- 
nych nad ludem, 

Indicatioiis pour les abaeryatiDos aotbro- 
pomótrirj ues sar la population * . . < 512 

Herbtn Jan Słowacy i Hanucy w Morawji południowej. 

(Streścił Bronisław Grabowski). 

Les Sloyaks et I es Uanaks de la Moravie mó- 

ridionale, (ifeaumc par Br. Grabowski), , ^ . 500 

Wasilewski Zygmunt Szopka i ^.Herody/' Materjaly do dzie- 
jów teatru ludowego* 
Le Łbćatre poptilairea et les „Hśrodafl/^ 
Matóriaux paur servir a rhietoire du 
theatre populaire 564 

Ciszewski Stanisław Powieści z Tysiąca i jednej nocy 
w przeróbce luda naszego. 
Contes de Mi tle et une nnit trans for mśs 
par le peuple 5S7 

Eitre Józef Pieśni ludu sycylijskiego. (Streściła Waleija 
Marreuć). 

Cbanta du peuple de ta Sieile. (Eósumś par Mme 
V, Marrene , - 593 

Nałkowski Waclin^ Kronika gleograficzna za rok 1891. 

Chromque geographiąiie pour Tannde 
1891 615, 797 

Franko Iwan ,,Bajka węgierska" Wacława Potockiego 
i ,,P8ia krew,'^ 

„Le coiite Uongroia" de W Potocki et „le 
sang de cliicu.*' 745 



Digitized by LjOOCIC 



Siarkowski WiaŁ ks. Przyczynek do materjałów o stroją .*^r. 

chłopskim w XVI wieku. 
Contribations i\ la connais Bance dea 
babits dea paysanB dii XVI £[l'c1€. , 849 
Jasirziiowski Szcząsny Notatki etnograficzne ze wsi Krzy- 
wo wola w gub. Lubelskiej, 
Notiees i5timograpłiiquea du Wllage de 
Krzjwowola, gouvernemcot dc Lłiblin. 851 

Bruckner Aleksander Z przeszłości gwar polskieh. 

Anciens dialectes polotuiB 865 

Olechnowicz Władysław Szlachta i włościanie. Przyczynek 

do charakterystyki antropologicznej 
ludności gub. Lubelskiej. 
Leś nobJtiS et les payjsans, Gontribti- 
tioiia a la caracteriatiąuc anthropolo- 
giqne de la populatian du gouTerne- 
ment de Lubiło 873 

Mikłmmec Pioir Z krajn Slowieńców, List Slowieuca o Sio- 
wieńcach, 

Le paya de& Sloy^ncs, Lettre d'uii Slovt^iie aur 
les SloYtnea 89 9 

Czarkowski Ludwik Prowincjonalizmy w gwarach ludowych, 

Notice sur les idiotismes de province, . 906 

C- 5. Próbki poezji ludowej chorwaeko-serbBkiej* 

Spćcimcne de poeaie populAire croato-aerbe , , , . « 90 

Poszukiwania. 
Recherches et enąuetes. 

I, Lecznictwo ludowe, 

Mśdecine populaire 221, 421, 663, 911 

II. Obszar etnograficzny. 

Notre territoire ethnograpbiąue , , , 223, 424, 669, 917 

III. Kola (kluba, knywula), 

Le baton comme circulaire , , . . 223^ 125, 670^ 917 
IV, Chata, 

La chaumiere polonaise , . , . . 224, 426, 671, 919 
Yll, Zwyczaje prawne, 

Usagea juridiąnes - - 227, 430^ 919 

yill. pismo obrazowe. 

L^ecriture figuree . , , . . . . , , 4 3 1, 672, 920 
IX, Pojęcia ludm o przyrodzie. 

Idees dli pcuplo sur la naturę . . . 227, 432, 676, 920 
XL FJłkalnJe, 

Les inmulL » ' , , - .228, 433 



Digitized by VjOOQ IC 



XII. Niecenie ognia przez tarcie. nr. 

Fen par frlctioD 434, 920 

XIII. Pamięć o zmarłych. 

Le jonr des marts. , 435, 921 

XIV. Pisanki. 

Le& oei]rs peJDts 443^ 6S3, 922 

XVI, Ifńk. 

Le pavot {papaver) 228, 923 

XVIL Czytelnictwo lądowe. 

Que Ht le peuple? 683 

XVm, Sobótka, 

La rellle de U Sainf-Jean .... 230, 444, 683, 923 
XIX, Jak Bobie lud nasz wyobraia istoty świata nad- 
przyrodzonego. 
Comment le peuple s^ figurę les ćtres surnatureb? . , 927 

XX, Szwedzi, Tatarzy i Tnrcy. 

Le BuedoU, les Tartares at les Turca dana la truditloD 
populaire . , . . 931 



Bibijografja, krytyka i wiadomości bieżące* 
Bibliegraphre, critiąue et nouvelles* 

D r. H. Machał N^krea Bloyanekóho h^jealoYf J. Karłomcz 
235, — G o b 1 e t d'A 1 v i e 1 1 a La migration des aynibolea J, Karło* 
v?ic^ 237. — A. P y p i n Historja etnografji runkiej J?. Lubicz i Fr, 
RaYulta 238, 451,- M. Murko Die Geschichte von deo eleben Wdi- 
Ben bei den Slaven X Karlowkz 447, — B enno Martiny Aber- 
glaube 'im Molkereiweaen M Bukowiecka 449. — K irpiczników 
W Bprawie ataroruakich skomoroehów L, Szepielewicz 45S,— Herman 
Frischbier Preiissische Volksreime und VolkspieIe It Lubicz 691- — 
JuljuBz Sekutowicz W^tt^p do gieo^ratji fizycznej 17, JCdikaw- 
jjfci 695. — Brttekiier A. Żródia do dziejów literatury i oświaty 
polskiej Z. Wasilewski 699. — N: Z. Ti chów Materjały do historji 
rozwoju domu słowiańskiego i. Wasilewski 704, — Władysław 
Matlakowski Budownictwo ludowe na Podhalu K. Kleczkam- 
jŁi 705. — Prof, dr, Antoni Mierzyńaki Itfytbologiae 
Litnanicae Monumenta /. Sembriycki i 5^. Karłowicz 932. — Leo- 
pold Czapiński Księga przyelów^ sentencji I wyrazów łaciu- 
flkich, niywanycb przez pisataów polskich Ra/ał Lubicz 935.— Bo- 
lesław Limanowski Galicja IK Nałkowski 939. — D r. V, 
T i 1 1 e Literami studio J* Karłowicz 945 >— Z. Gloger i Z. Nos- 
kowski Pleani Indu J. Karłomcz 947,— D r, N a d m o r s k i Kaszu- 
by i Eociewie J. Karłomcz 950. — P. PapaĆek O pi*edslovanakó 
dobę V Cechach B, Grabowski 951.— S 1 a V i c i n s k y V[k Kram- 



Digitized by VjOOQ IC 



pot" J, K Gojdtr 959. — ^H, G a i d o z Un vieiix rite medic&l J. 
Karłowicz 959-^ — K rauge dr, Erneat Tuiako-Land, der arischea 
Stamme ond Gotter Urbeimat, J, F. Gajadcr 961.— Friis J- A* Le- 
sicoii lapotiicum J. F. GajsUr 963. — J. Jacoba i A. Nntt The 
(eecond) international Folk-Lore Oougrees, 1891 J, Karłowicz 964. — 
Przegląd czaeopiam przez (Reviie des p^riodiąnes par) 
Czt^laoMi HozmuAjcicgOj Leojia WasiUw^kief/o^ Rafała Li/hicza^ Jana 
Ktirłotci&ia, Wacława Na^kowi^kier/Ot Franciszka Krc^ka^ Zygmunta Wa^ 
ńiewgJciego^ L. S\ Korctt/ńtHego^ Jana BartzczewukiegOj J» F^ Gojtlcra 
i Z. A, K 249, 469, 711, 965. — Nowości (Nouveaiit6e): 
Z ludo znawstwa i rzecz- ludowych (ethnographiąnes et fol kia- 
riqQe8j 253, 482, 729, 988, Z wia rożna wstwa (mythologiąues) 254, 
485, 730, 991- Z dziejów cywilizacji i kultury (de Thistoire de 
la civi!i8ation) 254, 48 B, 730, 991. Z gicograCi i podróży (de 
geographie et des voyage8) 255, 489, 732, 993. — Objaśnienia chro- 
moUtogrsfji i rysunku (ExplicatLOD dea chrom oli to grap! ues et de la 
graYore) 49 1, 734, 994. —Portret Jana Sabały (le portrait du mon- 
tagnard J«an Sabała na czele zeazytu 1. — Adam Za kr?* e w- 
ski Najbliższe zadania antropoEogJi I etDOgrafji polskiej (Des pro- 
blcmea les plua nrgenta de l^authropologie et de rethnograpbie po- 
lonalBe) 255. ^Z. Was. Cygani (Les Tziganea) 492.— K* L. Rogi 
jelenie (Lea boia dea ccrfaj 49 4^^ — -I ks i M. Dowojn a*S y 1- 
westrowioz Do atr, 119 t. I ,. Wiały'* (A propos de p, 119 dn 
ToL i de „Wisla'0 494. — Michał Federt>wski Do str. l79 
i 474 t. II „ Wiały ^* (A propos de pp. 179 et 474 du U toI. de 
„Wisła'*) 496.— A, Czerny Sprostowanie do art ,,Za pleśnią 
łużycką*' (AdditionB a )*arttcle „Cbauta luaaciens") 497. — Kaazuby 
i Eociewte (Les Kachoubes et lea Kocieviena} 498, — Model chaty 
(Modtle d'une chanmicre) 498, — S eweryn Udziela Obory wa- 
nie przeciw zarazie (Le labourage comme pr^seryatif de la peste) 
734 — AL P. Cztery podania o atworzeniu ziemi (Quatre Iśgendea 
de la cró&tion de la terre) 736,— Z, W a a. i B. W, K, Do atr. 119 
t, 1 ,,Wiały^' (A propos de I, 119 de ,»Wi8la*') 737.— Zawiadomienie 
(Averti88ementj 741.^ — J. Karłowicz Szlązaczka z pod Cieszyna 
(La Silesieune de Tescben) 49 U— R, O. Wieśniacy z po w. Łowic- 
kiego (Les payaana dn dnchó de Łowicz) 994. — A Ifred Romer 
Wozy litowakie (Les cbars lithuaniena) 734, — Iwan Franko 
Pochodzenie Attyli (La provenance d'Attila) 996. — J. Sembrzyc- 
ki i J. K, Wierzenia mazurskie (Croyancee des Mazura) 997. — 
Tkactwo (La tiasure) g98, —Al P. Do atr. 959 i 982 t, 1V^ oraz 
232 t. V j,Wiały" (A propoa de IV, 959 et 982; Y, 232 de ^Wia- 
ła'*) 1000. — J. K, Licytacja dziewcząt (La vente ii i'cnrhcro des 
jeunca fiUosJ 1000.— Wiadomości bieżące (Fal te dirers) 259, 737, 
1000.— Muzeum etnograficzne (Mu see ethn ogra fi que) lOOh — ^Nekrologi 
(Neerologues) 260, 1002. 



Digitized by LjOOQ IC 



p 



I 



I 



» 



Digitized by LjOOQ IC 



i 



A i\ /^ i- 



Digitized by LjOOQ IC 



I» 



Digitized by 



Google 




Digitized by VjOOQ IC 



Digitized by LjOOQ IC 



w DOLINIE BIEBĄZY. 



Kraj oaez posiada wiele jeszcze zakątków mało znanych 
mieszkańcom miast i turystom* Oo takich należy dolina rzeki 
Biebrzy w Augusto wskiem, dokąd zapraszam dziś z sobą cier- 
pliwych czytelników, Z góry raczcie rai wybaczyć; jeżeli nie 
poprowadzę towarzyszów krajem kultury i ciekawych cudów 
przyrody. Taki już bowiem jest mój nalóg^ że zamiast szukać 
dziwów świata po udeptanych szlakach, błądziłbym całe życie 
tylko przez piaski, bagna i manowce, omijaue przez wszystkich, 
wpatrując się w dno tych cichych strumieni i we wstęgi tycli 
rzak modrych, w łąki i gaje, w ludzie którzy należą jeszcze do 
otaczającej ich natury, w ich chaty i stare cmentarzyska. 

Rzeka, o której brzegach mam mówić, zwana przez lud 
polski „Biebrzą," a przez ruski „Bobra" i „Biebrą," od wiel- 
kiej ilości bobrów zamieszkujących niegdyś okoliczne błota, jest 
głównym dopływem Narwi- Źródła jej leżą o dwie mile od Grod- 
na w okolicy miasteczka Nowego Dworu w gub. Grodzieńskiej. 
W tejże okolicy Biebrza zaczyna etanowić granicę między gub. 
Grodzieńską a Królestwem Polskiem i tworzy ją na całej dłu- 
gości owej ważkiej szyi kraju łączącej dwie gubernje, Łomżyń- 
ską i Suwalską, aż do ujścia do Narwi na Mazowszu, o 3 mile 
od Łomży. Tutaj właśnie Biebrza i Narew tworzą tak zwane 
w języku ludowym „widia," w których rozpostarły się nieprzej- 

H^iSia t. Vi «ił. i 1 



Digitized by LjOOCIC 



2 ZYGMUNT GLOGEB 



rżane okiem niziny, łąki i bagna^ a na samym prawie cypla 
leży pagórek, na którym w odległej starożytności znajdowała 
się jakaś znaczniejsza sadyba ladzie używających narisędzi krze- 
miennych. Dziś w miejsca tem^ zwanem Kępą, wznosi się z wie- 
życzkami w styla zamków francaskich gościnny dworzec pań- 
stwa de Fleary. 

Tataj właśnie zamiłowany w archeologji gospodarz przy- 
gotował ową wycieczkę naukową, w której wziąłem udział. Po- 
nieważ Biebrza płynie dość bystro, a ztąd żeglowauie pod wodę 
z punkta jej ujścia, gdzieśmy się znajdowali, byłoby żmnduem 
i uciążliwem, postanowiliśmy zatem łódź naszą umieścić na moc- 
nym sześciokonnym wozie i jechać w łodzi lądem aż do mia- 
steczka Goniądza, a tam spuściwszy nasz statek na wodę^ pły- 
nąć do domu brzegiem rzeki. Pomysł ten niezwyczajny, ale 
praktyczny, podobał się wszystkim,, a nmie zapewniał, iż po- 
znam naprzód i wzdłuż przejadę dawną ziemię Wizką, ciągnącą 
się na prawym brzegu Biebrzy^ a z powrotem dolinę koryta tej 
rzeki. 

Łódź tedy^ mogącą pomieścić w sobie osób kilkanaście, 
ulokowano na wozie. Na łodzi pomieszczono kosz ze spiżarnią^ 
samowar i tym podobne przybory do podróży. Wóz wjechał na 
prom, kursujący pomiędzy Kępą a Wierciszewem na Biebrzy. 
Po chwili wspinaliśmy się na stromy, wyniosły brzeg po stronie 
Królestwa, zkąd roztaczał się rozległy widok na nieprzejrzane 
zabiebrzańskie łąki i nieprzeliczone stogi siana. Jadąc w łodzi 
na trzęsącym wozie i po kamienistej drodze, doznajemy dziwne- 
go wrażenia. W każdym razie pod wpływem większego od nas 
podziwu są wszyscy ludzie, pracujący w polu, którzy Bpostrzegl* 
szy niebywały na tych drogach wehikuł, otwierają szeroko oczy^ 
a jeszcze szerzej gęby, i lewą ręką przysłaniając czoło od alońca, 
prawą bezwiednie są gotowi uczynić znak krzyża świętego na 
nasz widok. Dzień mamy słoneczny bez najmniejszej chmurki 
na niebie. Mijamy pięknie zabudowany folwark Sieburczyii, 
przed laty kilkudziesięciu siedzibę Andrzeja Rembielińskie^o, 
starego kawalera, słynnego skąpca i oryginała, ale człowieka 
zacnego, rozumnego i zamiłowanego w sadownictwie. Pan An- 
drzej był synem Stanisława, niegdyś sekretarza przy królu Po- 
niatowskim. Założony przez niego ogród, głośny doborem owo- 
ców i obfitością róż, istnieje jeszcze na wyniosłym stoka nad- 
biebrzańskiego wybrzeża, a biały dwór murowany jest widoczny 



Digitized by VjOOQ IC 



w DOLINIG BIEBRZY 



O mil kilka % okolicy Tykocina, dakceaon^wie pana Andrzeja^ 
któnsy, jak si«^ zdaje, w Siebiirczynie nigdy nie byli, lub naj- 
wyżej raz w życia, rozprzedali niedawno ten szmat pszennej 
gleby uadbiobrzauskiej. 

Róże siebarczyńakie, których tu podobno juź ani śladu nie 
stostalo, przypomniały mi opowiadanie mojej babki, źe za jej 
młodych czasów prawie w każdym ogrodzie szlacheckim pielę- 
gnowano róź dostatek, z których niewiasty wyrabiały wodę ró- 
żaną dla siebie i do skrapianja w pokojach podłóg, wówczas 
jeszcze nie malowanych. 

Posuwając się ku północy, mijamy kościelny Burzyn, gniaz 
do uiegdyń Burzyńskich, Brzosto w o —Brzostowskich^ Pluty — Plu- 
to w. Były to wszystko dawne mazowieckie rodziny ziemi Wiz 
ki ej, stanowiącej północno -wgehodni kąt Mazowsza nad Biebrzą^ 
a będącej Biedliskiem licznie tu rozrodzonej, w średnich wiekach 
osiadłej i dotąd istniejącej szlachty Rakowskich, Kossakowskich, 
Truszkowskich, Brzostowskich, Tyszków^ Mościckich, Jaczyń- 
akich, Makowskich, Grądzkich, Karwowskich, Bagieńskich, Trzas- 
ków, Sapińskieh, Wagów, Konopków, G linków, Bzuro w itd. 

Ziemia Wizka, jedna z dziesięciu, składających dawne 
województwo Mazowieckie (były niemi; Warszawska, Czerska, 
Liwska, Zakroczymska, Wyszogrodzka, Ciechanowska, Kożań 
ska, Nurska, Łomżyńska i Wizka), należała do tych pospoli- 
tych zresztą okolic nad Narwią, w których przed jakiemiś pię- 
cia wiekami nie było zupełnie ludności poddańczej, kmiecej, ani 
iadnej innej, tylko wyłącznie uprzywilejowana massa Szlachty. 

Jedziemy drogą nam nieznaną^ ale z mapą w ręku, 
która objaśnia num nazwy wiosek i kierunek najmniej- 
szych drożyn. Woźnica nasz ni© raditi dowierzać papierowi^ 
natomiast rozpytywać się o drogę u ludzi i po karczmach: A lu- 
d»i też nie brakuje. Na widok nas/,ej łodzi, pełnej podróżnych, 
walizek, strzelb i wioseł, a ciągniętej przez sześć gniadoszów 
i powożonej przez stangreta z lampasem, w każdem oknie pełno 
głów dużych i małych^ niekiedy pełno nawet ładnych dziew- 
cząt Dzieci biegną z daleka cwałem, żeby się bliżej przy- 
patrzyć, włażą na płoty lub cisną się we wrota i przywołują in- 
nych. 

Posuwamy się ciągle na północ przez pola żyzne, ale za- 
iane gęsto granitem napływowym. Wioski drobnej szlachty 
'*'lj|cznie z drzewa budowane i.i^lomą kryte. Domy nigdzie nie 



Digitized by VjOOQ IC 



ZYGMUNT GŁOGJBlR 



bieioue, ale wszystkie mają komioy czyli dymniki murowane 
z cegły. Nigdzie nie spotykamy jaż t. zw. zbrożyn czyli dymni- 
ków staroświeckich^ kleconych z chróstu i gliny. Domy są dość 
obszerne, budowane prawie wszystkie na dwie strony, czyli z sie- 
nią nie w rogu, jak u starych chat włościańskich, ale w środku 
domu, mającego tym sposobem po obu stronach sieni, czyli w obu 
szczytach, po dwie izby. Domy te nie w słupy, ale w węgiel 
czyli „w kier" gładko budowane z tartych bierwion, z dość du- 
żemi oknami i nizkiem okienkiem nad drzwiami wchodowemi, 
% mnóstwem dokoła płotów i ogródków, są (Uugie na 20 — 30 
łokcia a szerokie zwykle na 12 do 16-tu. Pod oknami rosną wa/w^, 
bole drzewko\ pkuonja z liśćmi pachnącemi^ nagietki^ szaraniec 
żółty, maruna i ruta (do wianków weselnych niezbędna). 
W ogródkach gdzieniegdzie drzewa owocowe, śliwy, częściej 
diika grusza, wiąz, lipa, lub w drzewo wyrosły jałowiec, 
a w drzew tych cieniu kilka pni z pszczołami. Pod ścianami 
domów kamienie do siedzenia i płoty niektóre z kamieni ukła- 
dane^ ale ulice miejskie nie brukowane prawie nigdzie. 

Za Biebrzą na prawo mamy ciągle widok bardzo rozległy. 
Przy dniu jasnym i cichym, spostrzegliśmy tam w oddaleniu 
prsiynajmniej trzymilowem zjawisko dosyć dziwne.- Oto strzelała 
w uiebo olbrzymia kolumna dymu. Ponieważ nie było najmniej- 
szego wiatru, więc kolumna była prosta i niezmiernie wysoka. 
U tiolu cienka i czarna, pod stropem firmamentu rozszerzała się 
w majestatycznej wielkości coraz mniej ciemny kielich. Słońce; 
które umie zarówno obłoki chmur, jak i dymu przemieniać wzlo- 
ciate bałwany nadziemskiego oceanu, ozłociło szczyt tego niebo- 
tyczucgo kielicha, który wydawał się chwilami jak ziejąca 
Dgniem żałobna pochodnia, utkwiona wśród zielonej rozległej 
płaszczyzny. Woźnica nasz twierdził, że to zapewne pożar we 
wdi Długołęce. Mapa wskazywała w tym właśnie kierunku 
puwyźszą wioskę, a jak dowiedzieliśmy się potem, istotnie zgo- 
rzała wówczas część tej ogromnej i zamożnej wioski, w po w. 
Bi^to8tockim położonej. 

Rydwan nasz czy koraby bo istotnie nie wiem^ jak nazy- 
wać nasz pojazd ziemnowodny, zatrzymał się u przeprawy nad 
rzeczką Wissą. Właściwie nie było tu żadnej przeprawy, bo ani 
promu, ani mostu, tylko bród głęboki wśród kamienistych wer- 
tepów. Trakt nie prowadził już tu żaden, tylko droga od lasu. 
Pasterze i pasterki^ powracający zza rzeki, przebywali bród pieszo 



Digitized by 



Google 



w DOLINIE BIEBRZY 



na wzór pędzonych przez siebie byśków i jałówek, nnosząe tyl- 
ko swoje tuniki do paaa, co jeduak pie obrażało przyzwoitościj 
gdyż Btarano się jednocześnie ukrywać swoją nagość w głębi 
kryształowych nurtów Wissy. Zdejmowanie lodzi z wozu byłoby 
zbyt ociążIiweiUj więc przejechaUśmy w niej na k^łacb^ w dwócb 
tylko miejscach o włos nie przewróciwszy się do wody, 

W borku sosnowym za Wissą mieliśmy pierW6/.y w dniu 
tym popas^ po którym ruszyliśmy w dalszą dragę. Drożyn było 
w tym lesie co niemiaraj więc zbłądziliśmy niebawem, ku nie- 
małemu tryumfowi naszego wożniey, który ciągle podziwiał naa^ 
zaufanie do papierowej mapy- W mroku wieczornym^ który wśród 
gąszczów leśnych zawitał przed stonca zachodem, straciliśmy 
w końcn ślad naszej drogi, a w dodatku poważny i eięŹki nasK 
wehikuł ngrzązł w błotnistej czarnej parowie* Z prawdziwą ra- 
dością spostrzegliśmy wtedy pastuszka, goniącego do domu cie- 
lęta, ale przyszły nasz zbawca, spostrzegłszy wśród boru łódź 
zaprzężoną w sześć koni, ukrył się szybko w krzakach. Trzeba 
więc było robić formalną na niego obławę, zatrzymując jego 
cielęta, aby łatwiej odszukać ich mentora. Ledwie znaleziony 
i ośmielony^ wyprowadził nas do poblizkiej, dużej i porządnie 
zabudowanej, widocznie zamożnej wioski Karwowo, zamiei^zkanej 
wyłącznie przez cząstkową szlachtę, a będącej starożytnym roz- 
sadnikieui rodu Karwowskich. 

Pięknym wieczorem i drogą szeroką posuwamy się dalej 
z Kar w owa, i minąwszy Klimaszewnicę, wjeżdżamy do wspania- 
łego sosnowego boru, który staje się także coraz gęstszym i ciem- 
niejszym. Znowu więc drogę tracimy z uczu, ale czujemy po 
biegu naszych koni, że zwierzęta te, ostrzejszym od ludzi ł>bda- 
Fsone wzrokiem i instynktem, mają tę drogę pod nogami i pro- 
wadzą nas ptj niej pewnym krokiem. Łódź tylko nasza zawadza 
często o potężne sosny, co pozwala nam spodziewać się, iż lada 
chwila wysypiemy się z niej wszyscy razem z koszami, samo- 
warem i herbatą. Kadzimy też, czy nie lepiej rozbić namioty, 
a raczej nasze prześcieradła, i zaooeować w tym lesie, wzorem 
przedhist*>ryoznych mieszkańców tego kraju, których zabytki na 
wybrzeżach Biebrzy były głównym celem naszej wędrówki. 
Stanęliśmy więc i poczęli z łodzi wyskakiwać, Z pod niebios 
dolatywały nas przeciągłe i dzikie wołania latających nad bo 
*em puszczyków. Bór szumiał poważnie, uroczyście. Był to jakby 
potężny szept natury do Boga i do gwiuzd wśród ciszy nocnej. 



Digitized by VjOOQ IC 



6 ZYGMUNT GLOGER 



Robaczki świętojańskie, jak iskierki, migotały wśród wrzosów, 
Bnjna wyobraźnia mogła tedy dopatrzyć eię wśród nieprzejrza- 
nej ciemności ślepi przedhistorycznych wilków i doelucbać się 
wycia bestyj leśnych. 

Już obraliśmy sobie legowisko i zaczęli rozniecać ogień, 
gdy nagle do nszu naszych doszedł jakiś łoskot daleki. Łoskot 
ten zdawał się przycichać, to wzrastać chwilami. Byl to niby 
ti^tent kilku chorągwi pancernych, biegnących ku nam cwałem 
po długim moście. Potężniał szybko i zmienił się oEigle w huk 
gwałtowny, przeciągły. Świat zdawał się walić w bezdeń pie- 
kielną. Pomiędzy drzewami nagle ukazato się dwoje potwornie 
jaskrawych ślepi i snop iskier nad niemi buchającyj jak z pasz- 
czy Lucypera. Eonie rzuciły się w bok. Woźnica przeżegnał 
się i wrzasnął: „Wszelki duch Pana Boga chwalił** Była to 
północ^ a o tej godzinie pociąg kolei Br^esko-Grajewskiej prze- 
biegał tędy z Goniądza do Grajewa. My tylko, nie zaglądając 
po zachodzie słońca do mapy i nie mogąc się w nocy orjento- 
wać w mało znanej okolicy, nie pr^ypnszczaliśmy, żeśmy już 
tyle posunęli się na północ i zatrzymali na nocleg w lesie^ prze- 
ciętym linią drogi żelaznej, o kilkadziesiąt kroków od plantu. 
Teraz już wiedzieliśmy, że znajdujemy się w pobliża wsi Osow- 
ca, położonej poza plantem kolei, gdzie w marszrucie naszej 
naznaczony był nocleg, i gdzie mieliśmy zastać drngi nasi; wóz 
z wioślarzami i furażem dla koni. 

A więc ruszyliśmy do wioski, gdzie spotkała nas przykra 
niespodzianką. Ludzie z furażem nie przybyli jeszcze do Osow- 
ca. Co się z niemi zrobiło; niewiadomo, W pośrodko wsi stała 
wielka karczma z podcieniami, jakby ratusz na rynku małego 
miasteczka. W niej poprosiliśmy starozakonnego^ gospodarka 
o siano dla nas do spania i dla koni. Usłażny aren darz za-* 
prowadził nas do szopy bez da^chu, bo starą strzechę świeżo 
z niej zdjęto, a nowej jeszcze nie poszyto. Na ruszcie z drągów 
było podostatkiem aromatycznego siana z łąk nadbiebn^ań^ikiclj. 
Weszliśmy tam przy pomocy wszystkich naszych zdolności gim- 
nastycznych, bo drabina na każde dziesięć dxinr, świadczących, 
^e były w' niej niegdyś szczeble, posiadała jeden tylko szczebel 
złamany. Niebawem leżeliśmy wszyscy, nierucljonii jak drzewo 
na leśnym wyrębie, i stosownie do różnego wieku, kompleksji 
i konstrukcji gardła i nosa, ucięliśmy nieporównany kwintet 
chrapiących, od altu do basu. Co mi się ^uilo, niedobrze już 



Digitized by VjOOQ IC 



w DOLNIE BIEflRZr 



pamiętam. Jakiś nocleg w puszczy, ryk Diedżwiedzi, jaka^cndaa 
OndyDa ezy KuBałka w gęstwiEie nadbltibrzanBkicj, pogoń za 
jej znikomą, wiotką poBtacJą^ jakieś starożytne narzędzia krze- 
mietmef na które rzuciłem się eh ci wie, zapomniawszy o iświte-, 
, ziance, a gdym pochwycił za osobliwą diorytową siekierę, krzyk- 
nął przestraszony mój gągiad, bo to była własna jego ręka. 

BrzaBk dzienny zbndzit mię ze sou. Ijiebrza wijąc się kręto 
wśród rówmny najeżonej tysiącem stogów siana, dymiła kłęba- 
mi oparów. Z poza lesistego wzgórza za rzeką, różowa łana po- 
rannej zorzy zwiastowała na tarze rychłe przyliycie słońca. Wie* 
Hoiacy w OsÓwca wstają do swoich zajęć (tak jak na calem' 
Mazowsza i Podlasia) bardzo rano, Z pierwszym brzaskiem 
lipcowym rncb rozpoczął się we wsi na dobre. Otwierały się 
drzwi chat wiejskich^ z których wychodssili gospodarze i witali 
cndny poranek głośnem poziewaniem. Gosposie i rumiane ich 
córy wybiegały boso otwierać chlewiki, z których wypadały 
z kwikiem białe i czarne zwierzt^ta różnej wielkości. Mc£c;cyżai 
także boBO odpędzali gęsi na pastwisko za wioskę^ wyręczając 
widocznie pteó nadobną^ zsi^jętą przygotowaniem śniadania. Widać 
było ze wBzystkiegOj że prawic w każdej chacie posiadano licz- 
ne stada gęsi, kaczek^ nierogacizny, owiec i tłustego bydła. 
Prawie naprzeciw karczmy widać było dom wii^kazy nieco 
i Bchindniejszy od innych^ może do sołtysa lub dzierżawcy fol* 
warkn należący. Również o wschodzie słońca ukazał się przed 
tym dworkiem w bieli poważny wąsaty mężczyzna i z wielkiej 
tabakiery zażył tabaki z jakąś dynamitową siłą, bo niebawem 
kichnął tak potężnie^ że wróble z naszej ssopy pierzchły w ko- 
nopiCj a w różnych punktach wioski odpowiadano mu życzliwie: 
^Na zdrowie!" Inb: „Wiwat!" 

Zejście po drabinie bez Bzczebli okazało się jeszcze trud- 
niej szem niż wejście. Dokazalii&my jednak tej sztuki szczęśli- 
wie i podążyli do izby karczemnej. A gospoda w Osowcu była 
starym i ciekawym typem drewnianego polskiego budowaictwii. 
Wzdłnż całego bndynkn było od frontu podcienie wsparte 
na ośmin rzeźbionych slupach^ połączonych łnkami< Naprost środ- 
kowego łukn w połowie domn była brama wjazdowa i sień na 
przestrzał Nad bramą cieśla wiejski wyciął datę: Did 2 mai 
A, D, 1769, Gospód podobnych już' mało w kraju pozostało. 
Przyniosłem więc tekę, papier i ołówek, aby od rysować ataruaz- 
kę, która zresztą postawiona dobrze i z drzewa zapewne śeię- 



Digitized by VjOOQ IC 



B ZYGMUNT GLOGER 



tego we właściwej porze, czego ojcowie nasi troskliwie prze- 
strzegali, trzymała się na podziw czerstwo. Gdy zacząłem ryso- 
wać^ okrążyła mnie ciekawa dziatwa wiejska i Żydzięta, Ulka 
k^z i prosiąt, a za niemi podsanął się podejrzliwie propinator. 
Czynność moja wydała się wszystkim zagadkową, więc bacznie 
zaglądano w papier, tłocząc się ze stron wszystkich, i tak cie- 
kawie śledzono każdy mój rach i spojrzenie^ jakgdyby spodzie- 
wano si^, że lada chwila dam widowisko akrobatyczne. 

Arendarz zdawał się podejrzewać we mnie może urzędnika 
akcyznego lab przebranego celnika. Jakoż, gdy wszecUszy do 
BzjnkowDJ^ zapytałem, dla czego starozakonny jest szynkarzem 
wbrew przepisom krajowym, arendarz wskazał mi siedzącą nie- 
ruchomie pod piecem, zgarbioną we dwoje sędziwą babinę i od- 
powiedział, że ta chrześcj^nka jest szynkarką, że na jej imię są 
wydaoe patenta karczemne, a on mieszka w tym doma u niej 
tylko na „pokomornem." Oczywiście, uspokoiłem zatrwożonego, 
że nie jestem bynajmniej stróżem obowiązujących przepisów. 

Nareszcie przyjechali teraz dopiero nasi wioślarze z obro- 
kiem dla koni, którzy mieli nas poprzedzić w Osowcu. Opowia- 
dali, że wieczorem „złe" wyprowadziło ich na manowce i błą- 
dzących wodziło całą noc po bezdrożach. Niektórzy utrzymywali 
nawetj iż widzieli „na własne oczy*' djabła w postaci psa czar- 
nego^ który biegł niekiedy przed ich końmi, znikał, to znowu 
ukazywał się chwilami. 

Teraz rozpoczęliśmy dopiero właściwe poszukiwania, któ- 
rych pierwszym owocem była t. zw. stacja krzemienna pod 
Oaówcemi czyli miejsce, w którem przedhistoryczni mieszkańcy 
togo krajUj używający narzędzi krzemiennych, mieli swoją sa- 
dybę wyrabiali te narzędzia^ i gdzie grzebali popioły swoich 
zmarłych* Oto na prawym brzegu Biebrzy, poniżej wsi Osowca, 
o kilkaaet kroków od rzeki, gdzie rozciągały się obecnie na 
kilkunastu morgach dzikie wydmy piaszczyste, krzakami dębu 
i jałowcu zrzadka porosłe, a znaleźliśmy powierzchnię pias- 
ków /.asianą nałupanym przed wiekami krzemieniem, przez wy- 
rabiających narzędzia z tego materjału. Były tu i tak zwane 
belty czyli ostrza od strzał łukowych bardzo misternej roboty, 
i nożyki krzemienne, i skrobaczki maleńkie, i rdzenie (nukleusy) 
czyli pozostałe środki bryłek krzemiennych, i liczne wióry krze- 
mienne czyli okrzoski wązkie, cienkie a długie, i ułamki krze- 
miennych siekierek szlifowanych. Grube, czerwone czerepy z po- 



Digitized by VjOOQ IC 



w DOLimS BtEBBST 9 



pielnic, lepione r^ką^ bez użycia koła garucarakiego, rozsiane 
gęsto w niektórych ponktaeh^ wskazywały miejsca, w których 
były zachowane a teras? wywiane z piasku te naczynia. Wszystko, 
colmy znaleźli, była niieJBCOwego pocbodzenia^ tj. na miej sen 
wyrobione, i nosiło na sobie pospolity charakter atacyj krzemien- 
Dych całej Leehji i Mazowsza. Ile minęło tysiącleci od czasów 
owej epoki do dzisiej szycha tego obliczyć niepodobna. W każdym 
razie owi użytkownicy krzemienia nie znali jeszcze zupełnie rol- 
nictwa, ale zajmowali się mysliwstwem, rybołówstwem, zbiera- 
niem dzikicb owoców itd. Z postępem kultury tradycja owych 
czasów tak dalece zagin^a^ iż setki pokoleń deptały po tych ' 
szczotkach prastarego żywota, nie rozumiejąc zupełnie ich zna- 
czenia. Po W) trzebieniu lasu wiatr wywiewał na piaskach drob- 
ną przedwiekową pracę ludzi, ich popioły i kości. Wieki mijały 
za wiekami, a nikt nie zwracał uwagi na te krzemyki dziwnych 
kształtów^ na te czerepy z gliny mieszanej z grubo tłuczonym 
granitem, odmienne zupełnie od dzisiejszych^ kruszące się dziś 
pod nogami ludzi i zwierząt. Ai oto pewnego poranku zjawiła 
81 1^ gromadka wędrowców. Obok dwóch starszych kilku młodzie- 
ży szkolnej, która nauczona przez pi er wszy ch^ czego ma szukać^ 
co podnosió, rozbiegła się po piankach osowieckich za archeolo- 
giczną zdobyczą. Tu i ówdzie znaleziony piękniejszy okaz wy- 
woływał okrzyk radoSd| ua który zbiegali się wszyscy do 
szczęśliwca, by podziwiać, robić swoje spostrzeżenia^ pochwalić 
się z tem, co kto znalazł, zapytać się doświadczeńszych i roz- 
proszyć dla nowych poszukiwań po piaszczystej przestrzeni. 
Priez wydmy te wiodła droga z boru do wsi; na tej drodze 
spotkaliśmy dwie baby, niosące w koszach jakiś produkt. Zapy- 
tane co niosą^ odpowiedziały jednogłośnie: ^.Babie uszy.'' Przy- 
znam się, iż najmniej spodziewałem się podobnej odpowiedzi. 
Bo w każdym razie nie można było przypuszc/.ać, aby nawet 
w czasach naj straszniejszego kanuibalizmu zdołano zgromadzić 
taki zapas tego potwornego przysmaku. Co najwyżej u oficerów 
czarnogórskich można było wid/ii-ć przyszytych na kamizelce 
galowej kilkoro uszu hidzkicb, ale i to nie babich, lecz poko- 
nanych w boju Turków, Z ciekawością też zbliżyliśmy się 
dii niesionych koszów i z pod przykrycia ujrzeliśmy istotnie coś 
nak^ztałt pomarszczonej, zawiędlej ciemnej skóry. Przekonaliśmy 
się wreszciej że były to smardze, obficie tn zbierane przez lud- 
ność wiejską i wy kapowane od niej przez handlarzy na wywóz 



Digitized by VjOOQ IC 



10 ZYGMUNT GLOGER 



koleją Grajewską za granicę. Lud tylko nie nazywa tych grzy- 
bów smardzami, ale ma swoją dla nich nazwę „babich oszn/' 
których na pokarm własny nigdy nie używa. 

Zaciekawione kobiety pytały nas wzajemnie, co zbieramy 
na tych piaskach i przyglądały się naszym krzemykom, a gdy 
im powiedzieliśmy, że te mają dla nas większą wartość niż dla 
nich „babie uszy/ odeszły w krzaki, powysypywały w ukryciu 
swój produkt i rzuciły się co żywo na wydmy piaszczyste do 
zbierania co największych dzikich brył krzemiennych. Chciałem 
je objaśnić, że samorodny krzemień nie posiada dla nas warto- 
ści, ale posądzony przez nie o własny interes, nie znalazłem 
u archeolożek osowieckich żadnej wiary. Nawet nie chciały nam 
pokazać swoich koszów i ucieUy chyłkiem z krzemieniami do 
wioski. 

O niecałą milę powyżej Osowca, na drugim brzegu Biebrzy 
znajduje się stare podlaskie miasteczko Goniądz. G:oniądz w XIV 
wieku był puiiktem spornym między Mazowszem a Litwą. 
W XVI w. urodził się tu słynny polski arjanin Piotr . z G:onią- 
dza. Dziś uboga to i licha mieścina, ale rozrzucona na dominu- 
jących wzgórzach, z kościołem daleko widocznym i ztąd wy- 
glądająca z odległości półmilowej niby jakie miasteczko powia- 
towe. Obecnie posiadał Goniądz dwie tylko osobliwości, a mia- 
nowicie uczonego proboszcza, znającego grtintownie język he- 
brajski i posiadającego piękną^ choć małą bibljoteczkę, oraz 
starożytny, drewniany piętrowy ratusz w środku rynku, który 
odrysowałem już dawniej, jako ciekawy zabytek* budow- 
nictwa. 

W Osowcu spuściliśmy nasz okręt z wozu na fale Biebrzy, 
i gdy młodzi nasi towarzysze wykąpali się w bystrej rzece, jak 
prawdziwe bobry, pożeglowaliśmy pod wodę do miejscowości, 
w której spodziewałem się odkryć drugą stację krzemienną* 
Poszlaki moje okazały się usprawiedliwione i nadzieja ziszczona 
w zupełności. Wysiadłszy na brzeg lewy, brnęliśmy spory ka- 
wał po grzązkiem bagnie i przedzierali przez niezmiernie gęste 
zarośla, nim dotarliśmy do piaszczystych wydm i pagórków, na 
których powierzchni, a zwłaszcza w kotlinach wydmuchanych 
przez wiatry, lśnił się od blasku sh)ńca nałnpany w starożytno- 
ści krzemień, czerwieniały czerepy pokruszonych popielnic i bie- 
lały podobne do kawałków wapna ułamki ludzkich kości. Były 
to znowu ślady przeddziejowego życia i szczątki prastarego 



Digitized by VjOOQ IC 



w DOLINIE BIBBRZY 11 



kunsztu tych Indzi, którzy siedziby swoje zakładali na piasz- 
czystych pagórkach wśród nieprzebytych biot i zarośli w pobliżu 
wód, ezyli wijgóle w miejscach, gdzie w suchej ziemi można było 
zabezpieczyć się przed mrozem, zachowywać swoje Eapasy 
i swoje zgliszcza po śmierci, gdzie rzeka slnżyła za spiżarnię do 
życia i dro^e do podróży. Gdy przez bagua dotarliśmy do 
piaszczystych pagórków, natychmiastowy okrzyk jednego z mo 
ich towarzyszów: „Prześliczna strzałka!" — zwiastował, że odkry- 
Ifśmy drugą starożytną sadybę Indzką i że okazów podobnych 
będzie pewoie, i więcej. Jakoż istotnie kilka z pomiędzy znale- 
zionych tn przedmiotów były prawdziwemi arcydziełami staro- 
żytnej sztuki krzemieniarskiej, doprowadzonej do szczebla naj- 
wyższej doskonałości. 

Dziś w pobliża tej stacji leży nad Biebrzą wieś Szafrauki. 
Ze zaś na piaskach pod Osowcem znajdowały się właśnie dwie 
oddzielne sadyby stafożytne^ więc pod Szaf rankami była trzecia, 
w dnin dzisiejszym przez nas znaleziona. 

Okolica Goniądza^ stanowiąca dziś północną część powiatu 
Białostocki egOj była niegdyś wązkim przesmykiem Podlasia czyli 
województwa Podlaskiego, ciągnącego się tędy daleko na pół- 
noc, bo aź do AugR8towa< Obok ogromnego starostwa Knyszyń- 
skiego, które posiadało całe obszary łąk nad Biebrzą, znajdo- 
wały się także w tej części Podlasia setki fortun niebogatej, 
ale gniazdowej i starożytnej szlachty podlaskiej. Więc wsie: 
IHałosuknie^ Kramkowo, Niewiarowo, Świerzbienie, Oldakij So- 
bieszczkij Downary^ gniazda odwieczne rodzin Bialosukuiów, 
Kramkow^kich, Niewiarowskich, Świerzbi eńiikich, Ołdak owakich, 
SobieszczkóWj Downarów i Downarowiczów; Trzy nsie: Mońki, 
Muninszki i Moniuszeczki są gniazdem rodziny Moniuszków, 
z której Stanisław, dziad także Stanisława, autora Halki \ Strasz- 
nego Dwuru, przeniósł się z tych okolic w głąb Litwy, O dwie 
mile od Goniądza leży także wieś yać7viii^ która była niewąt- 
pliwie jedną z osad Jadżwingów, pokonanych i ustępujących 
z nad iln^a. 

Zabrawszy naszą zdobycz krzemienną do łodzi, którą ste- 
ruje rybak Dzieniszewski, płyniemy teraz od GoDiądza w dół 
l^iebrzy, mając przed sobą do jej ujścia i gościnnego ' domu 
państwa de Flenry około ośmiu mil wodnej drogi. O pół raili 
poniżej Osowca leży wieś Sośnia, oddalona od Biebrzy o wior- 
stę. Otóż między tą wioską a rzeką, pośród łąk i trzęsawiska 



Digitized by VjOOQ IC 



1 2 ZT6MUNT OŁOGEB 



zDajdnje się dnia piaszczysta wjspa, nosząca nazwę „Ss^wedz- 
kiego mostu" od czasów, gdy tędy Szwedzi, idąc z Prus przez 
ziemię Wizką przeprawiali się na Podlasie. Od wioski do owej 
wyspy istnieje dotąd ólad grobli, ale od strony Biebrzy niema 
juź grobli na łąkach ani óladn. Wysiadłszy więc z naszej łodzi, 
musieliśmy przebrnąć przez kilka starych zarosłych łożysk i od- 
nóg rzeki, wyciągając z błota jedni drugich, lub rozbierać się 
J brodzić przez wodę o dnie czamem jak smoła, nim dotarliśmy 
do celu, który wynagrodził nam sowicie nasze trudy. Oto sta- 
nęliśmy na wyspie, kilkanaście morgów rozległej a pokrytej 
piaskiem lotnym, którego powierzchnia była zasiana gęsto nału- 
panym w starożytności krzemieniem. Jeszcze nigdy i nigdzie 
nie spotkałem takiej obfitości okrzosków jak tutaj. Widocznie 
wyspa posiadała dla pierwotnych mieszkańców warunki bytu 
bardzo dobre, i ztąd musiała być jakąś ludną, niewątpliwie naj- 
większą w tej okolicy osadą. Pod wpływem tego odkrycia je- 
den z młodszych towarzyszów moich rzekł do wieśniaka, przy- 
glądającego się naszym poszukiwaniom: „Albo wy wiecie, jakie 
tu macie skarby na tych piaskachl** Chłopek, usłyszawszy 
o skarbach, podążył chyłkiem do wioski i zaalarmował sąsia- 
dów. Po chwili ujrzeliśmy ci^ą gromadę, ze wsi Sośni postępu- 
jącą ku nam poważnie, zwolna. Na jej czele szedł sołtys, chłop, 
wysoki, barczysty, w rogatej granatowej z baranem czapce, 
z owalną blachą urzędową, na sznurku u guzika wiszącą mu na 
piersiach. Zbliżywszy się do nas, oznajmił tonem przyzwoi- 
tym, ale stanowczym, że gromada zabrania zbierać krzemieni 
na gruncie do niej należącym. Próbowaliśmy objaśnić wieśnia- 
ków, że nie chodzi nam o zyski materjabie, lecz o zabytki sta- 
rożytności, które nie mogą mieć dla nich żądnej wartości. Chło- 
pi odpowiedzieli nam dość logicznie, że nie są tak oświeceni, 
aby mogli wiedzieć, co dla kogo jaką wartość mieć może, ale 
to wiedzą, że po przedmioty bez wartości niktby tak daleko nie 
jechał i przez takie moczary nie brodził. „Wiadomo - odezwał 
się tak2e jeden z włościan— że krzemień do zapalania prochu 
służyć może, a teraz ludzie ze wszystkiego umieją robić dziwne 
rzeczy.'* Z naładowanemi kieszeniami, a pomimo to z nosami 
bardzo długiemi, opuszczaliśmy ciekawą tę miejscowość. Chłopi 
Kaś czekali na piaskach, sejmikując, aż opuścimy ich terytorjum. 
W łodzi dopiero zaczęliśmy rozpatrywać i podziwiać naszą zdo- 
bycz, wśród której znalazło się kilkanaście strzałek o kształtach 



Digitized by VjOOQ iC 



w DOLINIB BIEBRZY 10 



bardzo pięknych i rzadkich, a trafiających b[c częściej tylko 
w zachodniej Europie, Wszystko to leżało oa powierzchni ziemi. 
W głębi piasku nicbyćmy już kopiąc nie snaleali^ co tern się 
tłumaczy, źe z pagórków piaszczystych od czasów bardzo daw- 
nych wiatr rozwiewa piasek na okoliczne błota i powoli zniża 
ciągle te wzgórki, pozostawiając na miejsca tylko krzemień, cze- 
repy gliniane i końci. 

Biebrza należy do systemu kanału Angustowskiego, który 
Kettę, wpadającą do Biebrzy w okolicy Goniądza, łączy z Hań- 
czą, wpadającą do Niemna* Tjm apoaobem z Niemna przez Ilań*- 
czę^ kanał, Nettę, Biebrzę i Narew można przepłynąć na Wi&łę 
i odwrotnie. Dawniej^ gdy nie było dróg żelaznych, mcfa handlo- 
wy na tej drodze wodnej był znacznie większy, ale dzi^ stracił 
już swoje znaczenie. Berlinki prawie nigdy teraz tędy nie prze- 
chodzą, a tylko raz na lat kilkanaście zjawia się jakiś statek 
parowy, jakby na dziwowisko dla okolicznych wiosek. Za to 
płyną liczne tratwy z lasów augustowskich kn Narwi i Wiśle. 
I teraz właśnie mijamy dużo spławianego drzewa u a Wisłę. 

Na niektórych ^pasach" (tratwach) wszyscy oryle są na- 
jęci % Krakowskiego. Poznać ich można po pilśniowych kapel n- 
gzacb, po granatowych długich kamizelach, po djalekcie, po 
temperamencie zmiczuie żywszym i po fajkach palonych prawie 
bez przerwy, gdy lud nadbiebr^ańt^ki tytnuiu niewiele dotąd 
pali, tylko powszechnie zażywa tabakę. 

Płyniemy teraz przez okolicę pustą, ale bardzo charakte- 
rystyczną, Biebrza toczy swe wody wśród płaszczyzny nieprzej- 
rzanych ląk^ na których już nie tysiące, ale krocie stogów siana 
postawiła skrzętna ręka rolnika Koryto rzeki wszędzie wije 
fiię kręto, ale w ogólnym kierunku dość prostym z północy na 
południe z lekkiem nachyleniem ku zachodowi. Jest to stara 
granica między Podlasiem i Mazowszem. Nie spotykamy nigdzie 
iadnych pagórków ani zabytków, żadnych siedzib ludzkich po- 
nad rzeką. Na takiej nizinie, która każdej wiosny, a nawet 
czasem wśród lata ulega całkowitym zalewom, nie mógł człowiek 
mieszkać ani w starczy tnoBci, ani dzisiaj. Wioski dojrzeó można 
na dalekich wyżynach, nie podlegających tym zalewom. A miesz- 
ka w nich lud zamożny, który ma i ryby i grzyby i mleko, ho 
siana i pastwisk obfitość wielką. 

Niema tu rozmaitości krajobrazn, ale piękny widok wstęgi 
rzecznej wśród bujnej roślinności i bezbrzeżnego łąk przestworu. 



Digitized by LjOOCIC 



14 ZYGMUNT GLOGBR 



Bóg na ziemi nie poskąpił niczemu wdzięku i piękna, które 
tylko od jednych przedmiotów bije snopem promieni, a od in- 
nych bledszą strugą światła. „Słońce^ powiedział ktoś, widzą 
wszyscy, nawet trochę ślepi; gwiazdkę malutką dostrzeże oko^ 
które po niebie szukać się jej nauczyło.'' Biebrza ma wodę prze- 
zroczystą, dno dość twarde, nurt przeważnie głęboki i szparki, 
roślinność bujną. 

Młodzi moi towarzysze bawią* się strzelaniem z pistoletów 
i rewolwerów wzdłuż poziomu wody. Widok kuli, która prze- 
biegając po tafli rzecznej, odbija się wielokrotnie i rykoszuje 
jakby na twardej powierzchni, co na spokojnem zwierciedle wo- 
dy poznać łatwo, jest istotnie dość ciekawem, lubo prostem zja 
wiskiem fizycznem. Ja badam wioślarzy, jakie mają podania 
i zabobony o topielcach i duchach wodnych^ i przekonywam się, 
że wierzenia ich bardzo są ubogie w fantaayę i poezję. Odpo- 
wiadają mi sucho: że podobno kto się utopi, to potem wciąga 
kąpiących się do głębi, ale że w Biebrzy bardzo rzadkie są 
wypadki utonięcia, bo nadbrzeżni mieszkańcy, tak mężczyźni jak 
i kobiety, pływać dobrze umieją, a latem głębin do utoni(^cia 
jest niewiele, i zresztą ksiądz zakazuje wierzyć ludowi w to- 
pielec. Wogóle nad Narwią, gdzie liczne są głębiny i częstsze 
wypadki, daleko więcej wierzeń i opowiadań zabobonnych sły- 
szałem. 

Płyniemy przez pustkowia, istotnie rzadko w naszym kraju 
widziane. Tylko woda, łąki, stogi siana, kwiaty nadbrzeżne 
i niebo słoneczne. Czasem tylko zakwili ptaszek w gąszczu wi- 
kliny, samotny, niby duch jakiej sieroty. Nigdzie wioski, nigdzie 
rybaka, ani nawet starej wierzby ponad wodą. Na przestrzeni 
kilkumilowej mieliśmy tylko jedną niespodziankę, i to bardzo 
pospolitą gdzieindziej. Oto przy pustym brzegu wśród bujnego 
sitowia stała i^wiązana u pala ozdobna, na biało i uiebiesko 
pomalowana barka. Ludzie nasi objaśnili, że to łódka spacerowa 
pana Haraburdy, który mieszka w Mroczkach o milę drogi, a ma 
tutaj swoje łąki. 

Słońce staczało się z szerokich błękitów nieba za dalekie 
wyżyny i lasy, a cichy, piękny wieczór lipcowy rozpościerał 
zwolna szary mrok nad majowej zieleni niziną łąk nadbiebrzań- 
skich. Gwiazdy większe, więc śmielsze, zamigotały najpierwej na 
niebiosacłi, potem ukazywały się coraz mniejsze, aż w końcu 
i rachmistrz koronny nie policzyłby ich szeregów. Księżyc. 



Digitized by LjOOCIC 



1 



w DOLINIE BIEBE2Y ' 15 



W pełnia większy niż zwykle, przeglądał aię w ezarnej, gładkiej, 
tajemniczej toni, jak stary druh jej i towaiv.ysi. Czerniejące na 
wybrzeźacli wysokie drągi mnogich stogów siaua trzymały jakby 
straż nocną nad łożem nkołysanej topieli. Koc była tak widna^, 
że Itsiążkę próbowaliśmy czytać z łatwością, tak ciepła, że nie 
ochłodliśmy wcale po dnin skwarnym, i tak milcząca, że słychać 
było wybornie psów szczekanie i głos trwożliwych gęsi w wios- 
kach o mitę odleglyci). Zabrzmiała więc szeroka dolina chórem 
naszych pieśai, któr)ch odgłos rozlegał się po rosie i po wodzie^ 
nroczyśeie^ dźwięcznie i gdzieś bardzo daleko. Każdy z nas 
przypominał sobie co pamiętał, co lubił nucić. 

W takim nastroju poetycznym zastała nas północ, podczas 
której przypłynęliśmy pod pieiws7.y w naszej podróży brzeg 
wyniosły i drzemiącą na nim starożytną wieś mu/.owiecką Brzo- 
Btowo. Ludzie nasi powiadali^ źe jest tu „karczma z Żydem," 
postanowiliśmy zatem wstąpić głównie dla posilenia naszych 
wytrwałych wioślarzy. W karczmie było ciemno i głucho, jak 
w całej wiosce; nawet psy i gęsi nie odezwały się do nas ni- 
gdzie. Potrzeba było zapukać do gospody^ ale młodzież, zawsze 
wesoła i pusta, postanowiła urządzić to w sposób niezwykły, 
żeby pogrążonego w betach puchowych Jankiela nastraszyć, 
a przynajmniej zaintrygować. Było w całym domu karczemnym 
sześć okien, a i ty luz nas^^ych towarzyszów z wioślarzami. 
W każdem wi(^c oknie stanął jeden, i na dany znak wszyscy 
zaczęli pukać w szyby. Myślano, że propinator z rodziną swoją 
uczyni alarm i rwetes, ic pozapala światła i otworzy z pośpie- 
chem drawi domUj aby przekonać się co to znaczy. Tymczasem 
stało się wprost przeciwnie^ a dla nas całkiem niepomyślnie. 
W domu Jankiela panowała taka sama ciaza^ jak pierwej, jakby 
we śnie wiecznym pogrążeni byli jego mieszkańcy. Sądzono, 
że śpią tak twardo^ więc zaczęto pukać coraz mocniej. Szkło 
brzęczało, trzęsły się ściany, trzeszc^ialy drzwi, a wewnątrz 
było ciągle ciemno, bez żadnego śladu życia, ani szmeru, wresz- 
cie zaczęto prosić uprzejmie o otworzenie i gościnę. Jankiel jed- 
nak, jak się okazało, był bardzo ostrożny i zalecił rodzinie swo- 
jej J domownikom politykę głębokiego snu, w której wytrwali 
do końca wszyscy zgodnie. Radzi nieradzi musieliśmy zanie- 
chać niefortunnego oblężenia i o dalszej myśleć podróży. 

Z wyniosłego brzegu piękny był widok w noc księżycową 
na Biebneę, Mimowolnie przychodziły na usta Błowa wieszcza: 



Digitized by VjOOQ IC 



16 2YGMTIST OLOGEB 



yySeieli nocną przybliżysz się dobą 
I zwrócisz k.Q wodzie licfij 
Owlazdy nad tob% i gwiazdy pod tobą 
I dwa obaczyas ksi^iyce.,.*' 



Wsiedliśmy do lodxi i wzięliśmy eił^ za wiosła; ale rzeez prO' 
ata^ po trudacli dwudniowej wędrówki przyplątał się do naa 
wierny duch Morfeusza. Młodzieży wychowana porządnie, po na- 
szemUj nie potrzebDJe nigdy do snu wygodnego posłania* Drze" 
miąGemn Kadowi ręka zwisła do wody^ a głowę oparł o gamo- 
war, Jaś o wiosło, a Józiowi służyły za wyborną podnszkę wor- 
ki ze skarbami krzemiennemi, kośćmi nieboszczyków i czerepami 
ich popielnic* Łódź tworzyła oi)raz pobojowiska, na k torem cała 
załoga okrętu poległa, oprócz sternika i mnie. Srebrne^ blade 
promienie księżyca oświetlały nieład w postaciach bez życia, 
okryły twarze bladością i zaglądały w pootwierane ich usta. 
Ani brak sno, ani długa praca nie oddziaływały tylko na Dzie- 
ni szewskiego, który jakby ze stali ukuty, jednej miary ruchem 
swojego wiosła kierował łódką prawie dobę caią bez najmniej- 
szego śladu znużenia. Namówiłem go wreszcie, ieby zasnąL 
Usłuchał i zasnął snem twardym. Ja tylko jeden nie śpiąc^ nie 
mogłem oderwać wzrokn od cudnej nocy i dać odpoczynku my- 
ślom, które biegły w krainę zamierzchłych dziejów tego kraju, 
to znów od kolebki społecznej snuty się ponad siola snem obu- 
marłe i marzyły o zdobyczach pracy różnorodnej, aby je złożyć 
dla przyszłości. 

Łódź płynęła wolno bez sternika, jak liśó jesienny rzuco- 
ny na wodę leśnego ruczaju. Płynęła ukosem, to sterem na- 
przód j lub wirowała nieznacznie, a w końcu zatrzymana pod 
brzegiem o gęsto pływające wodne lilje, stanęła w miejscu ci- 
cha, nieruchoma. Na wschodzie zawitał znowu różowy brzaftk 
jutrzenki, dzikie kaczki zaczęły wartkim szmerem swego lotu 
przerywać ciszę przedświtu. Żarłoczny szczupak w pogoni za 
ranną zdobyczą rzucił się siluie ponad wodę, roztaczając pier- 
ścienic lali dokoła. Wreszcie majestatyczna tarcza słońca wy- 
chyliła ogniste czoło z nad sinej krawędzi dalekich lasów 
i opromieniła wierzchołki stogów, kity trzcin i nieruchomych że- 
glarzy. 

Przebudzeni spostrzegli teraz, że zgubiono dwie czapki i wiosło, 
które uniesione wodą mieliśmy nadzieję w dalszej drodze od- 



Digitized by VjOOQ IC 



w DOLIKIK BIEBRZY 17 



szukać. Wody napłynęło takie do bdzi obflcią wl^c wzięto 
fiic energicznie do jej wylania małą drewnianą szufelką (zwaną 
przez rybaków nadnarwiauskich korczakimi). 

Począwszy od wei Brzostowa aż do połączenia Biebrzy 
ż Narwią, prawy brzeg Biebrzy (mazowiecki) jest jai ciągle 
wyniosły, uprawny i pokryty wioskami. Na nim to lety w dal- 
szym efągn nad Narwią starożytne miasteczko Wizna, której 
nazwa ozuacza poprostu wynioslośó czyli -wytyn^^ wyhni^^ gdzie 
założono picrwotoą osadę, i na potężnym okopie, panującym nad 
przeciwległą Diziną, wznosił się drewniany starożytny zamek 
mazowiecki. 

Lewy brzeg Biebrzy (podlaski) stanowi ciągle aż do samej 
Kępy Giełezyńskiej i rzeki Narwi, jakby w przeciwstawieniu 
do wyżyn mazowieckicli rozległą, płaską nizinę^ bogatą w łąki, 
które im bliżej Biebrzy i Narwi, tern piękniejsze wydają siano, 
a w oddaleniu od rzek tycti przechodzą w łąki błotne, zwane 
bielami^ i nieprzebyte trzęsawiska, porosłe wikliną. 

Na stokach brzegu prawego, pod wsią Szostakami^ znalazłem 
tylko kilkanaście kroków długie i szerokie piaszczyste siedlisko 
starożytne. Widocznie, jak i dzisiaj w bezludnych stronach 
Ameryki można spotkać ludzi samotnych (zwanych skwaterami] 
lub pojedyncze rodziny kolonistów^ tak i n nas były niegdyś 
podobne sadyby pospolite, nim liczniejsza ludność nie powiązała 
się w wiejskie gromady. Kilkanaście charakterystycznych 
okrzosków krzemiennych i ułamek obrobionego narzędzia, oto 
wszystko^ eo prawie w jednym punkcie znaleźliśmy. Stację 
cokołwiek od tej bogatszą napotkaliśmy pod Burzynem. Zna- 
leiliśmjr tam trzy strzałki, kilka skrobaczek i ułamków narzędzi 
krzemiennych, garńć okrzosków, nukleusów, czerepów z urn 
i kości przepalonych* Pomiędzy wsią Rutki-nory a Sieburczy- 
nem, na pochyłości także prawego brzegu Biebrzy, leżała na- 
stępna z kolei osada starożytna na niewielkiej przestrzeni 
piaszczystego grantu.' Nukleusów stosunkowo znalazło się tn 
niemało, które jako resztki brył krzemiennych, użytych do wy- 
robu narzędzia stanowią najwymowniejsze świadectwo, ie obra- 
biano ten krzemień na miejscu, źe używano nad Biebrzą krze- 
mienia miejseowego, i źe gdzie tylko człowiek wówczas osiadł, 
przygotowywał dla siebie te narzędzia. Znalazły się tu i od- 
łamki szlifowanych siekier krzemiennych, które mogły być 



Digitized by VjOOQ IC 



18 ZTGMUKT GŁOGfiB. W DOLINIE BIEBBZT 

W czasach późniejszych przez bawiące sią dzieci pokruszone 
przy krzesaniu ognia. 

Okolica, w której Biebrza łączy się z Narwią, miała pewne 
znaczenie od czasów bardzo dawnych. W widłach tych rzek na 
pagórka, gdzie dziś znajduje się dworzec i ogród właściciela 
Kępy Giełezyńskiej, znajdowała się jakaś znaczna sadyba, któ- 
ra, po owej niezmiernie obfitej w wyroby krzemienne na „Szwedz- 
kim moście/ była zapewne w dolinie Biebrzy najładniejszą. Hr. 
de Fleary z prawdziwym zamiłowaniem zajął się wyszukiwaniem 
krzemiennych przedmiotów na swym dziedzińca, w ogrodzie 
} na poblizkiej drodze, i utworzył małe mazeum, w którym nie 
brakuje iaduego kształtu i typa narzędzi krzemiennych i ka- 
miennych. 

Ka wyniosłym wzgórzu, najbliższym od ujścia Biebrzy, 
znajduje się piękny okop, tj. grodzisko, horodyszcze, będące 
niewątpliwie strażnicą dawnych Mazowszan przeciw napadom 
JadżwingóWy a może i innych na pół dzikich, rozbójniczych 
plemian, które od źródeł Narwi i Biebrzy, z puszcz nieprzeby- 
tych i błotnych kryjówek szlakiem wodnym w lecie i zimie 
napadać mogły. Zameczek ten na wsi Samborach położony, 
w czasach piastowskich był niewątpliwie przedmurzem potężnej 
na owe czasy warowni wizkiej, na której szczycie pług wyomje 
nieraz rzymskie monety Cezarów. 

Zygmunt Gloger. 



mmim wmuuwm 

PRZEGLĄD HISTORYCZNO-BIBLJOGRAFICZNY. 

(Dalszy ciąg). 



Wuk Stefanowicz Earadżicz^) urodził się 7 listopada 1787 
roku we wsi Trsziczu, położonej w okręgu Jadarskim w Serbji, 



') O Wukn, jego działalności i zasługach na polu etnograCi 
i lUeratDry chorwacko- serbskiej istnieje cała literatura. Wyliczamy 



Google 



Digitized by VjOOQ 



FOLKLORYSTYKA COOEWAOKO-SEBBSEA 19 

Z rodziców pochodzenia włościańskiego. Bodztce posiadali jui 
przed nim kilkoro dzieci; ale pomevrai te pomarły, a byli prze- 



ją tnUj^ o ile J6et aam znaoą, trzymając si^ porządku chrouolO' 
gicznego. 

Wiadomość o dzieUeh P« Wuka Btefaaowicza Serblanina, Pa- 

Tni^tnik A^auŁowt/, Warszawa, 1819, I, 385 -392.— y. Srezniewski Wuk 
Stefanowicz Karadiic2 Rys biograficzuy i bibljograficzny, Moakieuygki 
Sbornik^ 1846, str. 337—364.-3/, Rożen Vuk 8tefanoTić Karadjil 
Odbitka z Yidoi^a dana, Biaiogród 1864, w 8-te, atr. 47,^ fF, Jagicz 
Zadluge Yuka 3tefanovi^a Earadjića za na^ uarodni jezik. Odbitka 
IŁ KTiji^€VTiika L IV, Zagrzeb 1864, w S-ce, atr, 40. — Jan Oehąutr Vak 
Step, KaradiJĆ. Kńtickd priloha k Natodmm iUtum 1864, nr* 3.^ Ste- 
fan Pawiowicz Ytik Stefa no vi6 Karadjić i KnjizevDa radnja njegov2i, 
SrhM ktopU, 1865, C1X, H5 — 134.— /i. Zfnorski Karadźicz Wuk. 
Tygodnik Ilustrowany ^ Warszawa 1867, XVj 229, 246.— Z. Karamthw 
Wak StefaDowicz Karadźicz. (Poświecona pamięci K. Mitadinowa). 
Odbitka z zeszytu I-go FHolo^jlcznych Zupisek^ Woroneż 1867, w 8-ce, 
str. 16. — Z, Kapper Vuk Stefan, Karadzid* NAatin źivotopisny, Ki4ttf^ 
1867j nr, 10— 13.— F, Kfinitz Sorbien. tliatoriscb-etnographische Rei- 
Beatndien ans den Jahren 1859 — 1868^ Lipak 1868, 4-o. Od Btr. 
695 mowa o Wuku.— J. Sreiniew^ki Zivot Ynka 3t. Karadjića. 3 rna" 
kog preveo AUk9undQr Sandiń^ Nowy Sad 1870^ w 12-ce» — Siojan No- 
icakowicz Istorija arpake knjizeYnoati* Bt&łogród 1871, w 8^ce, stn 
221 — 228 mieazczą króciutki iyciorya Wuka i wyliczenie prac jego,. 
— y- GawrUowicz Prilog k biografiji Vuka Stef. Karadźića. Pismo 
arpak, ncenumu drastvii od,^ Glasnik wrpskog uhetiog druhua^ 1872, 
XXXIII, 269—272. /. Srcinkwski Wuk Stefanowicz Karadiicz, Szkic 
biograficzny i bihijograficzny. Odbitka z ruskiego wydaw. Braterska 
pamoc^ Peterzburg 1876. — Jerzy Eajkowicz Vnk Stef. Karadjt<^. Knji- 
źevna uapomena. Javor 1877, IV, 13—18, 55—60, 79—86, 121 — 
128, 151—158, 187-106.— X J>m i W. ,5pa^cWc; Historja litera- 
tur słowiańskich, Peterzburg 1879, 1, 213— 219. Na stronnicach tych 
mowa o Wukn.— i?w^o KQ\f)aczk2 Żivot i rad Vuka Stef. Karadziou, 
Sicoiimc 1881, IV, od str 7* Praca wyszła tei osobno w tym sa- 
mym roku w Dtibrowniku,^ — S, Singer Bcitrage zur Literatur der 
Kroatiaclien Yolkspoesie. Zagrzeb 1882, w 8-ce. Wuka dotyczą 
str. 25—47, — P, Kuiakawski Wuk Karadiie.z^ jego dziaialnosć i zaa- 
C2en]6 w literaturze serbskiej, Moskwa 1882,— Referat N. Popowa p, 
t,: W sprawie reformy W. Karadźtcza zob. Żnmul minimarjum wycho^ 
vania puŁ licznego^ lB82f kwiecień, — WiodzimUrz Imactwkz Zbieranie po- 
mników twórczości lodowej u Stowian południowych i zachodnich. 
Peterzburg 1883, w 8-ce w. Wuka dotyczą atr* 37—56. — Armin Pa- 
wicz Djuro Danićić umro 17 atadenoga 1882. J^ad jugoslavenskc aJta- 
demijc, 1885, LXXVIL Na str, 128—167 tej pracy mieści się wy- 
czerp njący iyciorya i ocena zasług Wuka.— P, Yuk Stefanovi^ Ka- 



Digitized by VjOOQ IC 



SO !!^TANTSŁAW C16ZEW81CI 

koaaui, że im „vjeitice djeea jedu" (czarowtiice dzieci jed^ą), 
aby więc choć ostatnie zabezpieczyć od śmierci, dali ma imię 
Wuk (Wilk)j gdyż Wuka nie może tknąć czarownica* Traf 
zrządziła że środek ten nie zawiódł. 

Z edukacją dziecka azlo bardzo ciężko. Szkól, ani w ro- 
dzinnej wsi Wnka, ani wogóle w Scrbji nie było, a tftan oświa- 
ty w tym krajo był jak najoplakańszy. Aby dać o nim wyo- 
brażenie, dość powiedzieć, jak kształciła się młodzieży pragnąca 
się poświęcić stanowi duchownemu. 

Zazwyczaj kandydaci tacy przebywali po kilkunastu przy 
każdym klasztorze. Latem paśli kozy, owce, świnie^ sadzili 
i ptcli cebnlę, orali, zbierali siano Inb spełniali inne, podobne 
funkcje. W zimie, gdy już przynieśli drzewa na opał, napoili 
konie, pozamiatali cele, wtedy dopiero zbierali się razem, i je- 
den z mnichów, lub djakonów, uczył ich początków czytania, 
lub też każdy z uczniów miał swego specjalnego nauczyciela 
mnicha. Większość uczniów zapominała w lecie tego, czego się 
nauczyła w zimie, i zdarzali się tacy, którzy po 4 da 5 latach 
podobnej nauki, nie umieli jeszcze czytać. Poza duchowieństwem 
zaś, zaledwieby się znalazł jeden człowiek na tysiąc, któryby 
potrafił wolnintko czj^tać, a co do piśmiennych, to ci i między 
samemi popami i mnichami byli rzadcy. 

Szczęśliwym jednak dla młodego Wuka wypadkiem znalazł 
się w samym Trsziczu człowiek, który nauczył go czytać i pi- 
sać. Był nim jego krewny, Jefto Sawicz, Wprawdzie i przy 
samej nauce bywały trudności, gdy np. w braku pióra 1 atra- 
mentu do pisania, trzeba się było uciekać do trzciny i rozro> 



radjtć. Stiłgodianja svetkovina mu, zivot i knjiźerna radnja. LJeiopU 
matk^ arpgkc^ 1888, CLV1, 120 — 140,— K bibllografakora pregle- 
du knjizevnih pofllova Vuka St. Karadjića od P, P. Ć, Otadzhina, 
1888, XX, 625 — 627* — Momcztfla Iwanicz Żivot i knjiźeyni rad Yuka 
Stefaiiovića Karadjića. Iz istorije srpake knji^evnoati u rukoptau. 
Otadzbina, 1888, XX, 321— 334. — Jan Boszkowicz SvetkovwB, Tuko- 
ve atogodisiyice. Białogród 1888, w 8ce, Btr. 7 \,— Marko Car. Vuk 
Stefanović Karadzić e la poeaia popolare serba. Ri^utą Contemimrn- 
ncfij wydawana przez A. QubernattBa we Florencji, 1888, nr. 2. 
Pierwsze dwa rozdziały tej pracy zawierają życiorys i ocenę zas!ug 
Wuka na polu Jiteratary cborwacko-serbakiej, rlaaz życiorys Wuka 
skreślony jest głównie podhg prac J* Sreimewskie^o z roku lfl46 
i A, Pawicza z r. 1832* 



Digitized by VjOOQ IC 



FOLKLORYSTYKA CHORWACKO-SEBBSKA gl 

bionego z wodą procbn, ale me zrażało to, ocznia. Byt on tak 
chciwy wiedz j. ie gdy doetawszy od Dauczyciela elementarz, nie 
mógł sobie czasem w sztuce czytania dać rady^ zaczepiał spo- 
tykanych popów, mnichów lub kupców, i zdjąwazy czapk^^ pro- 
Bił ich o wskazówki. 

W r. 1795 niejaki Grgucewicz, z Trgzicza, otworzył ma- 
leńką szkółkę w miasteczku Łożnicy, dokąd zaraz ojcieo po* 
słał Wnka na dalszą naukę, ale choroba epidemiczna, która za- 
panowała w miasteczku^ rozpędziła uczniów ze ezkoly. Następ- 
nie wysłał ojciec Wuka do Troaoszkiego klasztoru, ale tu po- 
wtórzyło się z nim to eamo, co eię powtarzało zwykle z innemi; 
pasał bydło i wysługiwał się zakonnikom. Ojciec, widząc to, 
znów zabrał syna z powrotem do domu; odtąd Wuk uczył się 
juź sam, otrzymawszy czasem od ojca jakąś książkę. Gdy do- 
szedł do lat 17, wiedza jego wzbudzać poczęła podziw w oko- 
licy. Imponowało poczciwym ludziom, że Wuk potrafił na każ- 
dej monecie rozpoznać^ gdzie i w którym roku by (a wybitą* 
wiedział naprzód, którego dnia wypada jakie święto, a każdemu 
potrafił ni etyl ko list przeczytać, ale i napisać. Nawet sam spa- 
hija terfizycki, Sulejman-beg-Alaj-Begowicz, zaszcs^ycał go swą 
przyjaźnią i szacunkiem, a gdy przyjeżdżał do Trszicza odbierać 
haracz, sadzał go za stołem obok siebie. 

Ale Wuka nie zadowalało to wszystko, i prosił ojca, aby 
ma pozwolił uczyć się dalej, po za granicami Serbji. Ojciec jed- 
nak nie chciał się rozstawać z synem, a tymczasem r. 1804 wy- 
bnobła w Serbji rewolucja Karadżordże wieżowa, i ojciec Wuka 
stanął w szeregach powstańczych. Ponieważ jednak wojowników 
było dosyć, a brak się czuć dawał ludzi piśmiennych, którzy 
byli potrzebni, aby wodzowie mogli utrzymywać stosunki^ młody 
zai Wuk był już znany, wrócono więc ojca do domu, a pole- 
cono mu przysłać syna. Tym sposobem Wuk został pisarzem 
przy boku Jerzego Cznrczji, jednego z najsławniejszych ba- 
rambaszów, a później wojownika za niepodległość, Ale niebawem 
Gżurczija poległ w boju, rodzinna wieś Wuka etala się pastwą 
płomieni, podpalona przez Turków, wskutek czego ojciec Wuka 
zaboźał. Wszystkie te okoliczności złożyły się na to, ie gdy 
Wnk znowu wyjawił ojcu chęć dalszego kształcenia się, otrzyj 
mat pozwolenie udania się do Karlowców, do szkoły, tembar- 
dzieji ie zagroził ojcu, ii w przeciwnym razie z koniecztiości 
musi zostać hajdukiem. 



Digitized by VjOOQ IC 




22 STANISŁAW CISZEWSKI 

Pierwszy rok szkolny {1804/5} Bp^dzit na nance w domn, 
a drugi jako nezeń szkół normalny eh, pragnąc jesienią r< 1806 
wfltąpid do gimnazjum. Nie przyjęto go jednak, motywnjąc od^ 
mowę tym^ ze jcBt za stary; miał wtedy 19 lat. Utrzymywano, 
źe jak na Serbjc umie dosyca i że wróciwszy tam, będzie móg! 
otrzymać posadę, jaka ma się spodoba. 

Nie mogąc tutaj nic wskórać, ndał się Wok do Petrynji, 
aby się tam poduczyć języka niemieckiego, ale ponieważ nauka 
ma nie szla^ na wiosnę r, 1807 powrócił do Serbji, 

Tymczasem podczas jego nieobecności w kraju zaszły 
wielkie zmiany. Serbowie odebrali byli z rąk tureckich prawie 
całą Serbję, zajęli Bialogród i ustanowili nowy rząd. 

Najpierw został Wuk pisarzem u J. Neuadowicza, a póż^ 
niej za protekcją swego krewnego i pierwszego nauczyciela^ J, 
Sawiczaj pisarzem przy radzie państwa w Blałogrodzie. Tutaj 
przy pomocy J* Jugowicza uczył się po niemiecka, ale choroba 
zmusiła go do powrotu do domu, W r. 1809 szukał pomocy u róż- 
nych wód i doktorów, lecz nic nie pomagało^ i został kulawym 
na całe życie. Pod koniec r. 1810 widzimy go znowu w Serbjij 
gdzie otrzymuje nominację na profesora szkoły białogrodzkiej. 
Zajęcia profesorskie krótko trwały, a porzuciwszy je, w latach 
1811—1813 pełnił Wuk różne biurowe czynności w rozmaitych 
okolicacłi kraju, dopóki z rozpoczęciem wojny z Turkami uie 
powołano go znów do Białogrodu. Wojna skończyła się przegra- 
ną Serbji. Wuk wyjechał do Auetrji i zamieszkał w Wiedniu, 
przy rodzinie Krausów. 

W tym samym właśnie roku zaczęła wychodzió w Wiedniu, 
wydawana przez Frnszicza i Dawidowicza, gazeta serbska p. t, 
SerŁskć Nomne^ którą drukowano dziwaczną serbszczyzuą, oszpe- 
coną ccrkiewaym slowiauskim językiem, W gazetce tej Wuk 
zamieścił pierwszy swój artykuł, pisany językiem prawdziwie 
serbskim^ takim, jakim mówił lud serbski. Artykuł zwrócił uwagę 
J. Kopitara^ który pełnił wtedy obowiązki cenzora gazety i spro- 
wadził poznanie się Kopitara z Wukiem. 

Znajomość ta aa przyszłe losy Wuka i całej literatury serb- 
kiej miała wpływ olbrzymi* Wuk zachęcony przez Kopitara po- 
czął pisać ludowym językiem serbskim i stał się twórcą litera* 
tury serbskiej. 

Działalność człowieka tej miary zasługiwałaby na to, 
abyśmy ją poznali wszechstronnie, ze względu jednak, że zada- 



Digitized by VjOOQ IC 



FOLKLORYSTYKA CHOBWACKÓ-^ERBSKA SS 

niem naszym w niniejszej pracy jeet tylko faistorja etnograCi 
i folklorystyki ehorwacko^serbskiej^ mnsiray jej dotknąć tylko 
o tyle^ o ile dotyczy naszego przedmiotu* 

Kopitar, słysząc od Wuksj ie Serbowie mają bardzo wiele 
pieśni lądowych, i że on sam nmie pokaźną ich liczbę, namówił 
go, aby je spisał, zachowojąc wiernie język ludowy. Wnk spel* 
nił radę, i dzięki tema ukazała się w Wiednia w r. 1814 Mała 
prostonarodnja Slamno-serhska pesnarica. 

Przedmowa do tego zbiorku zawiera wiele ciekawych szcze- 
gółów, dorzucających światła do liistorji wyrobienia się Wuka 
na zbieracza pieśni ludowych *), Opowiada w niej między iu* 
nemi, że jcBzcze w dzieciństwie, gdy był uczniem w Karlów- 
cach, L. Muszycki odzywał się do swych uczniów, aby zapisy- 
wali dla niego pieśni, jakie kto nmie^). Umiejąc ich wtedy 
mnóstwo, Wuk sądził, że Muszycki żartował sobie z nich i tylko 
po to kazał spisywać pieśni, aby się później naśmiaó z chłopa- 
ków, wyrosłych w lesie za kozami i świniami, Z tego powodu 
nie zdecydował się na ich zapisywanie. Póiniej dopiero wpadł 
mu w ręce zbiór Eaczicza^ w którym znalazł kilka pieśni, za* 
pisanych zupełnie tak, jak je śpiewał lud serbski. Rozmyślając 
nad tyra, zaczął przypuszczać, że może Muszycki nie żartował 
wtedy, gdy kazał uczniom spisywać pieśni, Kiedy potem jesz- 
cze dostały mu się do rąk zbiory pieśni wielko-ruskich i nie- 
mieckich, zaczęło mu być przykro, że wszyscy inni posiadają 
drukowane pieśni, iylko jedni Serbowie ich nie posiadają. Pod 
wpływem tych uczuć i rozmyślań postanowił wydać choć maleńki 
zbiorek pieśni. 

Marzenia te młodociane odżyły dzięki stosunkowi z Kopi* 
tarem, i Wuk spełnił je właśnie po raz pierwszy, wydając przy- 
toczony zbiorek. Mieści się w nim sto pieśni lirycznych, które 
Wuk zwie ^kobiecemi,'' i ośm epicznych, które nazywa „męz* 
kiemi,"* Ponieważ jednak Wuk sądził jeszcze wtedy, że można 
cokolwiek poprawiać w języku lodowym, pieśni te nie są zu- 
pełnie wiernym obrazem prawdziwego, ludowego języka serb- 
skiego. 



') Szczegóły te czerpiemy z pracy raekiego pisarza W. Iwa- 
ce^icza: Zhierunit nnhi^ikuit} M. {p. Wi$ia V, sir. 87^}, str. 39-- 40. 
Zbiorku Wuka nie mogliśmy nigdzie dostać, 

^) Porów, wyiej, gdzie mowa o Tekelim, 



Digitized by VjOOQ IC 



24 



STANISŁAW CISZEWSKI 



TeD mały zbiorek obudził wielkie zajęcie. Przekłady nie- 
mieckie pieśni w nim zawartych posłano zaraz Goethemu, który 
podobnie, jak Herder, dawniej jaż z Fortisowego przekłada znał 
pieśni chorwacko-serbskie i wiedział o ich istnienia. Niemcy 
jednak były w tym czasie zajęte wojną z Francją, i Goethe 
nie ziąiyl ich przestadjować. J. Eopitar powitał zbiór bardzo 
sympatyczną i gorącą recenzją O* 

W następnym roku wydał Wuk dragi zbiorek pieśni p. t.: 
Narodna srbska pesnartca (cz. dragą), ale powrócił w niej do 
dawnej „sloyeno-srpskiej" ortograCi. Jak mówi w przedmowie, 
pieśni zamieszczone w tym zbiórka są wydrukowane tak: Jak 
tiam zapisywałem je z nst Serbów i Serbek, a wskutek tego, co 
się tyczy wymowy ludowej, są krytyczniej sze, niż te pierwsze, 
które słyszałem jeszcze w dzieciństwie i tak (z pamięci) je za 
pisałem.^ Zbiór zawiera pieśni liryczne i epiczne i trochę me- 
lodjL Te ostatnie, również według wiadomości, podanej przez 
Wuka w przedmowie, zapisał i obrobił na fortepjan Franciszek 
Mlrecki. F. Euchacz^) sądzie że pieśni te śpiewsd Mireokiemu 
sam Wnk, tak^ jak je słyszał śpiewane w swym rodzinnym 
miejacUj w Trsziczu. 

I ten zbiorek ocenił bardzo przychylnie J. Eopitar'), a J. 
Grimm^), gdy był tegoż roku na kongresie w Wiedniu, zajmował 
si^ nim również i zachęcał do zbierania pieśni ludowych serb- 
skich. 

Tymczasem Wuk, również pod wpływem zachęty Eopitara, 
pracował nad słownikiem języka serbskiego i wydał go w roku 
1818, a już sama jego zapowiedź wy wołała burzę w obozie kon- 
serwaty.stów serbskich, którzy nie mogli pogodzić się z myślą 
zarzucenia dawnego, quasi-serbskiego języka. 

W tym samym czasie Wuk się ożenił, odbył podróż do Pol- 
ski'*; i Rosji (1818—1819), a w r. 1820 do Serbji. Tutaj spra- 



') Wiener allgemeine Literatur Zeitung Z T, 1814. 

•) Juino8lavenske narodne popjevke, III, 27. 

^) Wiener allgemeine Literatur- Zeitung Z r. 1815. Porówn. jegoż 
Kkinere Schri/ten, 347—369. 

^) Fr. Miklosich. „Epsko pesniśtYO u Srba.** SrbskiJ Utopis^ 
1863, CVin, 74. 

^} O bytności Wuka w Warszawie zob. „Wiadomoćć o dzie^ 
łach F. Wuka Stefanowicza Serblanina.^ Pamiętnik naukowy^ Warsza- 
wa 1819, I, 385—392. 



Digitized by 



Google 



i 



FOLKLORYSTYKA CHORW;AOSO-SERBSKA 25 

wowal jnź rządy Miłosz ObrenowicZj który zwyciężywszy Tur 
ków w r 1815 i zawarazy pokoje był obrany kfiiceiem dzie- 
dzicznym. Wak zawiązid z księciem ścisłe stosunki, uczył go 
czytać i piaać i projektował założenie w Serbji szkoły z kursem 
trzyletnim, w celu przygotowania wykształconych obywateli 
i pracowników. Ponieważ jednak Miłosz był przeciwny refor- 
mom, nie pozostawało Wukowi nie innego^ tylko powrócić do 
Wiednia, gdzie w r. 1821 wydał zbiór bajek, o czem powiemy 
jeszcze gdzieindziej. Ztąd w roku 1822 odbył drugą podróż po 
Serbji i w tymże roku złożył cenzurze rękopis obfitego zbioru 
pi^ni. Okoliczności jednak polityczne wpłynęły na to, że nie 
pozwolono ich drukować. Aby je wydać^ musiał Wak a dać się 
do Lipska. Tutaj w roku 1823 wydał najpierw tomy: trzeci*), 
mieszczący pieśni epiczne nowsze, i drugi- )j zawierający pieśni 
epiczne najstarsze. Tom trzeci^) (co do ezasu wydania, ale no- 
szący pierwszy numer porządkowy) wyszedł w rokn następnym 
1824. Zawiera pieśni liryczne^ a jest poprzedzony obszernym 
wstępem, w którym Wuk przytacza niemiecką recenzję o tomie 
trzecim i wypowiada różne uwagi o pieśniach ludowych serbskich. 

Jak już wspomnieliśmy, jes^ecze pierwsze dwa maleńkie 
zbiorki pieśni Wuka obudziły wielkie zainteresowanie, ale ten 
zbiór dopiero pozyskał dla poezji ludowej serbskiej sławę ol- 
brzymią. Z wielkiemi pochwałami odezwali się o nich J. Grimm^), 
X Kopitar^), a Goethe*), otrzymawszy kilka niemieckich przekła* 
dów od braci Grimmów, a więcej jeszcze od Talvj, która nieba* 
wem ogłosiła je też drukiem^), na ich podstawie skreślił myśli 
8we o tej poezji, podnosząc osobliwie pieśni liryczne- 

Jak wielkie było w owym czasie zajęcie się językiem 
i pieśniami serbskiemi i sympatja dla ieh zbieracza, może dać 



^] Narodne srpake pjesme. Kniga trefa, u kojoj bu pjosme 
jnnacke pozni|e. Lipek 1B2'S^ w 8-ce, str. 305. 

^) Narodne srpske pjesme. Knjiga druga, u koJDJ su pjesme 
junacke najstarije. Lipsk 1823, w 8-ce, str, 305. 

^) Narodne srpske pjesme. Knjiga prva, n kojoj su razlićno 
ienske pjesme. Lipsk 1824, w 8-ce, Btr. LX1H-316. 

*) Gmtinger gcUhrte Ajizeif/er Z lat 1823, 1824 i 1826- 
^') Jahrbacher der Liieralur z r, 1825, HI, 15^—277; przedruk 
:ob- jegOŻ Kteiriere SchriJ^en^ Wiedeń, 1857, 

^) „Serbische Lifider." Kunst nnd Altarthum, 1825, V, 2, 35—60. 
■^j Patrz niżej w historji i bibljografji przekładów. 



Digitized by VjOOQ IC 



26 STANISŁAW CISZEWSKI 

miarę literatura przekładów na różne języki, które właśnie w tym 
czasie poczęły się ukazywać, oraz fakt, że gdy w r. 1824 Wuk 
wydawał przekład swej gramatyki serbskiej, J. Grimm napisał 
do niej przedmowę, a Seweryn Fater, filozof niemiecki i profe- 
sor w Hali, dodał do niej rozprawę o pieśniaoti serbskich^). 

W r. 1827 Wuk znowu odbył podróż do Serbji, a w 1829 
był wezwany przez księcia Miłosza do pomocy komisji, zaj- 
mującej się układaniem kodeksu praw dla Serbji. Z początku 
wymawiał się od tego, ale nie mogąc się wymówić, wziął udział 
w pracy, i po pewnym czasie kodeks był ukończony. Absolu- 
tyzm jednak i tyraństwo, które zapanowido w rządach Miłosza, 
odkąd go wybrano księciem dziedzicznym, zraziły do niego Wu- 
ka i w końcu tak go poróżniły z księciem, że się z nim musiał 
rozstać. Wskutek tego Miłosz zabronił wwozić książki Wuka do 
Serbji, a w r. 1832 zakazał drukować jakąkolwiek książkę jego 
pisownią. 

I w Austrji również nie cieszył się Wuk sympa^ą rządową 
i nie pozwolono mu nawet przebywać w jej granicach. Zmuszony 
więc był udać się do Bosji, zkąd uzyskawszy dopiero pozwole- 
nie powrotu do Wiednia, wrócił i w dziewięć lat po wydaniu 
tomu trzeciego, ogłosił tom czwarty swego zbioru, zawierający 
pieśni epiczne^). Wypada jeszcze nadmienić, że w czasie pomię- 
dzy wydaniem tomu trzeciego a czwartego wydawał w Wiedniu 
almanach p. t. Dantca^ w którym również zamieścił trochę pieś- 
ni ludowych i innych artykułów, dotyczących etno— i gieograQi 
Serbji^). 

Przez dwa następne lata po wydaniu tomu czwartego pieśni 
(1834—1835) podróżował Wuk po Primorju (Pomorzu), zatrzy- 
mując się na czas dłuższy w Dubrowniku, Boce Kotorskiej i na 
Czarnogórzu, gdzie zbierał notaty etnograficzne, które później 
posłużyły do wydania oddzielnej pracy o tym kraju, o której 



^) .Ueber die neuste Auffassang langer Heldenlieder aus dem 
Munde des Yolks in Serbien, zur Yergleichung mit Homer und Os- 
sian, nebst einer Uebersicht der merkwiirdigsten und langsten jeuer 
Lieder." Serbische Grammatik, Lipsk 1824, w 8-ce, str. LV — LXXVII. 

^) Narodne srpske pjesme. Kniga ćetvrta, u kojoj su razlicne 
junaćke pjesme. Wiedeń 1833, w 8ce, str. LXIV+368. 

3) Tom I wyszedł w Wiedniu r. 1826; II, tamże r. 1827; 
III, tomie, 1828; IV, za rok 1829 wyszedł r. 1828 w Peszcie; V, 
za rok 1834 ukazał się r. 1833 w Wiedniu. 



Digitized by LjOOCIC 



FOLKLORYSTYKA C HO EW ACK O -SERBSKA 27 

zarówno jak o wydanym przez nieg^o na Cetynji r. 1836, a po- 
wtórnie w 1849, zbiorze przysłów, będzie mowa gdziciudziej. 

Wkrótce potem wywiązała się najzaeiętaza polemika języ- 
kowa konserwatystów gerbakioh z Wnkjem-reformatorem. 

W r. 1839 widzimy znów Wnka w fiiałogr odzie, dokąd 
udał się w celn nawiązania stosnnków z nowym rządem, Tataj 
użyczał swycb informacji etaografic^nych francnskiemn pisarzowi^ 
Ami Bonó'mn^ które ten później spożytkował w swej pracy*). 
Bok 1841 spędził znowm na podróżach po Czarnogórzn, Chor- 
wacji i Serbji i w tym też rokn przystąpił do nowego wydania 
zbiom pieńni^ które obejmują ich przeszło dwa razy tyło, ile 
było w wydaniu lipskiem* Tom pierwszy^) zawiera pieśni 
liryczne, drugiej pieśni epiczne najstarsze, trzecimi pieśni epiczne 
z czasów pokosowskich, a czwarty'') pieSni epiczne z czasów 
wojen 8erł)8kich o niepodlegloBÓ, Wkrótce po wydaniu tego 
ostatniego tomu śmierć położyła koniec pracowitemu żywotowi 
Wnka, nie pozwalając ma dalej prowadzić wydawnictwa. Umarł 
26 listopada 1864 r. 

Po śmierci Wnka utworzono specjalny komitet redakcyjny^ 
celem dalszego wydawania jego literackiej puścizny. Staraniem 
tego komitetu między innemi wyszedł w r. 1865 tom piąty") 
piedni, zawierający pieśni epiczne nowsze z Czarnogórza, a w na- 
stępnym^ 1866 r,, jeszcze jeden zbiór pieśni lirycznych z Herce- 
gowiny^), zgromadzony staraniem przyjaciela Karadiicza, a rów- 
nież wielce zasłużonego na polu etDografji serbskiej, Wnka 
Wrczewicza. Później w roku 1876 przedrukowano powtórnie 



*) La Turąuie d 'Europę. ParjŻ, 1840. 

*) Srpske narodne pjeemo, Kojiga I, u koj oj sa razlićna 
fenskft pje&me, Wiedeń 1841, w 8-ce, etr. XrV+640p 

^ Srpeke narodoe pjesme. Knjiga II, u koj oj eu pjesme jn- 
nacke naj&tarije^ Wiedeu 1845^ w 8-ce, str. 643, 

*) Srpake narodne pjesme, Knjiga III, u koj oj su pjesme ju- 
uaćke Bredoijeb yremena. Wiedeii 1846, 8 ka, str. 568. 

^) Srpske narodne pjeame. Knjiga IV» u kojoj bu pjesme ju- 
naĆke norijeb ^remeDa o vaJ6vaDJu za stobodUi, Wiedefi 1862, 8-ka^ 
Str, XII+529, 

*) Srpske narodne pjesme. Knjiga V, u kojoj bu pjesme jn- 
naeke novijeh vremena o voje?anju Crnogoraca, Wiedeń 1865, 8-ka, 
str. 557. 

^) Srpfike narodae pjeame Iz Hercegoviiie (^enske)^ Zaitampn 
ih priredio,,, Wiedeu 1866, 8-ka, XVI+35£f. 



Digitized by VjOOQ IC 



28 BTJitl^hkW 0I8ZEW8SI 

W Wiednia, a w r, 1887, po ras trzeci w Btałogrodzie tom drugi 
pieśni ludowy cli Woka, wydania z r. 1845, zawierający pieśoi 
epiczne najstarsze. Ostatni jednak przedruk pełen jest błędów'). 

W bieżącym roku, jak się dowiadujemy z zagrzebskiego 
Yienca-)^ znowu rozpoczęło wychodzić nowe wydanie zbiorą 
Wnka, o którego tomie pierwszym referuje właśnie sprawozdaw- 
ca tego pisma. Fisze^ że tom ten, zawierający pieśni liryczne^ 
odpowiada tomowi pierwszemu wjdania z r. 1841 i prócz kilka 
omyłek drukarskich, jest wieruym jego przedrukiem. Nadto 
wydawca, L, Stojanowicz, zadał sobie pracę porównania wszyst* 
kich dawniejszych wydań pieśni Wuka i w nowym wydania 
oznaczył przy każdej » ^dzie była po raz pierwszy drukowaną^ 
powtarzając zarazem przedmowy ze wszystkich wydań. Tym 
sposobem nowe to wydanie będzie mogło w zupełności zastąpić 
wszystkie dawniejszCp 

Zasługi Wuka, Jako zbieracza pieśni i wogółe materjalów 
etnograficznych, są olbrzymie. Sam pochodząc z ludu i znająe 
wybornie jego życie, najlepiej mógt z nim zapoznać świat uczo- 
ny^ a niezmierne bogactwo ludu serbskiego i chorwackiego pod 
względem poetycznym i folklorystycznym stało się powodem, 
źe budując sobie pomnik swemi pracami etnograficznemi i ję- 
zykowemi, głównie zaś zbiorami pieśni, dla swojego poetycznego 
narodu pozyskał jednocześnie sławę europejską. Od Wuka, 
który pracami swemi wskazał, jakie bogactwo pieśni kryje się 
w łonie ludu ehorwaeko-serbskiego, roijpoczynają się coraz Ucz- 
niejsze ich zbiory. 

Kiedy ukazywał się na świat czwarty tom lipskiego wy- 
dania jego pieśni, jednocześnie wyszedł w Peszcie zbiór H, 
Milutinowieza^ wydany pod pseudonimem Czubra Czojkowicza^), 
eboeiai już i cokolwiek wcześniej kilku bezimiennych lub 
imiennych zbieraczy próbowało na małą skalę wstępować na 
tym polu w ślady Wuka*). W zbiorze Milutinowicaa znajdu- 
jemy trzydzieści pieśni epieznych i trzy kolędy, ale w drugim 
jego wydaniu, które w kilka lat później wyszło w Lipsku^), jest 



*) Zob. referat W. Jagicza Archio /tir śiatfUche Phihhg*^ X. 
323-330, 

*) 1891^ nr. 31 z I-go sierpnia. 

*) Pgvania Crno^urBkai Hcrcegova6ka. Peset 1833, 8-ka str. IGO. 

*) Zob- Bibljografjc zbiorów pieśni za lata 1824—32, 

^) Pfivaunya Cernogorska i Hercegovacka. Lipsk 1837, 8-ka, 
Btr. 335. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



I 



FOLKLOHY8TTKA CH0RWACK0-SEHB8KA Sfl 

samyeb pieśni epicznycb 174, ebociaź nie wazyBtkie eą utwora- 
mi Ittdowem]. Bądź eo bądź jednak, zbiór ten posiada wartoćć, 
tylko należy go używać oglądnie. 

Miło naiDi źe obok wiadomości o pracach tego zasłużone- 
go, a jednego ze Btarazych zbieraczy pieśni ludowych serbsko- 
chorwackich, możemy zrobię wzmiankę o podobnej pracy przed- 
siębraoej przez naszego rodaka^ Andrzeja Eacharskiego, Nie- 
stety, nie wydała ona obfitszyeb owoców, ale choć ślad jakiś 
po niej pozostał. 

A. Kncharski*) urodził się w rokn 1795 we wsi Papieże^ 
w Piotrkowskim. W roku 1821, otrzymawszy Btopień magistra 
naok i sztuk pięknych, został nauczycielem szkoły wojewódzkiej 
w Kielcach, a wykazawszy w pracach swych zamiłowanie do 
slawistyki, był wysłany kosztem władzy edukacyjnej na lat 
pięć za granica, dla zwiedzenia krajów słowiańskich, w celu 
przygotowania się na katedrę języków i literatur słowiańskich 
przy uniwersytecie warszawskim. Nie ziścił jednak pokładanych 
w nim nadziei, został bowiem tylko upędzającym się za uroje- 
niami słowianofilem i lacbymj drobiazgowym erudytem. Zmarł 
w r. 1862. 

W czasie podróży swoich, Kucharski chodził piechotą mię- 
dzy innemi po Węgrzech, zwiedzając siedziby i zapisując wła- 
ściwości etnograficzne Chorwatów^ tam osiadłych. Na ślad byt- 
ności jego w tych stronach natrafił podróżujący w ten sam spo- 
sób i w podobnych celach etnograf chorwacki, Franciszek Ku- 
rclac^), który w opisie wędrówek swoich etnograficznych tak 
o tym pisze: 

^rzyszedszy do Wólki-Prodersztof i obazedszy kowala , 
szewca i tkacza, aby od nich zebrać jaką nazwę^ dotyczącą ich 
r2emiosła, znalazłem się już o zmroku przed chałupką trochę 
porządniejszą, a przed nią siedzą mężczyzna i kobieta, jak prxed 
swoją. Widząc, że się niby rozglądam, i domyślając się mego 
kłopotu, pyta mię tyeb dwoje: ^ Czego to chcecie i czemubjfścic 
rad^&i^ panie?" Gdy im wspomniałem, że radbym przenocowaćj 
oni na to: „A możecie i u nas." Zaprowadzili mię do izby 
i pokazali pościel i bieliznę i co tylko było w domu. Widząc 

*) F* M. Sobieszczaóski w Encłfklopćd/i PowsztchmJ (wielkiej) 
S. Orgelbranda* Warszawa, 1864, 

^) Jacke iji narodnepósme prostoga i neproatoga puka Hrvat* 
ftkoga po zupah Scprnnakoj, Mośonjskoj I Żelazno] na Ugrili, Za- 
grzeb 1871, str, XXni— XXIV* 



Digitized by VjOOQ IC 



SO STANISŁAW CISZEWSKI 

W nim porządek i czyBtość i zapisawszy przy oglądania kilka* 
naście wyrazów, które się dały zualeić jako nazwy sprzętów 
i pościeli wiejskiej, przystałem na to, aby tutaj zanocować, i przy- 
gotowali mi omal nie pańską wieczerzę. Gdyśmy po wieczerzy 
i gawędzie poszli spać^ wszczęli ze mną rozmowę (gdyż spali 
w tej samej, dosyć przestronnej izbie)^ i gospodyni powiada do 
mnie^ ie raz byl u niej człowiek zupełnie do mnie podobny, 
taki i taki^ ie nosił okulary i że o katdą rzecz pytał jak się 
nazywa^ i o wszystko rozpytywał. Gdym się jej zapytał o jego 
nazwisko^ odpowiedziała^ że już nie pamięta, ale że jej syn po- 
szedł z nim potem do Szoprunn, i że on po drodze w jakiejś 
wsi z zajęciem się przyglądała jak się ladzie noezą^ jak tańczą 
cborwackie dziewczęta, i że to wszystko notował i pisał. W koń- 
cu dodała: ^i na tej samej pościeli spał, gdzie pan teraz śpi.'' 
Znalazłem się w kłopocie, źe widać jest jeszcze więcej podob- 
nych dziwaków^ którzy tak chodzą po świecie, jak ja, a nawet 
na tej samej pościeli sypiają^ w zaścianku chorwackiego sioła. 
Zapytałem jej więc, ile temu może być lat, i aby jej przyjść 
w pomoc, powiadam: czy nie będzie czternaście lat? A ona, jak- 
by wylękniona, pntebiegszy w pamięci tych lat czternaście, od- 
powie mi zdziwiona wielce: »Tak, panie, akurat tyle; właśnie 
teraz piętnasty rok idzie." — A czy się nie nazywał Kucharski? 
—Na wspomnienie tego nazwiska baba krzyknie jak szalona, gdyż 
w prostocie swojej nie mogła tego pojąca ani przyjść do siebie 
ze zdziwienia, Jak ja mogłem znać to nazwisko* Irinie zaś było 
przyjemnie, źe chodząc mniej więcej w tym samym celu, w któ- 
rym chodził i ten szanowny Polak, na tej samej pościeli spałem, 
na której i on znalazł spoczynek między mojemi rodakami/' 

Ponieważ Kurelac podróżował w r. 1842, a jak mówi, Ku- 
charski odbywał podróż na ozternakie lat pi^ed nim, zatem 
wędrówki naszego rodaka między węgierskiemi Chorwatami 
przypadły w r* 1828^ co potwierdza list Kucharskiego, datowa- 
ny 31 grudnia tego roku z Zagrzebia*). Co mogło stać sięzno- 
tatami etDograficznemi Kucharskiego, na razie nie wiemy. Fak- 
tem jest jednak, źe je robił, a musiał zapisywać i pieśni, gdyż 
czynił to samo i gdzieindziej, np. na Łużycach w r. 1826, P. J« 



*) B Wyjątki z liatów Polaka podróżującego po krajach sło- 
wiafiskich. Z Zagrzebn (Agram) Btolicy Horwatów (Kroataw) d. 31 
grudnia 1828 r/ Gazm jmUka^ 1828, nr, 39 i 40, etr. 176, 179-180, 



Digitized by VjOOQ IC 



FOLKLOETSTTKA CHORWACKO-SBRBSEA 31 

Szafarzyk*) wymienia w swej pracy jego zbiór rękopiśmienny 
pieśni ludowych dolno4ażyckicb, z którego jedenaśeie pieśni wy- 
drukował F. W, Czelakowski^). Również ustąpił Kucliarski pewną 
liczbę zebranych przez siebie pieśni słowackich i J. EoUarowi, 
który na końcu drugiego tomu swego zbioru pieśni zamieścił 
maleńki artykulik jego o Sotakacb^). 

Około tego ezasti, mianowicie od r. 1835^ poczynają się 
ukazywać pieśni ludowe w ^czasopiśmie Danica Ilirska, Naj- 
pierw 6% to przedruki ze zbiorów Wuka*)j ale obok nich znaj- 
duje flię kilkanaście drukowanych po raz pierwszy, a zapisanych 
pricz J. Marieza, A, RoczjegOj J, Śreżniewskiego, J. Kukuljewi- 
cza i R D. S,'^), 

W tych samych czasach przedsięwzięto też po raz pierwszy 
próbę zestawienia z pieśni lodowych, wydanych przez Wuka, 
epopei o królewiczu Marku"). Próba ta, przedsiębrana w celach 
czysto spekulacyjnych, oczywiście nie mogła wypaść pomyślnie 
pod względem naukowym^ jednakże ze względu na popularność 
tego bohatera poezji epicznej Słowian południowych, do roku 
1857 doczekała się ośmiu wydań. Następna podobna praca była 
podjęta przez J. N. Yogla') w literaturze niemieekiej, w r. 1851. 
Robota jego składa się z przekładów trzydziestu pieśni, poprze- 
dzonych wstępem historycznym. Nieco później, bo w r. 1859, 
wstąpił w jego ślady B. Zmorski"), dając nam również z trzy- 
dziestu pieśni składającą się epopeję o Marka, poprzedzoną 
sylwetką łilstoryczną tego bohatera. Znacznie później ukazuje 
się kilka podobnych robót w literaturze chorwacko-serbskiej. 



') ^„Bibliografick^ prehlei abirek sIoTanakych nirodnich 

plaal** €a$opig ceskeho i\fu*ea^ 1838, XII, 560. ^ 

^) „ Profit on drod ni pisn^ SIovanu v Luzie i dolni," Casopit cesk^^ 
ho Mtisea, 1830, IV, 379—406. 

^) „Sotaci a gegieh Epiewaoky. Pogednanie od Ondr. Ku- 
eharakśbo, prof. we WarSawś, 1828." Ndrodni zpiewdnky ciii pisn^ 
stmtskf^ Slovahi w Uhrdch, Peszt, II, od 475, 

*) Patrz w bibljografji zbiorów ■pieśni p, U 1835, 1836, 1847. 

^) Zob- tamie p, 1. 1836, 1839, 1841, 1844, 1847. 

^ Pe&me Kral§vića Marka, aoyokapISne iz razlióiti junacki 
pesnarica. Peszt 1836, 8-ka, str, 135. 

^ Marko Kra!j6vits, Serbiacbe HeldenBage, Wiedeń 1861, 
e-ka, str. X+20S. 

^) Królewicz Marko. Narodowe pieśni serbskie. Warszawa 
1859, 16'ka, Etr< TI +263. 



Digitized by VjOOQ IC 



8S STANISŁAW CISZEWSKI 

Pierwszemi eą dme bezimienne z r. 1871'), po których nastę- 
puje także bezimienna z r. 1878^)^ a póiniej, w powtóroym wy- 
danin opracowana prze£ Aleksandra Sandicza^). Fo nich nka- 
zala się jeszcze podobna próba w r* 1879*)^ przedrukowana raz 
jeszcze w r< 1881^). We wszystkich jednak tych pracach brak 
naukowej systematyki, a nawet wydawcy nie wskazują źródeł, 
z których czerpali pieśni. Mały postęp w tym kierunku widzieć 
się dopiero daje w pracy J. Filipowicza®), która doczekała się 
jnż dwóch wydań, chociaż i ten autor, szczególnie w drugim wy- 
daniu rozporządzający wcale obfitą liczbą odmianek pieiui, nie 
umiał ich usystematyzować, a co gorsza^ przedrukowując po- 
zwalał sobie na zmiany w tekście. Ostatnio stworzenia epopei 
z pieśni ludowych o Marku próbował jeszcze w literaturze nie- 
mieckiej E. Grober'^). 

Obok Danicy Jlirsktej sporo pieśni wydrukował późniejszy 
od niej o lat kilka Novyj serbskij Uśópis% który zmieniwszy 
kilka razy tytuł, dotrwał do dnia dzisiejszego i zwie się teraz 
Ljeiopis maticc sr^skc. Prócz nielicznych wyjątków, wszystkie 
zamieszczone tutaj pieśni są epiczne, ale tylko o ostatnich czte- 
rechf zapisanych r. 1 850, wiemy, że zasługa sa to należy się J> 
Stefanowiczowi, 

Z większych, oddzielnie wydanych zbiorów, prócz wspo- 



^) Kraljević Marko, Starinske pjeame, koje spominjti hrabrena 
djela toga glasorita junaksL onako, kako sa jos dandanas po narodu 
oblcoo pjevaju. Nadodav k tomu ujekoliko pjesmiea plrnih, vojka- 
Óica i napitnica u prostopuckom govoru. Zadar 1871, S-kA, 
Kraljevid Marko u n&rodmm pesmama sa sUkom* IzdaDJe knjizare 
Yelimira Yalozića. BiaJogród 1871, 12-ka. 

-) Kraleyić Marko, srpaka naród na pevanija u 26 pesama. 
Nowy Sad, 1878. 

=) Kraljević Marko u slikama, srpBka narodna pevanija u 25 
pesama. Nowy Sad 1686, 8^ka w., str. 150. 

*} Kraljevtć Harko u narodnim pesmama. Panczewo 1879. 

*) Kraljević Marko u narodnim pegmama. Drugo- UEnnoźeno 
izdanje. Panczewo 1881i 

^) Kralj6vić Marko n nar odo ih pjeemab. Zagrzeb 1880, 
16-ka, str XV 11+470; Kraljević Marko u narodnim pJcBraamaj tam- 
ie, 1891, 16-ka. atr, XX+538. 

'') Der KoDigsBohD Marko (Kraljoyić Marko) im serbiacUen 
YolksgeBang. Deutsch voa... Wiedefi 1883, 8-ka, atr. 265, 

») Zob. bibljografjc zbiorów pieśni t lat 1839, 1B40, 1842— 
1846, 1850. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



F0LKL0ET8TYKA CHOEITACKO-SEHBSKA 33 

mniaoych jai dawniej Wiika, możemy wymienić tylko piękny zbt6r 
Mat Topalowicza*)j który zawiera 26 pieśni epicznycb i 13 li- 
ry cznych^ z dodaoiem objadnien^ wyjaśniających treść pieśnią 
a mających Diekiedy wartość i pod względem etnograficznym^ 
oraz luniejaze zbiorki lab pojedyncze pieśni, ogloBzone w cza- 
sopiśmie Kolo przez dr* Rak owca i poetę Stanka Wraza^), J, 
P, Jnkicza*), A. T. Brlicza'*) i niepod pisanego zbieracza^). OBtat- 
ai szczególnie ciekawy jest pod względem językowym, gdyż 
mieszczące się w nim pieśni są próbkami trzech cborwacko- 
serbskich djalektów: sztokawskiego, czakawskiego i kajkaw- 
skiego. 

Obudzone raz zajęcie do zbierania pieśni ludowych pobu- 
dza i inne, późniejsze czasopisma do ich zamieszczania, choćby 
w najmniejszej ilości. J, Balngdziez*') drnkuje dwie w r. 1844 
w czasopiśmie Bahka Vila; sporo pięknych pieśni epicznych 
i lirycznych zamieszcza najczęściej bezimiennie Zora Dainiaiin- 
ska^ która również zaczyna najpierw od przedrakowywania 
pieśni ze zbiorów Wuka''), a w ślad za nią wstępuje Srbska" 
dalmaiinskij magaztn^) gdzie teź znaleźć można pewną ilość 
pieśni. 

W r. 1846 ukazuje się w Zagrzebiu zbiór pieśni, wydany 
przez La wosk wa Źnpana^). 

Jakkolwiek mogliśmy poznać tylko trzy z czterech składa* 
jących go zeszyto w^ możemy jednak mieć z nich wcale dokład- 
ne pojęcie o całości. Ogółem mieści zbiór 793 pieśni, przeważ- 
nie lirycznych, chociaż adaje się, że większość z pomiędzy nich 
była przedrukowana ze zbiorów Wnka, Niezmierna szkoda, że 
wydawca nie wskazał nigdzie, które mianowicie pieśni są prze- 
drukami, ztąd odpowiedz na to pytanie kosztowałaby bardzo 



^) Tamburaat Uirski. Osiek ldi2p 8-ka, atr XVi+8a. 

*} Zoh. w bibłjografji abiorów pieśni p. r. 1843. 

^) Zob. tamże, p, r. 1847, 

*) Zob, tamże, p. r. 1851- 

^} Zob. tamże, p, r. 1853. 

*} Zob, w bibljografjł zbiorów pieśni p. t. r. 

'^ Zob. tamże, p. r. 1844—1848, 

*) Zob, tamże, p, r. 1846, 1848 i 1849. 

^} Narodne pjegme, izdanje avijt]h dosad izdatih i vtse nlkada 
joi neizśavSih pjessiish hrvatskih, dalmatinskiii, boianskib i arbekib. 

Zo grzeb 1846, 16-ka, atn 640. 

Hiiła t FI s^ii, 1 3 



Digitized by VjOOQ IC 



34 STANISŁAW C16ZEW8KI 



wiele pracy. Jako zaletę zbioru podnieść należy, iź wskazano 
przy każdej pieóni miejsce jej pochodzenia. 

Bó^oocześnie ze zbiorem zagrzebakim Żupana^ władyka 
czaroogórskif Piotr Petrowiez Kiegosz II*), wydał w Bialogro- 
dzie pracuj w której ma się znajdować do 60 pieśni epicznyeh 
czarnogórskich, a między niemi pewna liczba utworu samego 
Hiegosza, ale nie znając jej bliżej, wiadomość tę możemy tylko 
podaii za inuemi. 

Pewną li-ezbę pieśni zawierają też wydane w tym samym 
roku monografje etnograficzne S, Lubicza^) i L, Ilicza^). 

Bok następny przyniósł nam pitjkny, choć niezbyt wielki 
zbiorek pieśni zasłużonego etnografa i historyka chorwackiego 
J. £uknljewicza-Sakcińskiego^)j z którego życioryfiem i działal- 
nością^ jako etnografa, zapoznamy czytelnika później* Zebrał on 
w nim 114 piei^ni miłosnych, ballada obrzędowych i innych, po- 
dzieliwszy je na trzy grupy, stosownie do djalcktn^ w którym 
były zapisane. Najpierw podaje pieśni s^tokawskie, dalej ci&a- 
kawskie, a w końcu kajkawskie. 

Ciekawym jest fakt^ że jakkolwiek do opracowywania 
pieśni o boju Kosowskim i grnpowania ich w jedną epiczDą ca- 
łość^ zabrano się później, niż do epopei o królewiczu Marku, 
(najstarsza próba tego rodzą) a^ J. No wieża"*), pochodzi dopiero 
z r. 1847), jednakże ten cykl pieśni epicznyeh chorwacko-serb- 
skich doczekał się już naukowego usystematyzowania^ gdy tym- 
czasem tego rodzaju próby z pierwszym, jak już nadmieniliśmy, 
nie wydały dotąd pożądanego rezultatu. Właściwie o pracach 
przedsiębranych tak nad jednym, jak nad drugim, powinnibyśmy 
mówić dopiero w historji studjów o pie^niach^ nie zaś w historji 
ich zbierania, i^ jednak pierwsze sposoby systematyzowania 
obydwóch tych cyklów epicznyeh, a nawet wiele późniejszych 
ich wydań, nie opierały się na żadnych studjach i krytyce, lecz 
były poprostu przedrukami, dla nierozrywania więc ciągłości 



*) Ogledalo srpsko. Blałogród, 1846. 

^} Obićaji kod Morl&kah u DalmaciL Zfiijar 1846, 16-ka, 
str. 114, 

^) Narodni slavonski obićaji. Zagrzeb 1846, 8-ka, atr, 316. 

*) Razlicita dela. Knjiga II. Peame, 9 dodatkom naród »ih 
pi^sam&b puka UńrTatskoga. Zagrzeb 1847, 8-ka m., str, 121—256. 

^) Lazarica iZi boj na Kosovu izmedju Srba i Turaka. Nowy 
Sadj 1847, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



FOLKLORY BTTK A CHOUWACttO-SEftBSEA 36 

naszego sprawozdania wolimy zająć się Diemi w tej zaraz jego 

O pracy J. Nowi cza niewiele jest do powiedzenia. Jest to 
zwykły priedruk pieśni o boju Kosowskim ze zbioru Wnka- 
Później, w t. 1851, Czech, Zygfryd Kapper*}, aprobował stwo- 
rzyć jeden cykl z pieśni kosowBkich w języku niemieckim^ uzu- 
pełniając go własną fantazją^ a praca jego w y, 1853 doczekała 
się nawet drugiego wydania^). W r 1852 J. B. Zaleski^) przed- 
sięwziął podobną pracQ w naszej , literaturze, ograniczając się 
jednak tylko na przekładzie dziewięciu pieśni kosowskich ze 
zbiom Wuka, bez żadnych ze swej strony dodatków. W pięć 
lat potem próbował tego samego w literaturze ruskiej P. Bezso- 
nów^), zdaje się, dopełniając luki swojemi dodatkami, a praca 
jego była przekładaną potem na język serbski^), W naszej li- 
teraturze powtórnie podjął to zadanie w r, 1860 Roman Zamar- 
ski^), ale również uic nie dodając od siebie i poprzestając tylko 
oa bardzo sumteunym i opatrzonym w komentarze przekładzie 
trzynastu pieśni lub urywków pieśni z Wuka. W dodatku dołą- 
czył jeszcze przełożoną ze zbioru S. Milutiuowicza pieśń p. t. 
„Śmierć Urosza Nemauicza.'' W kilka lat później fraucuski 
uczony^ Adolf d^AyriP), zestawił w jedną całość pieśni kosow- 
skie w przekładzie francuskim, również trzymając się ściśle ory- 
ginałów. Jeżeli nie zachodzi tu jaka omyłka, to być może, że 
istnieje i druga podobna praca francuska z tegoż roku P. I, 
Martinowa^). W literaturze chorwacko-serbskiej, od czasów J. 
Nowicza, długo nikt w jego ślady nie wstępował. Dopiero w r* 
1873 wystąpił z nową próbą systematyki uczony serbski Stojan 



^) L&zar der Serbenzar, Nacb aerbisełien Sagen uud Heldcn- 
gesan^eu. Wiedeń, l851. 

') Fiirst Lazar. Lipsk, 1853. 

^) Poezje. Warszawa 1877, III, 69 — UO. 

*) jjLazanca,*^ Husska Besieda^ 1857, 11^ 38—80. Porównaj 
A* Pypiu i W. Spasowicz^ Hist. liter. slow. Peterzburg 1879, I, 280, 

*) M. Cz» MilicjewiĘjz. Casovi od mora. Bialogród, 1858. 

^) Laiarica, nat^p z narodowycli pieśni serbskich. Waresawa 
1660, 16-ka, atn 98. 

'') La batallle de KoaBovo. Rhapsodie serbe tiree des chants 
popnlaires et traduite eu francais. ParysŁ 1868, S-ka, sir, 64. 

^) La bataille de Kosjro. Khapsodie serbe. Pary*, 1868, 
W katalogu bibljoteki białogrodzkiej nr. 15026, 



Digitized by VjOOQ IC 



^ 



Sft STANISŁAW CISZEWSKI 

Nowakowicz^); a praea jego, oparta na sumiennej krytyce nau- 
kowej, wjluszczonej w przedmowie^ składa się z dwunastu pieś- 
ni ludowych o 939 wierszach. Miała ai ^ześć wydań. Po nim 
wystąpił z jeszcze dokładniejszą pracą tego rodzaju uczony chor- 
wacki, .\rmin Pawicz^), Wychodząc z zasady, że w przeszłości 
istniała jedna, całkowita pieśń, a raczej cykl pieśni o boju Eo • 
sawskim, który jednak przechował się między ludem tylko 
w ułamkach^ Qsiłxi}e^ posiłkując się nader subtelną krytyką, zło- 
żyć go z pieśni, zapijanych przez Wuka^ J. F. Jukicza i kilku 
innych, starszych. Rozumowanie swe zamknął w głębokiej i bar- 
dzo ważnej przedmowie, znajdującej się na czele książki. Nowa 
eyjstematyka A. Pawicza wywołała krytyczną rozprawę St. No- 
wakowicza^) i odpowiedź na nią pierwszego*). 

W r. 1881, pani E. Lawton-Mijatowicz^), na podstawie 
wzmiankowanej systematyki A. Pawicza, podjęła podobną pracę 
w języku angielskim, chociaż zmieniając trochę plan A. Pawi- 
cza, a K. Grober"), w r. 1885, po raz drugi już w literaturze 
niemieckiej, pokusił się o stworzenie epopei o bitwie Kosow- 
skiej na podstawie pieśni ludowych, ale z -wprowadzeniem nie- 
których zmian w samej ich treści. Najlepszą jednak z przed- 
siębranych dotąd prób w tym kierunku jest bezwątpienia praca 
G. Martieza'^}, opracowana według planu A. Pawicza. G. Marticz, 



^) KoBOvo, srpgke narodne pjesme o boju na Kosoyu. Poku- 
Saj da se sasta^e a cjeliuu kao spjew. Białogród 1871, 8-ka m., 
XII-f40. 

^) Narodae njeeme o boju na Eosoyu godine 1389. Sastayio 
u cjelinn... Zagrzeb 1877, 8ka, str. 110. 

^) „Brpske narodji« pesme o boju na Kosovu. Kritićna stu- 
dija." OodiSnica N, Czupića, 1878, II, 377. To samo w skróceniu: 
Archii} /itr 3laviseh, Phiłoiog.^ 1878, El, 413 — 462. 

*) A. Pa wic 7 Godpodinu 8. Novakoviću, a i V. Jagiću, od- 
gOTara.., Zagrzeb 1878, 8-ka, str. 32. Obchodzącej nas tutaj sprawy 
dotyczy tjlko początek tej pracy. 

^) KoaaQvo an attempt to bring seryian uational soogs about 
ihe fali of the Serbian empire at tbe battle of Kossoyo in to one 
poem. Translated aod arranged by... Londyn, 1881. 

^) Die Schlacht am Amselfeide. (Kosoyo 1389). Epische Dlch- 
tUDg mit BoDiiŁznng toił Brucbstiicken serbischer Yolkspoesie. Wie- 
defi, 1S$&. 

'') Narodne pjesme o boju na Ko80vu godine 1389. Sa8tavio 
n cjelinu... a pripumenkom od Armina Pavića. Zagrzeb 1886, 16-ka, 
BtT, 81. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



FOŁKLOETgTTKA CKOBWACKO-SEBBBKA 37 

zbieracz i wyborny znawca poezji ludowej chorwaeko^serbski&j, 
a przy tern poeta w duchu ludowym, trzymając się planu- na- 
Łreślone^o przez A. Pawicza w pracy jego z r, 1877^ z małemi 
tylko zmianami^ wprowadzonemi przez niego wBkiitek polemiki 
ze St. Nowakowiczem, dopełnił luki w pieńniacfa wskazasych 
przez Pawjcza własnemi ntworami i tym Bposobem stworzył 
prawdziwą epopeję lodową o boju na Kosowy m polu, zgodną 
zupełnie z duchem poezji ludowej. Ostatnie wydanie pieśni ko- 
Bowskich, jako jednej całością sporządził Izydor Eopernieki')* 
Praca ta zawiera przekład czternastu pieśni kodow»kteh z Wu- 
ka, bez żądny cb innych dodatków, Tłnmaczenie pod względem 
dokładnoi^ci najlepsze z istniejących w naszej literaturze, a po- 
przedza je przedmowa historyczna T. T. Jeża. 

Wracając po tej przerwie do dalszego eiągn hlstorji zbie- 
rania pieśni, musimy najpierw wskazać pewną ieh Uość, wy- 
drukowaną w r, 1849 przez Wnka w pracy jego p. t „Kovceźić 
za istoriju, jezik i obit^aje Srba 8va tri zakooa^ (Wiedeń, 8-ka, 
stT, 128. Mieszczą się w trzecim rozdziale tej książki^ zawie- 
rającym opis wesela z okolic Risna. W tymże roku zamieiJcil 
A- Poczicz^) cztery długie pieśni epiczne w czasopiśmie Dubrov- 
fńk^ a jest też dosyć pieśni obrzędowych wdrukowanym Yf Du- 
iroTmikii z r. 1851 opisie wesela Piotra Franasowicza^). 

Wszystkie jednak drukowane dotąd zbiory pieśni, wyjąw- 
szy kilka pieśni w zbiorze Wuka z r. 1815 (zob. wyżej), zawie- 
rały tylko same teksty bez melodjl Dopiero w wydawnictwach 
J. Katinellego*) i A, Kalau^a'') mamy większą liczbę melodji 
pieśni ludowych, chociaż największa pod tym względem zasługa 
należy się Fr, Kuchaezowi^ którego praca jednak ujrzała świa- 
tło dzienne dopiero znacznie później. 

Ze zbioróWj zawierających tylko same teksty, a wspólczee- 
Dych zbiorom KatineUego i Kalauza, należy tutaj częściowo pra- 
ca T, Wlaicza^), która jednak nie jest nam znaną bliżej^ oraz 



*) Pieśni serbskie o Kosowskim boju w nowym przekiadiie 
przez.,, z przedmową T, T, Jeża. Kraków 1889, 1-ka, atr. 111. 
^) Zob. w bibljografji zbiorów pieśni p. r. 1849. 



3\ Zob, tamże, p. r- 1851. 



^ Jażnóslavenske pudke p^sme a nota ma. Wiedeń 1850. 

*) Srbski napjevi za fortepiano^ stavljeni od.,. Wiedeń, 1850. 

*) Srbakij venac od naro^nji arbsKi istoriceski i uarayoućitel- 
ny prida, pesama, baana, poaJoviea i zagonetki ispleten. Białogród, 
1850, 8-ka, str. 111+lltJ- 



Digitized by VjOOQ IC 



STANISŁAW CISZEWSKI 



wielkiej pod względem Daukowyni wartości zbiór J. F, Jukieza 
i Fn Gr* Marticza^)^ drukowany najpierw częściowo w czaso-* 
piśmie Bosanski frijaiclp)^ a później w r* 1858 OBobno. 

J. F. Jukiez pałoiyl na polu zbierania pieśni i wogóle et- 
nografji chorwackiej znaczne zasługi, pozwolimy więc eobie za- 
poznać csytelmka w krótkości z jego życiorysem i działalnoBcią^)* 
Urodził Bię r. 1818, w Bośni, w miasteczka Banialuce, z nie- 
zamożnych rodziców. Ponieważ w Bośni szkół żadnych nie było, 
rodzice oddali go na nanki^ do klasztoru Franciszkanów w Foj- 
nicy^ zawczasu przeznaczając go na księdza. Ukończywszy 
nauki w łdasztori&e, w r. 1833 został Jukiez zakonnildem. Póź- 
niej nieco był wysłany dlii dalszej edukacji do Chorwacji, 
gdzie kształcił się w liceum, w Zagrzebia, Do domu powrócił 
dopiero w r, 184L Z Bośni udał się wkrótce do Dubrownika^ 
gdzie zajmował się szperaniem po starych książkach i rękopi- 
sach. Po powrocie ztamtąd w rodzinae strony jął się zajęć li- 
teraekichy i odtąd zaczyna się pożyteczna jego na tym pola 
działalność. Zaprowadził szkółkę ludową w Warcaneo, gdzie był 
długie lata nanczycielemj zbierając ciągle pieśni ludowe, powie- 
ści, przysłowia i starożytności, W r. IS^łO zmuszony opaścić swą 
rodzioną ziemię, udał siłj w podróż do Rzymu i Carogrodu, a nie 
mogąc i po powrocie zamieszkać w Bośni, osiadł w Djakowle^ 
gdzie znalazł schronienie u znanego chorwackiego patrjoty, bis- 
kupa J. Strossmayera, który opiekował się nim aż do śmierci* 
Umarł 20 maja 1857 roka w Wiedniu, dokąd udał się był na 
kurację. 

Prócz wielu artykułów^ rozsianych po czasopismach, napisał 
Jukiez pod pseudonimem Sławoluba gieo^rafję i historję Bośui, 
ale największą jego zasługą jest założenie przy pomocy innych 
osób Bosamkiega pnjaiel/a^ którego jednak sam zdążył wydać 
tylko dwa tomiki. Trzeci dokończono jaż po jego śmierci, 
n czwarty wyszedł w wiele lat potem. Całe to wydawnictwo 
jest zbiorem nadzwyczaj ciekawych i krytycznych materjalów 



*) Narodne pjeame Bosanske i Hercegoyaćke. Svezak I, Pjes* 
me junaćke. Osiełt 1858, 8-ka, str. 62 1. 

^) Zob. bibljografj^ zbiorów pieśni z L 1850 i 1851. 

^j SzcKegóIy o życiu Ju kicza ezerpminy z życiorysu jego, 
skreślonei^o przez Ljr*A we wstępie du jego i Fr. Or, Mar Uczą 
zbioru pieśni, str, Xiy — XYI. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



FOLKLORYSTYKA CHOBWACKO-SEBBSKA S9 

etnograficznych. Być może^ że gig wszystko, co w nim za- 
mieszcioDO (pieśni, powieści, zagadki, przysłowia, wiercenia), 
było zebrane przez samego Jukicza^ ale w każdym razie 
jemu należy się zasługa za danie inicjatywy i za zgromadzenie 
znacznej ilości materjaln. Jak jni nadmieniliśmy, zamieszczone 
tntaj pies ni » zebrane przez niego i Fr, Gr, Marti cza^ wyszły po- 
mnożone wielu nowcmi w roku 185S w osobnym zbiorze. Jest 
ich wszystkich 50, wszystkie są epiczne, a niektóre odznaczają 
się Avielką pięknością. Zbiór ten między zbiorami pieśni ludo- 
wych chorwacko -serbskich zajmuje jedno z miejsc n aj przedniej^ 
szycha 

Wartościowym jest też zbiór pieśni epicznycb Acy Popowi- 
cza*)j wydany w r* 1852 w Pradze czeskiej, zawierający ośm 
pieśni epicznych w oryginale i tłumaczeniu czeskim, a nadto 
dwie jeszcze w tłumaczenia polBkim, jak również na uwagę 
zasługują mniejsze i większe zbiorki pieśni epicznycb 1 lirycz- 
nych^ zamieszczone przez Ł. 1 liczą, J. B., K. Elemenczicr^ową 
i A- Nemetową^ I. Wr., J. Frankolina i Polaka, F. Filipowicza, 
M. Iwaeewieza, A. Kriszkowicza, K. M-d-cza, J. Dzukicza, F, 
Mandekicza, L Eudimira i innych niepodpisanych zbieraczy 
w czasopiśmie Neven% i kilka pieśni, wydrukowanych między 
iuncmi materjałami przez E. Okrugicza i P. Kadczicza Pęka 
w wydawnictwie Arkiv za pm^slnicu /ugoslavcnsku% i J, Ru- 
bcrtisa w jego pracy o kolonjach Btowianekich w okolicy Nea- 
polu*^, W r. 1857 wydal zbiór pieśni epicznych A. Popowiez^J 
w Bialogrodzie, a w następnym roku ogłosił również zbiór, za- 
wierający między innemi i pieśni ludowe Stefan Popowicz' }, 
Z r- 1860 znaną nam jest tylko jedna, krótka picśn epiczna, 
wydrukowana w ezasop* Slov€nka% a z r, IBtil zbiorek, skła- 
dający się z trzydziestu siedmiu, przeważnie lirycznych pieśni 



^) Brbake naród ne pjeeme aa preTodain ćeBkijem> a d^st 
I polJBkijero, Izdala jugoslavjanaka mladez, Praga czeska, 8 ka, atr. 213. 

*^) Zohp bibljografjc zbiorów pieśni z h 1852, 1854 — 1850 
I 1858. 

^) Zob. bibljografjc Kbiorów pieśni z L 1854 i 1859. 

*) Zob, tamże, p. r. 1856. 

^) Peame raźne janaóke uarodne. Białogród 1857, Ska, str, 1)5- 

«) Cmogorgke gnsle iii narodue pe&me, price, podskoace i na- 
pialice. Bialcgród 1858, 8-kaj atr. 131, 

'^) Zob. bibljografje zbiorów pieM z r, 1860* 



Digitized by VjOOQ IC 



40 STANISŁAW CISZEWSKI 

Ogłoszony w Danici^) przez E. N., oraz inny; mniejszy, K. Stan- 
kowicza^ w czaeop. Serbski letopis. Ten sam autor w roku na- 
at^pnym ogłosił oddzielny zbiór pieóni Indowycii serbskich 
w Wiedniu^). Autorowi, który się podpisał tylko literami P. T., 
zawdzięczamy niewielki zbiorek pieśni, wydany w roku 1863 
w Nowym Sadzie^). Zawiera on króciutkie, kilkuwierszowe 
piosenki, nie odznaczające się osobliwą pięknością, ale mimo 
to doczekał się w r. 1866 drugiego wydania^). 

W latach 1863 i 1864 zamieścił też parę pieśni epicznyeh 
Ł, llicz*) w Slavoncu i po kilka pieśni W. Lorkowicz i B. Mon- 
drusżiez w wydaw. Arkiv za pav^słnicu jugo5lavensku% oraz 
Antoni Kos'') w swej pracy o Slawonji. Na największą jednak 
uwagę zasługuje zbiór Ł. Marjanowicza^). Mamy w nim pieśni 
epiczne i liryesue; zapisane z zachowaniem wszystkich odcieni 
dialektycznych i odznaczające się wielką pięknością, co stawia 
zbiór teu między najlepszemi pracami tego rodzaju. W rok po 
nim wydal mały zbiorek pieśni Andrzej Juranicz^), ale, niestety, 
i tego nie udało nam się poznać bliżej. O wydanym tego sa- 
mego roku zbiorze Wuka była już mowa wyżej. 

Na rok następny przypada ukazanie się w druku pierw^ 
szej etnograficznej pracy Frań. Eurelca^ z którego oryginalną 
i sympatyczną postacią musimy się najpierw zapoznać bliżej. 
Fr. S, Kurelae**! urodził się 14 stycznia 1811 roku w Brownie, 
w dzisiejszej Graezackiej żnpanji. Po ukończeniu szkółki ludo* 
weji był oddany najpierw do gimnazjum w Hradcu, ale że ja- 
koś nie umiał eię nagiąć do szkolnego programu nauki i prze- 
kładał samodzielne kształcenie się nad ślęczenie nad zadanemt 
lekcjami, dossedszy do klasy szóstej, pozostał w niej na rok 



^) Zob. bib1jograQę zbiorów pieśni z r. 1861. 

^) Srbske narodne pjesme. Wiedeń, 1862. 

^) Banatske pesme. Nowy Sad 1863^ 16-ka, str. 55. 

^) Banatake pesme. Nowy Sad 1866, 16-ka, str. 55. 

^) Zob. bibljograCę zbiorów pieśni z r. 1863 i 64. 

") Zob. bibijogra^ę zbiorów pieśoi z L 1863 i 64. 

^) Zob. taiDŻe, p. r. 1863. 

^) nrvatske narodne pjesme, Sto se pjevaja u Gornjoj nrvat- 
8koj, Krajini i u Turskoj Hrratskoj. Zagrzeb 1864, 8-ka, VII+207. 

^) Yiencić narodnih pjesama. Zadar, 1865. 

i«) A. Weber: „Yiekopis Fr. Kurclca.** Rad, 1874, XXIX, 
160—205. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



FOLKLORYSTYKA CH0BWA0K0-&ER6SKA 4t 

dmgi i byl przez ojca odebrany ze szkół. Przesiedziawszy 
czas jakiś w domu, gdzie nie tracił czasn, kształcąc Bic w ro* 
dowitym języku^ w r. 1831 udał sig do Zagrzebia^ aby ciągnąć 
dalej przerwane aaaki w wyŻBzej szkole^ która tam istniała 
w owym czasie. I tutaj jednak kształcił się głównie sam, gdyż 
charakter jego^ tak samo jak w gimnazjum^ nie mógł sie pogo- 
dzić z rutynowanym nauczaniem szkolnym. Ze szczególnym za- 
miłowaniem stodjował naszego Adama Mickiewicza, którego 
w ezasie pauz pomiędzy prelekcjami czytał i deklamował kole- 
gom. Oczywista jednak, że podobny sposób uczenia się musiał 
niekoniecznie szczęśliwie wypadać pod względem praktycznym. 
Ztąd, nie próbując nawet zdawania egzaminów, zwłaszcza wskn* 
tek śmierci ojea^ porzucił Zagrzeb i udał się do Wiednia^ gdzie 
2 całym zapałem oddał eię studjowaniu języków słowiańskich, 
nie zapominając jednak o innycb. Tutaj poznał się % Wukiem 
Karadziczem, który polubiwszy go, używał do pomocy w zaję 
ctacb literackiefa, co było z wielką dla Kurelca korzyścią. 

W Wiedniu utrzymywał się z dawania lekcji, ale gdy tych 
nie stało, bieda zmusiła go w r 1837 ndaó się do Pesztu. Ba- 
wiąc tntaj lat kilka, uczył się dalej, głównie zajmując się języ- 
kiem węgierskim, ale pod względem materjaluym i tutaj nie le- 
piej mu się wiodło. Mimo to nie opadał na duchu. W czasie 
bytności w Peszcie, rodzi jaię w jego głowie myśl zwiedzenia 
siedzib Chorwatów węgierskich, celem zbierania między niemi 
pieśni, przysłów, poznania ich zwyczajów, a także i w cel« po- 
litycznym. Z pięciu guldenami w kieszeni puścił się w drogę, 
cierpiąc nieraz głód i inne nieprzyjemności, gdyż nie byl szczęś* 
liwym posiadaczem świstka, wzbudzającego dla włóczęgi zaufa- 
nie w sferacb bardzo od zadań etnograficznych dalekich. Bojąc 
się narażać swych gościnnych przyjaciół, powrócił w r, 1842 
do Wiednia. Tutaj jednak popadł znów w^ biedę, która zdaje 
się jedyna^ nie wymagając pieczętowanych rekomendacji, miała 
do badacza zaufanie. Szczęściem^ po jakimś czasie udało mu się 
przez znajomych znależó zajęcie przy porządkowaniu bibljoteki 
ks. A. Szwarc^n berga, w Krumowie, w Czechach. Ale niedługo 
tam bawił, i w r. 1845 widzimy go już w Pradze czeskiej. Tu- 
taj znajomi wynaleźli dla niego lekcje, znalazło się też jakieś 
zajęcie literackie, ale ponieważ zbyt wiele zajmowało czasu, 
stracił więc przez to lekcje i znalazł się bez chleba. Trzeba 
było jeszcze raz wracać do Wiednia. Zabawił tu jednak krótko 
i w r* 1846 znów puścił się na włóczęgę między Chorwatów 



Digitized by VjOOQ IC 



42 STAmSEAW OiaZEWBKr t 

węgierskich, zamieszkujących w inpanjach Szoprnńskiej i Że- 
leznej. Wspomnienia z tej podróżj, pełnej również przygód 
i przykrościj z werwą i wielce oryginalnie opisuje we wstępie do 
swego zbiorn pieśni. Nie mogąe byc tym razem w źnpanji Mo- 
Bzońskiej^ udał się w r, 1847 do Wenecji i dopiero w oaatt^pnym 
rokn, wracając z Wiednia, był w możności ją zwiedzić, opłaca- 
jąc to, jak zawsze, nowemi, jcBzcze niebezpieczniejszemi przy- 
godami. Wyplątawszy się % nich szczęśliwie, powrócił do krajn^ 
gdzie bral udział w ówczesoym ruchu politycznym. W nagrodę 
za to, był w roku 1B49 mianowany profesorem języka chorwac- 
kiego przy gimnazjum w Rjecc, a później w tamtejszej szkole 
lądowej- Przebywając tutaj bez pr zerwy , odbywał podróże i wy- 
cieczki między ludem, zapisując wyrażenia i prowincjonalizmy 
i rozbudzając uczucia narodowe. Szkołą niewiele się zajmował, 
gdyż nie był stworzony do profesorskiego zajęcia. Tutaj też 
wpadł na myśl utworzenia jakiegoś nowego^ poludniowo-slowiań- 
ekicgo języka, który miał być mieszaniną różnych narzeczy , 
a ró:KniI si*; wielce od sztokawszczyzny, którą właśnie w tym 
ezasie szkoła pisarzy zagrzebskich przyjęła za język literacki. 
Oczywiście niefortunny ten pomysł wywoła! polemikę, którabj 
trwała dłużej, gdyby nie to, że Kurelca, który oparł się ostro 
reformom jt:zykowym wprowadzanym w gimnazjum, pozbawiono 
miejsca profesora i, jak to jnź nie było nowością w jego 
życiu, począł cierpieć biedę. Znaleźli się jednak życzliwi przy- 
jaciele ^ którzy go wsparli, że mógł dalej pracować nad jeży- 
kiem i literaturą chorwacką, chociaż ciągle używając owego 
jiiezdarnego^ przez siebie pomyślanego konglomeratu językowego. 
Dziwactwo to i opór, który ciągle wywoływał polemiki, ośmio* 
szyły go w końcu i zmusiły, że wreszcie w r. 1868 ustąpił. 

Jeszcze w r. 1860, gdy był bez środków do życia^ biskup 
Strośsmayer powołał go do Djakowaru, aby tam w semiuarjum 
wykładał klerykom jęayk starosłowiański i chorwacki i prątko- 
wał dalej literacko. Ale szlachetny włjiczęga nie mógł żyć 
ciągle na miejscu, i zamiast siedzieć i uczyć w szkole— włóczył 
się między ludem w Slawonji. Niepodobna mu więc było i tu- 
taj dłużej zagrzać miejsca, i w r, 1*366 udał się do Zagrzebia. 
Tam znown, ceniąc jego zasługi, dopomoiono mu, że otrzymał 
miejsce profesora języka francuskiego przy gimnazjum, ale 
wkrótce stracił i tę posadę z powodu swych radykalnych pn* 
głądów. Odtąd żył z pióra, pisując od czasu do czasn do wy- 
dawnictwa Uad jugi)davenske akademije. Chciano mu dać 



Digitized by VjOOQ IC 



FOLKLORTSTYICA ClfOHWACICO^BEElłSKA 43 

W Akadem j] stale zajęcie przy wydawaniu starych pisarko w 
chorwackich, ale nie było to moźebnem, gdy i trwając ciągle 
w swym uporze siwo rżenia fantastyczaegu jt^zyka^ Kurelac chciał 
go i do nich stosować. W r. 1872 Akademja przyznała mu 
miesięczne wsparcie, ale niedługo z niego korzystał, gdyż zmarł 
7 czerwca 1874 r. 

Kurelac był pierwszorzędDym znawcą swego ludu. Jego 
liczne podróże zapoznały go z nim wybornie, dając możność 
zblizka niejednokrotnie wglądnąć w jego życie i przyswoić sobie 
najzupełniej wszystkie djalekty chorwackie. Zdawałoby się, 
wnioskując z tego^ że powinien pozostawić liczne prace etnogra- 
ficznej gdy tymczasem stosunkowo jest ich niewiele. Zdaje si^, 
ie przyczyna małej jego w tym kiernuku płodności leży w nad- 
zwyczaj różnorodnej, jakkolwiek zawsze na podścielisku ludo- 
wym opartej działalności. Drugą przyczyną była bezwątpienia 
ciągła niepewność b^tu materjalnegOj wobec której trudno oczy- 
wi8cie było myśleć o pracy, a również w części i owo dziwactwo 
w kwestji reformowania języka, które musiało pochłonąć dużo 
czasu i zgotowało mu wiele przykrości. 

Pierwszą pracą Kareł ca, która uaa tutaj może obcbodzićp 
były „Knnje i pahuliee," wydane r. 1866')- Właściwie nie jej^t 
to zbiór pieśni ludowych, gdyż wszystkie zamieszczone tutaj 
pieśni satyrycznej djalogi odpnstne, par odje itp. aa utworami 
starszych i późniejszych poetów i były przedrukowane, Jak mówi 
sam wydawca zaraz w tytule, ze starszych i nowszych rękopisów. 
Ciekawemi są jednak z tego wzgl^du^ że jako wielce lubioue przez 
ptibliczDOŚć duhrownieką, choć nie) udowego pochodzenia, do pew- 
nego stopnia uludowily się, a przypadkiem wkradła siłj pomiędzy 
nie i jedna piosenka prawdziwie ludowa. 

W następnym roku wydal Kurelac inną, bardzo cenną pra- 
cę etnograficzną^) p o której, ponieważ nie jest zbiorem pieśni, 
pi>winui byśmy mówić gdzieindziej. Że jednak w literaturze 
foLklorystyeznej chorwacko-serbskiej jest prawie jedyną w tym 



*) Ruuje i p^bulice^ pesui porugljiye i paetirake^ ponajveć 
Dnbrovacke, Skupio ik h rukopi80v &tarijeh i noTijeh te ih kde- 
kad i tumaóio,,. Zagrzeb 18(i(ł— 6b, 8-ka, str, LKH-130, 

^) loieua ylaetiU i ^plu^ua domaćih zi?otiu u IlrYiiŁa a po- 
aekle i Srbalj s primeŁbauu. Muka (!)... 5Łagrzeb 1867, B-ka^ str. Cl. 



Digitized by VjOOQ IC 



44 STANISŁAW CISZEWSKI 

rodzaj E^), a do żadnego z działów^ na które podzieliliśmy pracę 
naszą, nie da się ściśle biorąc zaliczyć, wolimy więc tutaj zaraz 
pełłiedzieć o niej słów parę. 

Cenny ten zbiór opracował Knrelac nadzwyczaj snmiennie 
t z wielkim zamiłowaniem. Zgromadził w nim i uporząd- 
kował Dazwy zwierząt domowych i całą terminologję ludową, 
związaną z niemi i z ich życiem; podając zarazem w uwagach 
tłumaczenie powstania niektórych nazw i terminów. Uwzględnio- 
ne są przecen następujące zwierzęta: koń, krowa^ wół, owca, świ- 
nia, pies, kot i kura^). 

Trzecia praca etnograficzna Eurelca^); o której chcemy tu- 
taj jeszcze powiedzieć, jego zbiór pieśni ludowych, wyszła do- 
piero w r. 1 871. Nadmieniliśmy już, że poprzedzają go jako 
wBtęp wrażenia Eurelca z jego podróży etnograficznych. Go do 
samych pieśni, to prócz pewnej liczby, którą autor poprzepisy- 
wal z krążących między ludem rękopisów, a nie będących lu- 
dowego pochodzenia, reszta jest czysto ludowa.* Pod względem 
piękności* pieśni te ustępują wogóle zebranym przez innych zbie- 
raczy, chociaż i między niemi można znaleźć małą liczbę praw- 
dziwie pięknych. 

Tak mniej więcej w ogólnych rysach przedstawia się ży- 
wot i dssiałalność naukowa Fr. Eurelca na polu etnograCi. 

Nawiązując w dalszym ciągu przerwany dłuższym o nim 
wspomnieniem wątek naszego przeglądu, chcemy najpierw ostrzedz 
czytelnika, źe podpisany literami H. A. O. P.*) i wydany w r. 
1866 zbiorek pieśni ludowych jest właściwie tylko w celach ku- 
pieckleb sporządzonym przedrukiem czternastu znanych pieśni 
z Wuka, a więc do celów naukowych nieprzydatny. Za to na 
uwag^ zasługują wydrukowane w tymże roku w czasopiśmie 



') Obok niej istnieje tylko wcześniejszy, maleńki zbiorek A. 
Kusmanieza; ^Imena govedah po boji njihove runje." Zora Dalmatinska, 
1^47, IV, 224, dodatki do pracy Eurelca, zamieszczone w referacie 
o niej w czasop. Dragoljub, Zagrzeb 1867,1, 317—319, 333-336, 
oraz zbiorek J. Riboli'ego: „Narodua imena za żivotinje.'' Slovinac^ 
187y, II, J 69— 170. 

^) Porówn. w bibljografji rozmaitości. 

^) Jaóke^ili narodne pesme prostoga i neprostoga puka Hrvat- 
skoga pg ztipahSoprnnskoj, Musonjskoj i Żetóznoj na Ugrib. Zagrzeb, 
1871, 8ka, Btr. LIV+313+IV. 

*} brbake narodne junaóke pesme. Białogród 1 866, 8-ka, s. 78. 



Digitized by LjOOCIC 



FOLKLORTSTTKA CHORWACKO -SERBSKA 45 

Bosiłjak^) maleńkie zbiorki pieśni, głównie epieznych, D. Kola- 

ricza, Ł, F eza i J. Kajkowicza, oraz pokaźna ilość różnych 

piedni, z^o mad zony cb przez różnych zbieraczy, zamieBzezona 
w Vili% która właśnie w tym samym rokn pod redakcją Stnjana 
Kowakowieza poez^la wychodzić w Bial ogrodzie^ aktora wciągu 
dalszego swego iatmenia, mianowicie w latach 1867 i 1868, 
również wydrukowała dnżo mniejszych zbiorków pięknych i cie- 
kawych pieśni. 

Dnżo piej&ni zEależć jeszcze można w różnych miejscach 
wydanego r. 1867 przez Wuka Karadżicza opisu żywota i zwy- 
czajów Indu serbskiego^), 61 dołączył do swego zbioru bajek lu- 
dowych Mijat Stojanowicz^), a nie zapomniało te£ zamieścić 
pewnej liczby i czasop, Dragoljuby zarówno w tomie z r, 1867, 
jak i w następnym z r. 1868^). NajobtiŁszym jednak i najwięk* 
szej wartości zbiorem, jaki się ukazał w tych czasach, jest zbiór 
Bogoluba Petranowioza**'), którego pierwsze dwa tomy wyszły 
w r, 1867, a trzeci dopiero w n 1870* Pierwszy tom obejmuje 
same tylko pieśni liryczne^ które zbieracz podzielił na dziewięć 
gmp, stosownie do tego^ w jakich okolicznościach życia ludowe- 
go bywają śpiewane* Drngi, olbrzymi tom, do którego obszerną 
przedmowę skreślił Stojan Nowakowicz, zarówno jak i trzecia 
zawierają same tyJko pieśni apiczne^ których w obydwóch t<i- 
mach jest ogółem 119. Jedyny zarzut, któryby można zrobić 
}iierwszym dwóm tomom tej pracy i który co do tomu drugiego 
zrobił jej właśnie w swym referacie W. Jagicz^}, jeat ten, źe 
zbieracz nie podał nazwisk osób, od których słyszał pieśni. 
Z zarzutu tego tłumaczy się Petranowicz w przedmowie do tomu 
trzeciego^ wyjaśniając^ że zmusiły go do tego warunki polityczne, 



*) Zoh- hibljograOę zbiorów pieaot % r 1866, 

*) Zob. tamie, z L 18(^6^ 1867 i 1888. 

*) Żivot i obicaji nar oda arpskoga. Wiedeń 1867, 8-ka^ str. 
X+327. 

*) Pudke pripoviedke i pjesme. Zagrzeb 1867, S-ka, od 241. 

■*) Zob. bibJJografjc zbiorów pieśni z L 1867 i 1868. 

*) Srpske u&rodne pjeame iz Bosne (lenafcc). I. Sarajewo, 
1867, 8-ka m , str, XXlII+348. 

Srpake narodne pjestno iz Boane i Hercegowinę. Kpeke pjesmc 
starijeg vremena. IL Biaiogród, 1867, 8-ka w,, atr, XXVnih700. 

Srpake narodne pjeBme iz Bosue i Hercegoviiio. Junaóke pjea- 
me starijeg vr©niena. IIL Blałogród, 1870, 8-ka m., atr, XVI -[-653. 

■*) Rad^ 1868, II, 204—231, 



Digitized by VjOOQ IC 



•F 



46 STAKiaŁAW CISZEWSKI 

które i w tomie trzecim pozicoliły mu podać nazwiska tylko nie- 
który cli iSpiewaków, choć podaje ich doeyć. Prócz tych wielkich 
zbiorów ogłosił też jeszcze Petranowiea sporo pieśni w opiaic 
swym zwyczajów ludu serbskiego z Bośnia zamieszczonym w tym- 
że roku w Glasniku lerpskog uŁenog dru^iva^), 

W następnym, 1868 roku, wydała obfity zbiór pieśni Ma- 
cierz Dalmatyńska-), ale b% to tylko przedruki. Dnźo jednak 
nowych pieśni, prócz innych materjałów etnograficznych, przy- 
niósł zbiór B. F, Plohla-Herdwigowa, którego tomik pierwszy 
wyszedł w tymże roko, co zbiór Macierzy, drugi w roku 1869, 
a trzeci dopiero w t. 1876^). W pierwszym tomikn Bą tylko 
piosenki liryczne, w drugim za^ i trzecim epiczne i liryczne. 
Wszystkie pieśni są zapisane w djalekcie kajkawskim. Rok 
1869 był niezwykle Bzczcśliwy i^ prócz przytoczonych wyżej 
zbiorów Herdwigowa, przyniósł jeezeze wcale pokaźną liczbę in- 
nych, nowych zbiorów pieśni: J. Rajkowicz**) piękny zbiór pieśni 
wyłącznie lirycznych i ballad, B, Stojadinowicza^) dwutomowy, 
wielkiej wartości zbiór samych pieśoi epicznych^ nieznany nam 
bliżej zbiorek M. Milisawlewicza''), mniejszej wartości zbiór J. 
M. Stanicza'^), nie licząc choćby wielkiej ilości pieśni, zamiesz^ 
czonych w trzytomowej pracy M, S. Wilojewicza^), która niejeet 
wprawdzie dość krytyczną, choć ostrożnie można z niej ko- 
rzystać. 

Co do !:^taiiieza chcemy zaraz tutaj nadmienić, że i później 




? 



Zob- bibljografję zbiorów pieśni z r. 1870, 
Narodue pjesme, izdala Matica Dalmatinska. Zad ar, 18Gd^ 
8-ka w,^ str- 176, 

^) Brratske narodae pjesmc i pripoviedke n Vrbovcu saku- 
pio i rodu i Bvietu predao,,, Hrvatakoga narodnoga blaga sycz. L 
Waraidyn, 1866, 16-ka, str. H5; Tom II, tamie, 1869, 16-ka, 
Btr. 97; 111, tamte, 187G, 16-ka, str. 91, 

"^J Srpake narodne pesme (zenake). Nowy Sad, 1869, 8-kam,, 
etr. 224, 

^) Srpske narodne pesme (epeke), T. I, Bialogród^ 1869, 
8-ka w., atr. 11+192; U, tamże, 1869, B-ka, str, VI+179, 

^) Pesme narodne, Białogród, 1869, 16-ka, str. 79. 

'j Srpsko-narodne pesme i narodue pr]pDvedke, Białogród, 
1869, 16-ka, str, 97.^ 

^) Pesme i obicai ukupno^ naroda Srbekog, Bialogród, 8-ka, 
1\ I, 1869, str. VinH-243; II, 1870, 3tr, n+23Uj III, 1875, titr. 
VI+336. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



FOŁKLOETSTYKA CHOKWACKOSERBSKA 47 



wydał on je&zcze kilka zbiorów pieśni i powieści ludowych^ ala 
ani jednogo z aich nie mogliśmy dostać. Mianowicie w nastąp ■* 
nym roku ukazał się jego zbiór pieśni epicznych^), w r. 1871 
drugi mieBzczący pieśni ze Starego Wlacba"), a w 1872 trzeci, 
w którym prócz pieśni są jeszcze i powieści ludowe^}. 

Niewielka iłość pieśni miei^cL się też w kilku artykułach, 
rozsianych w trzech rocznikach Fićncay poczynając od r. 1870*), 
a dwie epiczae zamieścił J. A, Kaznacziez^) w ezasop. Dubrm}' 
nik % r. 1871. Z oddzielnych zbiorów, które by się ukazały 
w tym roku, znany nam jest tylko maleńki W, D. Alek siczą *')^ 
zawierający nadto i bajki ludowe. 

W następnym roku wyszedł jeden zbiór F- Kadiczewicza''), 
mieszczący pies di epiezne i czasów nowszych. 

I rok 1873 przyniósł również tylko jeden zbiorek pieśni 
K* H, Risticza'')^ ale jedeu z lepszych. Na czele jego jest ży- 
ciorys zgajsłego już wtedy zbieracza, po którym następuje krótka 
przedmowa, W zbiorku są pieśni obrzędowe, liryczne i epiezne, 
a wiele między niemi bardzo pięknych. 

Nowy zbiór pieśni epicznych ogłosił w r. 1874 Aleksa O, 
Popowicz'*), a równocześnie z nim wydał pracę swą Ł. llicz^^). 
Z pozoru wygląda ona na zbiór pieśni epicznych ludowych, tym- 
bardziej, że autor w przjpiskacb do pieśni przytacza nawet na* 
zwiska osób, od których jakoby je słyszał; treść jednak pieśni 
nie pozwala przypuszciać, aby były naprawdę ludowego pocbo- 
dzenia^ a jeśli oawet były, to są przez autora znacznie zmie^ 
nione. 



*) Srpake narodne pesme (junaćke), Białogród, 1870, 16-ka. 
Btr. 128- 

-) Carica Mllica, Pesme iz Staroga Vlaha, Białogród, 1871. 
^) Dragaćevka. Pesme i prjpovedke, Białogród, 1872, 
*) Zob. bibljografjc zbiorów pieant z 1. 1870^ 1878 i 1679. 
*) Zob. bibljograC^ zbiorów pieśni z r, 1871, 
^) Srpske narodne junacke pesme i oarodne pripovedke, Bia- 
łogród, 1871, 8-ka, str. 28. 

'') Gnsle crnogorske. Białogród, 1872, 8-ka, etr. XII+238, 
^) Srpske narodoe pjcsme, pokupljene po Boani. Białugród. 
1870, 8-ka, str. XV+121+V. 

^) Narodne junaóke peamo. Białogród, 1874* 
") LoTorike gradiskoga granićarskoga pnka br. 8 opicYaju 
narodne pjeBme^ koje je aabrao i razjaenio,.* Zagrzeb, 1874, 8-ka. 
Btn 246. 



Digitized by VjOOQ l6 



\ 



48 STANISŁAW 0IS2£WSKI 

Pod inicjałami B, M.*) ogłosił w r. 1875 Branko Muszyck i 
spory zbiorek pieśni ludowych w Pauczewie, wskazawszy we 
wstęp i Cj gdzie i od kugo którą zapisał. Mieszczą się w nim 
piefini liryczne, wesołe piosenki, t, xw, Kajde, czyli pieśni zprzy- 
śpiewem, powtarzającym się pokaidym wierszu^ i pieśni epicstne, 
W tym samym roko^ liczące dopiero drugi rok istoicDia czaso- 
pismo /avar rozpoczęło drukować większe i mniejsze zbiory 
pieśnią a piękny ten zwyczaj utrzymało w dłagim szereg n swych 
roczników z lat następnych^). Drukowali tutaj zbiorki pieśni 
lub pojedyncze tylko pie4ni następujący autorowicj prócz bez* 
imiennych: P, G*^ Milan, K. Delicz, S, Baiez, P. I. Markowicz, W. 
Xrasiczj S. Banowicz^ D, Preradowicz^ K. Popowicz i P* Dzu- 
ricz, M. SubolicZj D. P, B., S* Stefanczicz, S. I. Pawlinowiez, 
M* Ru^Jczicz, M. Begowicz, A^ Wasin, M. Lubojew, J. Switlicz^ 
M- Oj J. Bielicz^ L. Loticz, F, S, Krauss^ Mil., M, Riznicz, W. 
Wnlelicz-WukasowicZj L. Pisztelicz, Sr. PeliwauowicZj L M-czj 
M. MarinkowieZj P. Mirko wicz, F. Radicz i G. D. 

Jednym z bardzo nielicznych zbiorków rzeczy ludowych 
chorwackich; zapisanych w djalekeie czaka wskim, jest praca 
Franciszka Mikuliczicza^), która wyss^a w r. 1876 i zawiera prócz 
bajek 27 pieśni, przeważnie krótkich, Z tegoż r. mamy nadto jes^^- 
cze drwa zbiory: M, Nakowicza*) i t^tefana Mazuranicza'0. Ten ostat 
ni mieści pieśni liryczne i epiczne, drukowane w jednym ciągu. 

Na rok 1878 przypada wydanie pierwszego tomu pomni- 
kowego zbioru pieśni Fr. Sz- Kuchacza*^). Jak już wspominali- 
śmy, do czasu wydania pracy Kuchacza, była ogłoszona zaledwie 
bardzo niewielka ilośó melodji ludowych chorwactco- serbskich. 
Dopiero w jego zbiorze znajdujemy ich pokaźną, bo 1600 nume- 
rów wynoszącą liczbę, i one właśnie stanowią główną wartośi 
pracy Kuchacza* Tekstów nowych mamy w niej zaledwie 925, 

*) Srpske narodne pesme. Skupio ih u Śremu... P&aczewo^ 
1875^ 8-ka m,, str. 151. 

^) Zob. bibljografję zbiorów pieśni z 1. 1875—1888. 

^) Narodne pripoYJetke i pje&me iz Hrvatskoga Primorja. 
Kralewica, 1876, 16-ka, str. Vni+174. 

*) Jackar, naród ne jadke (pjesme). Wigierski 8tarogród, 1876. 

^} Hr^atske narodue pjesme, s&knpłjeue stranom po Prioiorju, 
a stranom po GranicL Seu, 1876, 16-ka, atr, 204, 

^) JuzQO'8lovjenBke narodne popieyke, Tećim ih dtelom po oa- 
rodu sim sakupio^ ukajdlo^ glasoYirsku pratnju udeslo, te izvorni im 
tekst pridodao.,. Zagrzeb, 4-o, T- I 1878, str. ¥4-^27; U, 1879, 
str. 305; 111, 1880, str, 414; IV, 1881, Btr, 444, 



Digitized by VjOOQ IC 



FOLKLORYSTYKA CHOHWAOKO-SEROSKA 



49 



gdyż autor w znacznej części czerpał je z innych zbiorów. Pd- 
między nowemi tekstami jest nieco bułgarskich. 

Również wielkiej wartości jest wydany w tymie rokn, co 
pierwszy Łom pracy Knehuczaf zbiór starych pieśni B. Bogiszi- 
c^ta*)^ ale o tyra wspominaliśmy jnź dawniej, a treść jego 
znajdzie czytelnik w bibljogralji. Trochę pieśni Indowych znaleźć 
też moina w pracy D, Badźowicza^)^ a sporo jest ich również 
w tegorocznym i następnych rocznikach Siovinca^)^ gdzie mię- 
dzy innemi drukowali pieśni J* L, 0-cz, W- P., M. Pnezicz, M. 
Alaczewicz, W. Wnleticz i Dż< 

Pomijając składający się z samych przedruków śpiewrik 
M< Paw lino wicza^)^ rok 1879, prócz drugiego tomu praey Ku- 
chacza, dał nam jeszcze dwa inne, wartościowe zbiory. Pierw- 
szy m jest zbiór Stef. Boszkowioza^), składający się z samych 
lirycznych i przeważnie króciutkich ptoseuek^ z dodaniem pew- 
nej liczby pieśni utworu poety B. Radiczewicza, które się nlndo* 
wiły; drugim jeet piękny zbiór, wydany pr^y pomocy Macierzy 
C}wrwacki€f% Ten ostatni zawiera pieśni epiczne, liryczne, obrzę* 
dowe^ kolędy, dziecinne^ zawodzenia nad zmarłym, nabożne, 
& opatrzony jest w słowniczek trudniejszych wyrazów. Niefor* 
tunnym tylko bjł pomysł wydawców zaprowadzania w każdym 
dziale osobnej paginacji. 

O kilka starych pieśniach, wydanych współcześnie przez 
St. Nowakowicza i A. Pawicza, wspominaliśmy jnź wyżej. Kilka 
nowycti przypadkiem zaplątało się do artykolików Sz. Milino- 
wieża i Sp Stefanowicza^). 

W r. 1880 wyszedł piękny i wartościowy zbiór pieśni W. 
Kraaicza^. Nadmieniliśmy już o nim dawniej, z powodu miesz- 
czących się w nim sześciu pieśni ze starego rękopisu^ teraz mó- 



^) Zob. bibijograCę zbiorów pieini z r. 1878. 

*) Zob. tam^e, p, t, r. 

*) Zob. t&mźe, 1 1878^1884. 

^) Narodna pjesmarlca izdala Matica Dalmatinska. Zadar, 
1879, 8-ka w. atr. X 111+35 4, 

^) BacvaDBk6 pesme. Nowy Sad, 1879, 16-ka, str, 168. 

^) Hrvatsk€ oarudne pjefime, sto se pje^aju u latri i na Kvar* 
aerskih otoclh, preśtampaae i^ „Naśe Sloge." Trjest, 1879. 

'^) Zob, bibljografjc zbiorów pieśni z r< 1879. 

■) 3rpBke narudne pjesmo etarijeg i EOvijeg yremena. Tan* 
czewa, 1880, 8 ka, str. XI1+212. 



\ 



\ 



Digitized by 



Google 



ŚO STANISŁAW CISZEWSKI 

winiy o nim raz jeszcze, aby zaznaczyć, że zawiera również 
eporo współczesnych pieśni ludowych lirycznych i epicznycb; ze 
wskazimiem^ od kogo która była zapisaną. Nieco pieńni, 
ogłoszonych tego samego rokn, mieści się też w opisie wesela, 
drukowanym przez J. Miodragowicza^) w wydawnictwie Lełopis 
maiice srpske^ a od tego również roku poczynają gęsto uka- 
zywać 81^ przedruki różnych pieśni, przedsiębrane w celach ku- 
pieckich, których sporo wyszło w r. następnym, 1881, a pewna 
ilość także w r. 1882^). O tych jednak nie ł)ędziemy się tutaj 
rozpisywali* 

Z nowych zbiorów, ogłoszonych w r. 1881, możemy wymie- 
nić zbiorek P* Dżuricza-Lepawicza^), prostego wieśniaka z Ear- 
łowca, a zarazem poety ludowego, który jeszcze pierwej, w roku 
1878, zamieści! w Jaworze jedną pieśń swego utworu, maleńki 
zbiorek A. Leskiena i W. Wuleticza^), zamieszczony w Jagiczo- 
wym Arckw fur slav. Philologie^ oraz kilka pieśnią włączonych 
do opisu weaela, skreślonego przez A. Miszkowicza^). 

Nic teź większego nie ukazało się w r. 1882. Tylko przy- 
padkiem zanotowali trochę pieśni w swych artykułach P. Srecz- 
kowiez, Antoni Pukler i M. J. Miliczewicz, a jedną ze starsze- 
go rękopisu wydrukował T. Fetter, o czym już była mowa przy 
historji zbierania pieśni przez DubrowniczaD. 

Dopiero w roku 1883 zjawił się znów oddzielny^ choć też 
niezbyt wielki zbiór pieśni i bajek N. Tordinaca^), zawierający 
ogółem 37 pieśni, a prócz niego wydrukowali jeszcze parę pieśni 
A. Pokler, kilkanaście J. Baudouin de Courtenay, a wcale dnżo 
Wnk Wrczewicz w swym opisie trzech głównych uroczystości 
lud owych''). 

Zupełnie prawie taki plon co do ilości zbiorów przyniósł 
rok 1884. Również mamy z tego roku tylko jeden większy, 



*) Zoh, bib^ograCę zbiorów pieśni z r. 1879. 

^} Zob. bibljograQę zbiorów pieśni z 1. 1880-82. 

') Pesme samoukog pesnika ratara karlova2kog. Nowy Sad, 
188J. 

^) Zob. bibljograCę zbiorów pieśni z r. 1881. 

^) Zob tamie. 

^J Hrvatske narodne pjesme i pripoviedke iz Bosne. Wuko- 
war^ 1883, 16'ka, str. 49. 

') Zob. bibljograigę zbiorów pieśni p. r. 1883. 



Digitized by VjOOQ IC 



FOLKLOBT8TYKA CHORWACKO-SEEOSKA 51 

oddzielnie wydaoy zbiorek S. N. Dawid owicza'), zawierający 
przeszło kilkaset krótkich pieśni i urywków dłalszycli, sporą 
garió pieśni rozrzuconych w pracy M. J. Miliczewicza^) o Serbji 
i kilka zamieszczonych w tyg;odiiiku Hwaiska Vila% 

Większym trochę jest Bzereg prac tego rodzaj n z rok a na- 
stępnego. Przede wszystkim zasługuje na uwag^ śliczny zbiór 
D. Szczęsnego Karamaua^)^ w którym mieści się duia ilość nad- 
zwyczaj pięknych pieśni lirycznych, a obok nich nieco epicz- 
nych nowszych i ze starych rękopisów. Dragi zbiór zawdzięcza- 
my M* Begowiczowi^}. 1 w tym dużo jest ciekawych pieśni, 
eboó na ogół co do piękności ustępują zgromadzonym przez 
Karamana. Przy tym wydrukowano je nadzwyczaj bezład nie^ 
a poprzedzono zupełnie zbytecznym i bezwartościowym wstępem. 
Dwa małe zbiorki, zawierające tylko pieśni epiczne, ogłosił jesz- 
cze F, S. Eranss*^), W pierwszym mamy trzy, w drugim tylko 
Jedn% bardzo długą pieśń epiczną. Ten sam autor w Jaworze'^) 
E tegoi roku zamieścił nadto piękny fragment pieśni kosowskiej, 
a w późniejszych latach przysłuży! się prócz tego folklorystyce 
chorwackiej oddzielnie drukowaną pieśnią p, t.: Smailagicz Meho^]. 
kilku pieSniamif drukowanemi w Ethnologhche MiiitUungen 
aus Ungarn% i jedną zamieszczoną w naszej WiHc^% 

Jako uzupełnienie do zbiorów pieśni z r. 1S85 należy jesz 
cze dodać trochę pieśni ogłoszonych przez J. Swltlicza, I.M. M. 
O- i Mile w czasopiśmie SiraUiovo^% i przez R, Kowaczicza*^) 
w jego pracy o kolonjach serbskich w południowych Włoszech. 



') Srpske uarodue pjesroe iz Boene (zeuske). Paoczew^*. 1884, 
16-ka, str, 132. 

^) Zob, bibJjograiję zbiorów pieśni p, r, 1884, 

^) Zob. tamże, 

*) Marjauaka Vilii iłi sbirka narodnih pjeaama, Bakupljenih 
n Spljetu. Spiet, 1885^ ł6-ka, atr. 270. 

^) Srpske narodae pjesme iz Like i BaDije« Zagrzeb^ 1835^ 
8*ka, str, XXXIV+230, 

*) Tri rijeói flcrcegovca. Mostar, 1885, 16-ka, Xn+39; Pan- 
dzió Hoso i Pavećić Laka pobra. Moetar, 1885, 12'ka, atr. 36, 

'^) Zob, bibljo^rafję zbiorów pieśni z r. 1885, 

*) Smaiiagić Meho, Pjeaan nagih muhamedovaca, Dubrownik, 
J886, 8-ka, XV+192. 

^) Zob, bibJjografJę zbiorów pieśni z r. 1889. 
>*) Zob, tamie, p. r. 1890. 
") Zob, tamże, p. r. 1885. 
»^) Zob. Umie, p, r. 1885, 



Digitized by LjOOQ IC 



Mi BTAmSŁhW CISZEWSKI 

Przegląd prac z r 1886 rozpoczjnainy od niewielkiego, ale 
bardzo cennego zbiorku piećni P. Mirko wicza*). Mieszczą eic 
w nim prawie same pieśni liryczne, które pod względem pięk- 
ności nie nstępoją zgromadzonym przez Wnka i Petranowicza 
i innych najlł^pszych zbieraczy* Obok niego postawić należy 
zbiór pieśni i bajek K. Blagaicza^), pochodzących także z Bośni, 
choć niema w nim pieśni tak pięknych, jak c P. Mirkowicza. 
Wszyetkie zamieszczone Łntaj pieśni są także liryczne. Wydana 
tego samego r. po rusko praca 1. S» Jastrebowa'*), która powtórnie 
wyszła w r. 1880^ jakkolwiek nie jest wyłącznie zhiorem pieśni, 
zawiera ich jednak przeszło pół tysiąca, a wiele między niemt 
jest bardzo ciekawych. Z mniejszych zbiorków zasługują na 
uwagę drukowane pr?.ez W. Wuletieza-Wukaaowicza w Jaworze 
i przcK różnych autorów w tegorocznym i następnych rocznikach 
bardzo bogatej w materjały etnograficzne Bosanskiej Vtit^], 

O wydanych jeszcze w tym roku pracach F. Kranssa^ A. 
Sandicza i O. Marticza mówiliśmy już poprzednio* 

Z r. 1887 niema żadnych większy ch^ oddzielnie drukowa* 
nycb zbiorów. Wyszła tylko osobno jedna pieśń epiczna Meh- 
meda Kolaka-Kolakowicza^}, wydana pr/ez Mucurz Chorwacką, 
Prócz niej wydrukowali trochę pieśni M, Begowicz^), Mehmed 
beg KapetauowiezLubuBzak, J. łlanusz, Bosanska yUa^ a tro- 
chę równie A Iskra i Brasłuo'^). 

Datę roku 1886 nosi kilka wartościowych zbiorów, W tym 
roku ukazał się cenny zbiór pieśni epicznych Milana Oswetni- 
ka^), opatrzony lieznemi i waźnemi komentarzami, pierwszy tom 
olbrzymiego zbioru pieśni epicznych K- Hermana^), którego tom 

^) Srpske narodne pjesme (gerzoTske i dievoja6ke) iz Boane. 
Panezewo, l886, 8'ka m., atr, HI. 

^) llrvftt8ke narodue pjeeme i prEpoviedke iz Bcsne. Zagrzeb, 
1886, 16-kaj atr. XI+135. 

^) Zi^yczaje i pieśni tnreckicb Serbów w PrizreniOj Ineku^ Mo- 
ravie i Dibrze, Peterzburg, 1886» 8-ka w., Vn+49a, 

*) Zob. bibljograf)ę zbiorów pieśni z L 1886—89. 

^) Jnuadtyo i mejdan kapetaua Sorića i Kumaljića ALage. 
Zagrzeb, 1886, atr. 16. 

^) Zob. bibljogrnfję zbiorów pieśni z r. 1887. 

''i Zob, bibljografję zbiorów pieśni z r, 1887, 

■) Raźne arp&ke nar. pjesme, Sakupio po Boci Kotorskoj i oko- 
lini Diibrovackoj i tumać dodao,.. Nowy Sad, 1888, 8-ka w.atr, 184, 

'^) Narodne pjcBtne muhamedoyaca u Boani \ nercecovinL Sa- 
rajewo, 8-ka w., T, I, 1888, str. XII+624; II, 1889, Btr. X+652. 



Digitized by VjOOQ IC 



FQI.KLORrflTYKA CnOB WACKOSgRHSKA 53 

drugi wyszedł w roku Dastępnym, i pierwsza część zbioru G. A. 
Nikolicza*); druga wysata dopiero w r, 1889, Zbiór Bormanna, 
chociaż imponujący rozmiarami, nie przynosi bardzo pięknych 
pieńni. Pod względem jednak krytyczności wydania nic prawie 
nie moina mn zarzncić. Zbiory Nikołicza (o dragi m, zawierają- 
cym trochę starych pieśni z rękopisu z XVIII w,» wapominaliśmy 
jui wyżej) moina zaliczyć do rzędn lepszych, choć podział pieś- 
ni mekoniecznte w nich szczęśliwy. Zawierają pieśni obrzędo- 
we, liryczne i epiczne. 

Oprócz tych większych zbiorów ogłosiły w tym samym ro- 
ku^) dożo pieśni czasopisma; Javor^ Eihnologische Miłietlungen 
aus Ungarn^ Bosanska Viia i Paweł W. Popowicz w swym 
opisie zwyczaju Kralic w Drasłwie, gdzie tei jest jeszcze jedna 
pieśń epiczna wydrakowana bezimieonie i jedna przedrnkowana 
ze zbiorą K. Bormanna. 

W rokn następnym, 1889, pomijając obiory Nikołicza i Bor- 
manna, o których dopiero co mówiliśmy, ukazał się jeszcze tyl- 
ko jeden większy zbiór pieśni, B, M< Glawicza^J. Prócz pieśni 
epicznych, pochodzących ze starego rękopisu (x powodu nich 
wzmiankowaliśmy już o nim dawniej), mieści on również trochę 
nowycti epicznych, ale nie odznaczających się osobliwą piękno^ 
scią. Po kilka lub parę pieśni wydrukowali jeszcze w tym r, W. 
Jagicz, K. Bormann i K, Kowaczewicz, a równiei zaniieścili ich do< 
Bye różni zbieracze w czas, Bosanska Vtia^ No^aZeiai Brasłifo*), 

R. ]890j z osobno wydanych, przyniósł tylko maleńki zbiorek 
pieśni epicznych Wnka Wrczewicza*^) i trochę pieśni ogłoszonych 
przez W. Wuletieza-Wukasowicza w Głośniku zemaljskog muz€ja 
u Busni i I/erc€gavini^ i różnych zbieraczy w Nowej Zcde^). 
O wydanym w r. 1891 zbiorze pieśni J. Filipowicza mówiliśmy 
już dawniej, (Dalszy ciąg nastąpi). 

Stanisiaw Ciszewski, 



*) Srpeke ns rodne pesmf. Nowy Sad, 1888, 8-ka, str, 265, 

Sprske narodne pjesme rz Srema^ Like i BaDije. Nowy Sad, 
1889, 8-ka m.^ str Vl+105, 

^) Zob, bibljografję obiorów pieśni z r. 1888, 

^) Narodnepjesme iz usta irukopie^, Dabrownikj 1889, S-ka, 
str. 2ia- 

*) Zob, bibljograCę abiorńw pieśni z r, 1889. 

^) Hercegovackti narodne pjeaoie (koje samo Srbi Mnhamedove 
vjere pjevaju), Dubrownika 1890, S-ka^ str, 46. 

^) Zob. bibljografję zbiorów pieśni z r. 1890. 



Digitized by VjOOQ IC 



PODANIA O ZWIĄZKACH 

MIĘDZY NAJBLIŻSZYM RODZEŃSTWEM*), 



CZĘŚĆ I. 
Syn i matka. 

Podania o związkach pomiędzy osobami^ oajbliźszemi so- 
bie po krwi, stanowią pasmo bogate, ale zarazem nadzwyczaj 
poplątane. Fantazja Indowa ochoczo chwytała ów tematy nie 
dlatego pewnO; aby miała kanwę do sensacyjnych w dachn na^ 
tnralistycznym opowieści, ale iżby wyrażać swoje poglądy mo- 
ralnC; pełne nieraz dziwnej zgrozy, a zawsze snrowo potępiające 
podobne związki. 

Mity, baśnie i powieści z tematn kazirodztwa moioa^ i jak 
się nam zdaje, naleiy podzielić na kilka kategorji. Przede- 
wszystkim zajmiemy się jedną z nich, mianowicie wysnntą 
z temata mimowolnego małżeństwa syna z matką rodzoną, nie 
dla tego, bjśmy kategorję tę poczytywali za najstarszą i naj* 
pierwotniejszą, ale dla tego głównie, iż prototypem baśni tego 
rodzaju jest słynna historja o Edypie, stanowiąca zazwyczaj 
punkt wyjścia dla badań w owym przedmiocie, stąd też była ona 
najwięcej obrabianą przez uczonych^). 



^) Przed trzema laty, za namową J. Karłowicza, zabrałem si^ 
do niniejszej pracy, korzystając z jego notatek i wskazówek. Zbie> 
rając przez lat trzy materjał, przyszedleu^ w końcu do przekonania, 
że lubo nowe przyczynki niemal każdy miesiąc przynosi, jednakże 
byłoby rzeczą zbyteczną ociągać się z opracowaniem nagromadzonego 
mozolnie materjału, tym więcej, że wątpliwą jest r^ecs^i, iżby nowo 
pozyskane szczegóły mogły wpłynąć na ogólne wywody, do których 
dojść zdołałem. 

^) W roku zeszłym w piśmie bułgarskim Shomik za narwtni 
umótuorenija^ nauka i kniininaj wydawanym w SoQi przez mintsterjum 
oświecenia narodowego, (V od 267 i VI .od 239), znajdujemy nader 
cenną^ aczkolwiek chaotyczną rozprawę M. Dragomanowi p. i, Sia- 
ujanskitś prepraoki na Edipooata isŁórija, Dragomanów OBnuł badaniĄ 



Google 



Digitized by VjOOQ 




i 



PODA.NIA O ZWIĄZKACH 55 

Pominło że powieść o Edypie jest wszystkim doskonale 
zoaną^ podajemy jednak jej ezęści składowe, aby ułatwić po- 
równanie z innens] podaniami, podobnie jak to uczynił J. Karło- 
wicz z podaniem o Madeja')* Części owe są oagtępujące: 

I. Przepowiednia wyroczni o złowrogiej przyszłości nowo 
narodzonego Edypa* 

II. Porzncenie niemowlęcia na gńrza Riteron. 

III. Cndowne ocalenie i wycbowanie n obcych Indzi. 

IV. Oposzczenie wychowawców i ndanie się w świaL 

V. Zabicie ojca Bwago Lajoaa, którego Edyp nie znał 
wcale. 

VL Uwolnienie Teb od Sfinksa i wyświadczenie prsez to 
o»tngi miaetn. 

VII, Otrzjrmanie w nagrodę ręki królowej Jokaety, która 
była jego matką, i podzielenie z nią troon. 

YIIL Odkrycie fatalnej prawdy i ukaranie samycłi siebie 
za grzectł mimowolny. (Jokasta wiesza się^ Edyp wydziera sobie 
oczy). 

Wszyfltkie te kategorjc powtarzają się wpodaniachj o któ- 
rycli mówić będziemy, w jednycli z większą pełnością, w dra- 
gich z pewnemi opnszczeniami^ zawsze jednak zasadniczym wąt- 
kiem wszystkich jest przepowiednia przyszłości, skazanie dzie* 
eięeia na zatratę, ctidowne ocalenie, poślabienie matki przez sy* 
na^ oraz dobrowolna za mimowolny grzech poknta. 

Najstarszą odmiankę powieści Edypowej znajdujemy w Ody- 
sei, w księdze XI (w, 271—281). Księga owa noai nazwę Ae- 
kyamanHe^ tj, „Wróżby z wywoływania cieniów umarłych," i za^ 
wiera w sobie opowiadanie Odysensza na zgromadzenia u Fea^ 
ków, jako tenże, przybywszy do mroczoej, pokrytej mgłami 
i chmurami ziemi Eimerjan, nczynił ofiarę z owiec w celu 
przywołania cieniów umarłych, pragnących napić się czarnej 
krwi, gdyż chciał dowiedzieć się o swej przyszłości z nst wieszcz- 
ka Tirezjaaza* Między cieniami, przychodzącemi do owej krwi 



swoje niemal na wszystkich tycii źródłach, które spożytkował antor 
niniejszej rozprawy w jej czyści I. Co większa, autor znalazł w oiaj 
i takie źródła, które mu dostępnemi nie były — przeto nie wahał się 
niyć 1 tychże, tym więcej, że zakreślił sobie inny obszar bada6 i do 
innych wywodów dochodzi, 
*J WUta^ U, 808. 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



M BKOKtSŁAW GRABOWSKI 

ofiarnej, zjawia się matka Odyseasza, za nią różne niewiasty, 
a wśród nich matka i zarazem żona Edypowa. O niej powiada 
Odyseusz: 

„Widziałom także tnatkę Edypa, piękną Epikastę^ która 
w DieświadomoSci swej duszy dopuściła się wielkiego przestęp- 
stwa, poślubiwszy własnego syna; on bowiem, zabiwszy ojca^ 
pojął ją za małżonkę, ale bogi prędko wyjawili to ludziom. On 
panował Bad Kadmejczykami; znosząc w ukochanych Tebach 
klęski wskutek złowrogich postanowień bogów; ona zaś odeszła 
do domu Hadesa z siloemi bramami, założywszy zgubny powróz 
na belkę pułapu, zgnębiona boleścią; jemu pozostawiła wiele klęsk, 
tyle> ile zgotowały mu Erynje, wezwane przez matkę.^ 

Tutaj mamy najdawniejszą redakcję, a zarazem najzwięi- 
lej wyłożoną treić podania o Edypie. Gdyby był doszedł 
do nas epos cyklickt Tebaida^ mielibyśmy najszczegółowsze owej 
powieści obrobienie. Ale z Tebaidy ocalało tylko czternaście 
wierszy, z tych dziesięć zachowanych u Atenensza (XI), a czte- 
ry u acLoljasty do Sofoklesowego ,^dypa w Kolonie,'' które ra- 
zem omawiają tylko przekleństwo, przez Edypa na syna swego 
Poliuika rzucone » U Hezjoda znowu w jego Robotach^ i dniach^ 
o Edypie istnieje tylko gołosłowna wzmianka w wierszu 163. 

Vf rozwój n swym poezja grecka często obrabiała dzieje 
Edypa, zmieniając, przekształcając je w rozmaity sposób. Do- 
dano do nich motyw erotyczny zazdrości, która pobudziła Edypa 
do rzucenia się na swego ojca i wiele innych szczegółów. Naj- 
szczególowiej temat Edypowy rozrobił dramat grecki, który 
z tego pasma wysnuł najdawniejsze arcydzieła literatury staro- 
żytnej. 

Myśl o potomstwie, zrodzonym z małżeństwa syna z matką, 
już starożytnych napełniała zgrozą do tego stopnia, że w póź- 
niejszym czasie usiłowali złagodzić okropność całego podania 
tym przynajmniej, że potomstwo Edypowe przypisywali powtór- 
nemu jego małżeństwu, Pauzanjasz mówi (IX, 5, 11), że Edyp 
z drugiej żony Euryganei, córki Hiperfasa, miał czworo dzieci- 
Epimenides (w SchoL do Fenie. Euryp.) drugą żonę Edypową 
zowie Eury kleją, a u Ferecydesa znajdujemy odrębny zwrot 
w podania, mianowicie, że Edyp z Jokasty miał dwóch synów, 
Frastora i Laornysaj którzy zginęli na wojnie z Minijczykami, 
w rok zaś potym ożenił się z Euryganeją, córką Peryfasa, i ta 
porodziła mu Antygonę, Ismenę, Eteoklesa i Polinika. Co więk- 
sza, Ferecydes duje nieszczęsnemu królowi po śmierci drugiej 



Digitized by VjOOQ IC 



PODANIA O ZWIĄZKACH 57 

malioDki jeszcze tT^ecią, Aatymedazę, córkę Stenela. Pomysł dania 
Edypowi drngiej nialionki i z niej właściwego potomstwa wjplynąl, 
jak się zdaje, z późniejszej epopei, zaginionej całkowici e> Oidipodft^ 
którą na podstawie napisu aa marni nrze, zwanym Borgjańskim^ 
przypiaają również nieznaneraa Kinetonowi (KinaitUon^). 

Usuwając na bok prace, które zajmowały się dziejami Edy- 
pa ze stanowiska filologicznego, gdyż to do nasz^ego przedmiotu 
nie należy, zajmiemy się tylko tłumaczeniem samego podania pod 
względem jego znaczenia mitologicznego i folklorystycznego, 

Historję Edypa jako mit obrobił Michał Brćal w rozprawie 
Łe Myihe ifOedipe (Paryż 1863), drukowanej pierwotnie w Ee- 
vu€ arehiologiąuey a potem wyszlej osobno. Brćal, wiemy zwo- 
lennik teorji solarystów, w podaniu starogreckim widzi odbicie 
walki Indry i Writry z Rig-Wedy; walki słońca i demona cbmnr, 
% której szkoła Maksa Mullera i Gnberuatisa snuła mity o He- 
raklesie i Lwie Nemejakim, Heraklesie i G er jonie, Cerberze, na 
ezem Enbn oparł wykład mitn o Heraklesie i Eakasie^ obrobio- 
ny takie przez tegoż Michała Brćala* {Hercule ei Cacus^ iłude 
de mythologie compar^e^ Paryż, 1863). 

Breal za centr i główną część składową mitu Edypowego 
poczytuje ustęp o walce ze Sfinksem i w Edypie dopatruje Ind- 
ry; w Sfinksie Writry. Góra, z której Sfinks wychodzi, jeat 
ebmnrą, a zagadka sfinksowa, »słowa, którycb ludzie zroznmieó 
nie mogą/ są^ według niego^ tajemniczym głosem grzmotu, wy- 
dawanego przez Sfiuksa, jako uosobienie chmury. Zagadka mówi 
o nogach człowieka, co daje Bróalowi pochop do wykładu etymolo- 
gicznego imienia Edyp, po grecku Ojdipm. Wyraz ów ma po- 
chodzić od dwóch wyrazów greckich: c^jt^^z wiem i ^//i noga, a za- 
tem Edyp jest to mąż, wiedzący o nogach, umiejący rozwiązać 
zagadkę o nogach. 

Drugą formę walki Indry z Writrą Breal widzi w zabiciu 
Lajosa przez Edypa* Imię Lajos wyprowadza z dusyu^ j^nej 
z nazw potwora demonicznego z Big-Wedy, Poślubienie Jokasty 
przez Edypa tłumaczy jako wyzwolenie Ddsapainis wedyjskich, 
%y małżonek wroga Writry, które po wyzwoleniu przez Indrę 
stają się jego małżonkami i noszą nazwę D€ivapainis, Są to^ 
według wykładu solarystów, komentatorów Eig-Wedy, boskie 
dziewice wód niebieskich {dpas)^ które dają ziemi mleko cudowne 



*} Dr. AlfoDs Steinberger Die OeSpmsagc^ ctne tiierar hiaiori^che 
Ski^e, Regensburg 1888 (14—17), 



Digitized by VjOOQ IC 



58 BRONISŁAW GRABOWSKI 

dżdża^ Writra porywa je przemocą, poślubia i pozbawia ziemię 
i ludzi ożywczego płyna^ sprowadzając suszę, Indra zaś wyzwala 
je, i znowu płyn niebieski spływa na pola i niwy. W obec tego 
Bróal przypuszcza, że pierwotnie mit starogrecki musiał przy- 
pisywać Lajosowi więcej żon nad jedną, i że małżeństwo Edypa 
z Jokastą jest właściwie małżeństwem słońca z chmurami. 

Na podstawie, że język pierwotny utożsamia ślepotę z ciem- 
nością, Brćal sądzi; że Edyp, wydzierający sobie oczy, oznacza 
poprostu słońce... zachodzące. Z tym łączy drugie znaczenie 
imienia Edypa, które ma oznaczać z nabrzekiemi nogami\ ma to 
mieć związek z pozornym zwiększeniem się tarczy słonecznej 
przy zachodzie po nad samym widnokręgiem. Antygonę znowu 
tłumaczy solarycznie i etymologicznie jako światło, odbijające 
się w czasie zachodu słońca po przeciwnej stronie nieba. 

Wszelkie inne szczegóły mitu Edypowego Breal poczytuje 
za późniejsze dodatki, wkładki i rozszerzenia; do nich więc na- 
leży najważniejszy dla nas szczegół, mianowicie małżeństwo 
Edypa z Jokastą, syna z matką rodzoną. Szczegółu tego autor 
francuski nie wj^aśnia wcale. 

Podaniu temuż poświęcił rozprawę Dominik Comparetti, 
profesor uniwersytetu w Pizie, p. t. Edipo e la mitologia com- 
paraia^ saggio crilico (Pizsi 1867). Comparetti za punkt wyjścia 
wziął rozprawę Brćala, jednakże wbrew jego twierdzeniu sądzi, 
że „prawdziwe jądro baśni o Edypie leży w tym, że zabija czło- 
wieka, nie wiedząc, że ten jest jego ojcem, i poślubia niewiastę, 
nie wiedząc, że ta jest matką jego." Epizod o Sfinksie służy 
jedynie do wyjaśnienia, jakim sposobem do owego małżeństwa 
przyjść mogło. Co większa, Comparetti zadaje sobie pytanie, czy 
sam ustęp o Sfinksie nie jest wkładką późniejszego pochodzenia? 
W Odysei nie ma nawet wzmianki o Sfinksie. W Teogonji 
Hezjod mówi o Sfinksie jako o potworze, całkiem niezależnie od 
historji Edypa^). Comparetti zbija wszystkie wywody Brćala 
co się tyczy epizodu o Sfinksie i skłania się, lubo tego nie wy- 
powiada wyraźnie, do zdania L. Prellera (Jahrbucher /tir Phu 
lologie u.Paedagogtk^ LXXX, r. 1858, 539), że epizod ów był 
dopiero w późniejszym czasie do mitu Edypowego wpleciony. 
Podobnie obala wywody co do Lajosa i Jokasty, dowodząc, że 



^) Że Sfinks jest jedną z istot demonicznych, jakich zabijanie 
stanowi przymiot i atrybucję bogów, niema wątpliwości. 



Digitized by VjOOQ IC 



^^ POD AKIA O ZWIĄZKACH 59 

pierwszy nie bjl ani Edypai ani niczyim wrogiem^ a J ok a a ta nie 
bjła bynajmniej porwaną przez wroga, ale zwykłą małżonką 
swego mcia. Kie wierzy także w oślepienie Edypa jako symbol 
zachodu słońca^ zdaje się bowiem Comparattemn, że ^p* Breal 
nie może sądzie, ii dowiódł był/ że Edyp jest słońcem. Za 
nieprawdopodobne a ważą przypuszczenie Breala^ jakoby danie 
Edypowi w Lajoaie ojea, a w Jokaście matki należało do epoki 
późniejszej, nie zaś do początków opowieści. 

Przystępując po krytyce Breala do samodzielnego rozbiorą 
podania Edypowego ^ Gomparettl njawnia trzeźwość poglądn, za- 
stanawiającą w dobie wszechwładnego panowania teorji sol ary- 
stów i meteorystów, tcorjl tłumaczenia wszystkich bezwarunkowo 
mitóWf podań i legie nd za pomocą uosabiania zjawisk przyrody. 
Stoi on na tym stanowisku, że wszelkie tak zwane mity są per- 
sonifikacją i ożywioną symbolizacją zjawisk przyrody, ale co do 
innych baśni robi bardzo roznmne zastrzeżenie: ^ Aczkolwiek jest 
to rzeczą oczywistą^ że w powieściach i legieudacb popularnych 
nader często kryją się ślady lub przeobrażenia mitów pierwot- 
nych, byłoby wszakże niedorzecznością utrzymywać, że to sa- 
mo stosuje się do wszystkich opowieści bajecznych, których więk- 
szość, i w całości i w szczegółach, okazuje pochodzenie całkiem 
niezależne i różne od pochodzenia właściwych mitów. Wszelako 
tak piękne, prawdziwe I zajmujące wyniki osiągnęli niektórzy 
uczeni na tym polu mitologji porównawczej, iż wielu, zachęconych 
tak pięknym powodzeniem, poczęło gmerać między starodawne - 
mi i nowoezeenemi opowieściami, szukając w nich jedynie mitów 
i jedynie mity w nich znajdując, tam nawet, gdzie ich właści* 
wie nie było. Podobna manja dochodziła niekiedy aż do śmiesz- 
nością jak np., gdy pewien uczony zagraniczny z całą powagą do- 
patruje się mitu sotarncgo we włosach^ które z łaski niezgrabnego 
szalbierstwa rosną corocznie na głowie Chrystusa w Neapolu," 
Przytyk ten do Friedreicha, który posuwa się do owego zacie- 
trzewienia solarycznego w swym dziełku Weiłkorper in ikr er 
my^hisch, symó. Bedtuiung (44, 96), okazuje, jak Comparetti nie 
dawał się obałamneić owoczesnym teorjom^ którym ulegali wtedy 
niemal Yfwij^zj mitologowie i folkloryści. Comparetti przypusz- 
cza bardzo słusznie, że „twórczość fantastyczna opowieści ba- 
jecznych stanowi właściwość ludu i w epokach późniejszych od 
doby, do której zalicza się tworzenie mitów, i że w owych epo* 
kach drugorzędnych fantazja ludowa z pewnością nie poprzesta- 
w^ na przerabianiu i przeżuwaniu za pomocą rozlicznych prze- 



Digitized by VjOOQ IC 



60 BBONIBŁAW GEAB0W8KI 

róbck poprzednich wytworów, ale stosownie do nowych warun- 
ków ducha loduwego rodziła i tworzyła nowe opowieści." Oom- 
paietti £a liłąd badań mitologic^snych poczytige złe tłumaczenie 
sobie pewnych faktów^ która przedstawiają się jednakowo w opo- 
wiadaniach poehodzeoia mitycznego oraz w opowiadaniach in- 
nego pochodzenia, Dalej za błąd awaia niezwracanie nwagi na 
to, te „jeśli zjawiska świata przyrodzonego dały początek wieln 
opowieściom bajee^Djm, to i zjawiska świata moralnego nie 
mogły nie mieć podobnego skutku," 

Wychodząc z tego Btanowiska, Gomparetti sądzie że „opo- 
wieae o Edypie we wszystkich formach więcej lub mniej staro - 
źytuych, w jakich ją znamyj posiada znaczenie wyraźnie moralne, 
i niepodobna nie uznawać^ źe pomysł jej podlegał celom moral- 
nym.,." „W rzeczywistości, jeśli poprzestaniemy na odjęciu oj- 
cowstwa Lajosa i macierzyństwa Jokasty, jak to uczynił był p. 
Br(5al, do czegóż wtedy snbodzi cała przygoda? Do tego, że pe- 
wien człowiek zabija drugiego człowieka i poślubia jego żonę..." 
Są to więc, według Comparettego, osoby w rozmiarach ludziach, 
dalekich od charakteru demonicznego osób mitycznych, sama 
przygoda całkiem możliwa^ a imiona osób nie dają powodu do 
tłumaczenia symboli cznego^ Edyp więc różni się całkiem od bo- 
haterów ze znaczeniem solarnym, 

W dalszym ciągu autor powiada: „Znaczenie opowieści 
o Edypie jest całkiem jasne. Złowrogi zbieg okoliczności może 
niezależoie od woli człowieka popcimąć go do popełniania okrop- 
nych zbrodni. Człowiek- oie chcąc i nie wiedząc, może stać się 
zbrodniarzem i stąd ściągnąć na siebie wszelkie następstwa 
zbrodni. Opowieść wypowiada owo pojęcie na wypadku z ka- 
tegorji całkiem ludzkiej^ w którym bóstwo nie ma udziału, chyba 
tylko jako obrońca pra^Ta moralnego. Sam pomysł przytem nie 
jest juz wytworem umjglu poety myśliciela^ który wynalazł 
przykład w celu apoftegmatycznym, ale wypłynął z idei moralnej 
greckiej, jaką już znajdujemy dobrze określoną w poematach 
Homerycznych." 

Złe, zarówno popełnianej jak i doświadczane, Grecy nazy- 
wali |,ate/' nieszczęście; ^i^^gło ono być winą samego człowieka, 
ale mogło być także niezależnym od niego i uważanym za spra- 
wę złośliwego demona ,." „Z drugiej strony, według idei staro- 
żytnej greckiej, jeśli wina w wielu razach mogła być uważana za 
iskutek złowrogiej halucynai^jip albo jako czyn całkiem mimowol- 
ny, jednakże pomimo to nie przestawała być winą... Winę 



Digitized by VjOOQ IC 



PODANIA O ZWIĄZKACH 61 

poczytywano jako zależną od charakteru czytiu^ a przytem nie- 
mleiną od woli i świadomońci tego, który ją popełniał*** 

NienmyślDy winowajca, aczkolwiek mógłby najzapełoiej 
ałn&znie wymawiać się i uniewinniać, jednakże nie uniknie na- 
Btępstw swego czynu. Ideja moralna grecka wyrażała bi^ 
w okrntiiym nieubłaganym ńeigania nieszczęśliwego przez za- 
ciekłe Erynje. A dalej mówi Comparetti: „Rozmaite części 
opowieści o Edypie eą do tego stopnia zastosowane do owego 
znaczenia moralnego, iż pokazują jawiue, jak fantazja wyualaz- | 

cza miała na to wzgląd w ujęciu i wyborze szczegółów. ** i 

Fantazja ludowa, według Comparettego^ przy tworzenia no- l 

wyełi baśni ucieka się do pewnycb formuł, które, po większej I 

części wzięte z życia ludzkiego^ służą do różnych celów i łączą 
aię w rozmaity sposób. W tysiącach powieści Indowycla pokrew- 
nego charakteru wynurzają aig zazwycsaj trzy główoe formuły » 
służące za podstawę opowieści o Edypie. Są to mianowicie: I-o 1 

Mader znany iakt wyrzucenia syna w celu nniknięcia losu, który I 

potem spełnia się. 2-o Niewiasta lub dziewica, żona lub córka > 

królewska^ oddana w nagrodę temn^ kto spełnia jakiś czyn od- 
ważny, a zwłaszcza temu, kto wyzwoli kraj od potwora lub od 
jakiegoś nieszczęścia^ 3- o Spory lub zakłady o zręczność w od- 
gadywania zagadek, połączone ze śmiercią przegrywającego." 
Pierwsze dwie trafiają się niemal n wszystkich narodów^ autor 
powołnje się nawet na legiendę o Usiknlnmi, znajdującą się 
n V, Gallawaya w jego Nur sery iaks^ traditions a^id hisiories 
o/ Ihe Zulus, (Natal, I866 od 41). ^Pomysł -powiada dalej — 
podobnego wypadku okaże się bardzo naturalnym^ jeśli wej^mie- 
my pod uwagę, że rodzi się w stanie społeezDym, w którym ist 
nieją dwa fakty niezaprzeczonej prawdy historycznej, mianowi- 
cie: prawo życia i śmierci ojca nad swemi dziećmi i wiara 
w przepowiednie, wróżby i w przeinaczenie. "* 

„W podobny sposób łatwo dojść do pomysłu niewiasty lub 
dziewicy, słnżącej za nagrodę męztwa w owej formie spo- 
łeczeństwa, kiedy małżeńatwo jest niczem innym tylko kupnem 
kobiety ze strony mężczyzny, w którym piękna niewiasta służy 
za podarek, podobnie jak wogóle wszelki piękny przedmiot. 
Przez przesadne ocenienie datku królewskiego, które każdy łat- 
wo wytłumaczyć sobie może, trafia się tak często w odpowied- 
nich opowieściach kara śmierci, grożąca współzawodnikom, któ^ 
rym nie powiedzie się przedsięwzięcie**' Zagadki, dziś zeszłe na 
zabawkę dziecinną, należały niegdyś ^do głównych form, w które 



Digitized by VjOOQ IC 



63 BRONISI^AW GBABOWSKt 

przybierała aic mądrość pierwotna," zagadki w Eddzie zawierały 
w sobie teorje teogoniczne i kosmogoniczae, w ntoh objawiai 
swą mądrość król Salomon itd. Ktc dziwnegO; że „ludzkość 
je<3ZGze młodzieńcza t prostoduszna z pewną zazdrością strzegła 
i lubiła okrywaó tajemniczością pierwsze zdobycze umysłowe." 
Ztąd pacbodzilOj że w walkach umysłowych stawiano na kartę 
nawet żywot, podobnie jak narażano go w bojach fizycznych. 
Tutaj autor przywodzi jako przykład spór w zagadkach Odyua 
z olbrzymem Wafthmdnirem ze stawką żywota, w której to grze 
Wafthrudnir przegrał i ż^wot utracił, l'rzy tacza także slowiaó- 
skie Wile, Rusałki i Babę- Jagę, które, „załaskotują tych, którzy ich 
zagadek odgadnąć nic mogą.* Jasna rjjeez, iź Sfinks, ro?.szar- 
piijący tych^ którzy nie odgadną zagadek, ma największe podo- 
bieństwo do wymienionych fantastycznych postaci słowiań3kieh« 

W dalszym ciągu autor przytacza pr2ykłady baśni w ro- 
dzaju perskiej o pięknej Tiiraudot, którą to baśń obrobili Gozzi 
i Szyller, gdzie odgadywacz zagadek zyskuje rękę królewny lub 
żywot traci. Zadawszy sobie przy te] sposobności pytanie, dla 
czego Jokasta zgodnie z innemi podaniami pie zadaje sama za- 
gadek, których odgadnięcie odda jej rękę zwycięzcy, znajduje 
odpowiedź w poprzednim twierdzeniu swoim, źe szczegóły opo- 
wieści zastosowane są do idei moralnej, z której opowieść się 
narodziła. Edyp w całej baśni występuje jako dobroczyńca 
narodu, a zatem zwykła formuła dojścia do tronu i małżeństwa 
nie dałaby mu tego blaskn^ wystawiłaby go w świetle ?.wyczaj- 
nego chciwca władzy i niewiasty, który zasłużył przez to na 
karę, nań spadłą. A tymczasem w podaniu małżeństwo z Joka- 
stą jest nagrodą za czyn szlachetny i dobroczynny dla kraju. 

W zakończenia (rozdz. XIII) Comparetti powiada: „Z tcgo^ 
cośmy dotąd mówili, wypływa jasno, że podanie o Edypie nie 
jest niczem innym^ tylko zbiorem różnych formuł, trafiających 
się bardzo często w opowieściach ludowych nie tylko u Greków, 
ale także u wielu innych ludów, i że fantazja ludowa w two- 
rzeniu lub wyborze części składowych i w połączeniu ich z so- 
bą miała na celu wyrażenie jednego ze swych pojęć moral- 
nych, które, jak widzimy, rzeczywiście było rozpowszechnione 
u ludu greckiego*" Dalej zapytuje sam siebie, jakio mogły być 
motywy ^wytworzenia opowieści z takim znaczeniem,** Odpo- 
wiedź na to znajduje autor w charakterze całego cyklu Tebań- 
skiego. Oś cyklu stanowi, jak wiadomo, wstrząsająca wszelkie 
uczucia moralne walka bratobójcza Eteoklesa i Polinika z okrop^ 



Digitized by VjOOQ IC 



I 



FODANIA O ZWIĄZKACH 63 

Dsmi szczegółami pobocznemi, których koroną jest kaaibalizn] 
Tydeusza Na czele tego cyklu stoi opowieść o Edypie, jako 
godDe zawiązanie tak okropnych hietorji. Rozumie aię, że po- 
dobna odpowiedź czytelnika nie zadawalała i nie wyjaśnia wcale 
motywu ojcobójstwa i kazirodztwa, stanowiącego główną treść 
Icgiendy Edypowej, tym więcej, że Comparetti tezy swej wcale 
nie rozwinął i nie u zasadni h 

Pomimo tej zdrowej krytyki Comparettego, Cos {T^c my- 
ihohgy o/ ihe Arians nałwns, Londyn 1870, I, 221—223, 435, 
456 i II, 68— 74^ 367) objaśniał Edypa, jako uosobienie i symbol 
słońca. Tenie wykład przeszedł i do znanej książki Pawła St. 
Yictora Ikifie maskf\ komentującej trage^je i komedje starogrec- 
kie (przekład poleki Antoniny Morzkowskiej, Łód& 1886). Nawet 
Preller {Griechtsche Myihologu^ Berlin 1875, 3-e wyd. E* Plewa, 
II, 343) przypuszcza możliwość, że podanie f^opiera się na starych 
alegorjacb życia przyrody... w jakim to razie Edyp ze skaleczo- 
nemi nogami, zabijający ojca i poślubiający matkę, byłby w du- 
cbu najstarszej klechdy uosobieniem zimy/ 

Pisano także o etymologji nazw bohaterów. A. Kuhn 
w Zeiischrifi fur v€t gleichendt Sprach/orschung (IV, 400), 
podał już w wątpliwość wywód Brćala co do etymologji wy- 
razu Lajos^ na którą sam Maks Maller nie całkiem się zgadza 
{Essays, 167, 186 — 187). W końcu Angelo de Gubernatis, 
wierny swojej teorji szukania źródła wszystkiego w Wedach, 
w swoich Leliure sopra la mitologia V€dka 1876, III, 
120) ucieka aię do nich i w kwestji Edypa, biorąc do 
pomocy hymny na cześć Agni^ ognia ziemskiego, który utoiaa- 
mia ze słońcem, ogniem niebieskim, — Drzewo, z którego przez 
tarcie dobywa się ogień, nazywa się ojcem i matką Agni; skoro 
ogień wydobędzie się, natychmiast niweczy drzewo, czyli zabija 
ojca i matkę. Ztąd hymn wedyjski woła: „O niebiosa i ziemiO; 
ja wara powiem prawdę, ie, skoro tylko urodzi się dziecię Ag- 
ni, pożera rodziców swoich!" — Z tego to watka Gubernatis wy- 
prowadza mity o zabójcach ojców, dziadów i wujów, Edypa^ 
Zeusa, Cyrusa i Romnlusa. A dalej w ustępach, że dziecię Agni 
(mogąc być takie ogniem niebieskim, czyli słońcem) kryje się 
w wodach (chmurach), aby uniknąć śmierci, Gubernatis szuka 
objaśnienia legiend mitycznych i epicznycb, „okazujących się 
w najbardziej niezmiennej formie klechd lodowych, w których 
królj gdy mu przepowiedziano, że zginie z ręki syna, albo wnuka, 
stara się zatrzeć nawet ślad jego urodaeuia i rzaca go do wody, 



Digitized by VjOOQ IC 



64 BBOmSŁAW 6EABOWSEI 

gdzie dziecię oeala się cudownym Bposobem." Gobemaiis widri 
w tym możność objaśnienia wieia powieści, w których bobatera- 
mj są „Rriszna lab Karna^ Cyrus lub Parys^ lub Bomnlns, 
a nawet Mojżesz lub Jezus." Wszystko to Gubematis, wierny 
idei soiaroej^ stara się objaśnić za pomocą znanych naciągań, 
owej Bzkole właściwych. 

Wątek kazirodczy podania o Edypie już w świecie staro- 
żytnym przeniesiono na inną oaob^ pochodzenia mitycznego, mia- 
nowicie na Telefa, syna Heraklesowego. 

U Hygina^ kompilatora mitów klasycznych, którego wydal 
Maurycy Schmidt*), znajdujemy redakcję powieści o Telefie^ 
pokrewną podania Edypowemu. Auge, córka Aleoea, króla Te- 
gei, od Heraklesa urodziła syna, Tełefa. Miejscem nrodzenia 
były góry ParteuijBkie, tj, dziewicze Dziecię wychowało kilku 
pasterzy razem z Partenopejem^ synem Meleagra i Atalanty, wy- 
karmiła zaś łania. Auge^ lękając się ojca, uciekła do króla 
Mizji Teutrasa* który przybrał ją za córkę. Tentrasa Idaa 
chciał wyprzeć z państwa. W tymże czasie Telef z rozkazu wy- 
roczni rus2ył razem z Parteuopejem szukać matki swojej i do- 
stał Bię do Mizji. Teutras obiecał ma rękę Angi, jeśli wyzwoli 
go od wroga. Telef razem z Parteuopejem wypędził Idasa, za 
00 król chciał go ożenić z Augą. Auge nie pragnęła małżeństwa, 
stąd postanowiła zabić Telefa mieczem, skoro tylko przystąpi do 
jej łoża ślubnego. W chwili- gdy Auge dobywała miecza, zja- 
wił się smok i wyrwał miecz z jej ręki. Telef rzucił się na 
Augę, chcąc ją zabić, wtem Aoge wymówiła imię Heraklesa, 
syn pozuał z tych słów, że Auge jest jego matką i odwiózł ją 
do ojczyzny. 

Ciekawe jest to, że redakcje podania u Apollodora (Biól 
II, 7, 4), Djodora Sycylijskiego (BUL IV, 33) i Pauzanjasza 
{Graectae D^scriptio VIII r 48, 54, IX r, 21) nie mają w sobie 
szczegółu o zamierzonym małżeństwie syna z matką. Kończą 
one powieść poprosta tym, ie Telef, szukając matki, przybył do 
Mizji, gdzie znalazł ją, gdzie dalej Teutras przybrał go za syna 
i zrobił Bwoim następcą. W Panzanjaszu (¥111* 4^ 6) znajduje 
się inny jeszcze szczegół, przypominający Danaę i Perseuszai 
mianowicie, że ojciec kazał zamknąć matkę i syna do slu-zyni 



*) Hygini Fabutae edidit ManrLcius Schmidt. Jena 1872j 93, 
fab. 6. Zobacz także: Dragomanów (Sbomik \\ od 304). 



Google 



Digitized by VjOOQ 



PODANIA O ZWIĄZKACH 65 

i wrzucić do mor^aj które wyrzuciło oboje na brzegi Azji Mniej - 
8£ej- Motyw ów podjął i Eurypides w ewych ti-agedjacb Tckf 
i Auge^ zachowanych iylko w nłamkachi a może i Escbil 
w Mtzyjczykachy oraz Sofoklee w Akadach i Mizyjczykack^ któ- 
re, jak się zdaje, obrabiały podanie o Telefie, ale^ niestety, do 
na@ nie doszły. 

M. Dragomanów baśni tej^ należącej do podań arkadyj- 
skich^ przypiBuje wielką ważność i dziwi się, że w kwestji miiu 
Edypowego historja Telefa zaniedbuje się całkowicie* Sądzi on, 
ie ,w niej można pochwycić całkiem jasno jej znaczenie poe- 
tyczne, o wiele jaćnicj aniżeli z bistorji o Edypie.**) Wykład 
Dragomanowa zgodny jest całkowicie z teorją solarystów, Uczo-" 
ny antor powiada: „Słonecznego znaczenia Heraklesa dowodzić 
niema potrzeby, Ange dosłownie znaczy: blask, błyszcząca, Au- 
rora, Telef — daleko świecący, a więc bez wszelkiego naciągania 
podstawę podania mo^na objaśnić w taki sposób: słońce żyje 
z synem swoim — zorzą -słońce na dzień następny, które znown 
staje się małżonkiem zorzy: Lubo mit Telefowy odszedł od głów- 
nego prądu religijnej mitologji greckiej i wielce się uczłowieczyła 
jednakże do ostatnich czasów znajdowały się w Arkadji, Beoeji 
i Pergamie ślady osobnego kultu religijnego na c^eść Telefa^)* 
Cały ten wykład upadnie, gdy zważymy, iż małżeństwo Telefa 
z Angą jest wstawką późniejszej daty, wniesioną z podania 
o Edypie do mitu z cyklu Heraklesowego, który, jeśliby nawet 
istotnie miał znaczenie solarne, jeszczeby nie upoważniał do na- 
dania znaczenia owego dodatkowi późniejszemu, który powstał 
jnż chyba w tych czasach, gdy mit stracił gwą przejrzystość, stał 
się samodzielną opowieścią bez oznaczania istotnych syawisk 
przyrody^). 

Tylokrotne obrabianie podania o Edypie w literaturze sta^ 
rożytnej, zarówna u Greków, jak i u Rzymian, gdzie nieszczęśli^ 
wy król Tebańskj wystąpił dwa razy jeszcze^ miauowicie w epo- 



») Sbornik (Y, 304), 

») Shomik (V, 306). 

') Zarówno Preller {GrUchincht Mythoiogit\ jak i Liibker {Rt^ 
alki^con dźs ctastischen AlUrthttms) nie uwzględniają redakcji baśui 
O Telefie, podanej u Hygina, poczytując ją niewątpliwie za spóźnio- 
ne sfałszowanie mitu, Z naszego st&nowiaka ta przeróbka pierwotnej 
baćni ma ważne znaczenie. 

Wuia i. VI KU. I $ 



Digitized by LjOOCIC 



86 BaOHtgŁAW GBABOWSEI 

pei Stacjusza i w tragedji Pseado-Seneki, sprawiły niewątpliwie 
to, iż dzieje słynnego ojcobójcy i kazirodcy przechowały się bar- 
dzo długo w pamięci iiie tylko klas oświeconych, ale i ludu, 
W wiekach średnich były dobrze znane; jacyś poeci szkolni 
utworzyli nawet Lament EcP^^pa i Romans o Edypie. Nic dziw- 
nego, ie główny wątek historji Edypowej, ojcobójstwo i poślu- 
bieoio matki, posłużył fantazji średniowiecznej do ubierania weń 
innych osób. 

Znaczną część szczegółów bistorji Edypów ej , zwłaszcza te, 
które najwięcej zgrozy budziły w prawowiernych cłirześcjanach, 
przeniesiono na najwstrętniejszego w oczach icb zbrodniarza, 
Judasza Iskarjota, zdrajcę i przedawcę Chrystusowego. Łegiendę 
o Judaszu znalazł Monet i wydrukował jeszcze w n ISJiS, a po- 
tym w dwóch redakcjach, prozaicznej i wierszowanej j przedru- 
kował Du Móril w swoicb Poćsies populaires laimes du moycn 
dgc (od 326} i Douhet w DicHonnairs des Ugendes du Chri- 
słianisme (od 714). Z jakiego czasu i od kogo pochodzi owa 
legi en da, na to niema danych; weszła ona w skład Legendae 
Sanctorum Jakóba a Yoragine, biskupa genueńskiego z XIII 
stulecia, którego zbiór nosi jeszcze nazwę Legenda aurea \H%- 
sioria Lonibardica^), 

M- Dragomanów"^) sądzi, że legiendaowa pochodzi z pierw- 
szych czasów rcligji chrześcjańskiąj, może nawet z doby Św. 
Hjeronima, o którym nawet jest wzmianka w tekście, ale na to 
niema dowodu. Cumparetti^) mówi: „Zapewne owa legienda jest 
dziełem ascety, który znał opowiadanie o Edypie, ale nie z tra- 
dycji ludowej^ tylko z literatury." 

Legienda a Judaszu przeszła i do literatury staroczeskiejp 
Znalazła się w rękopiśmie Muzeum czeskiegOj który, jak się 
zdaje, należy do początków wieku XIV*), 



1 



^) D legiendzie Judaszowej pisał między innem i Crcuzenach: 
jMfiąs, Ischariol in Legend £ unii Sagt des MitUlalUrB w H- Paula i W, 
Brauna BeitrUf/e zut Geschichte dir deutschen Sprache und LiiUratur (TL^ 
od 177), oraz Dragomanów (SframtJt, VI, od 247). 

^) Sbornik (VI, 24«), 

^ Edipo (90). 

*) Pod tytułem Zhmky bńsm dljeprawnych rękopism ów wy* 
drukowany został w Czmopiimic Mmeum Czeskiego (1829, III, 58—69) 
staraniem Hanki, Oddrukowauo go w Erben& Wybór z Łiuraturg ce$ki 
(1845, od 1G9). O legiendzie te] pisał znany przeciwnik autentynz^ 



Google 



Digitized by VjOOQ 




PODAfnA o ZWIĄZKACH 67 

Opierając si<j na twierdzeniu Feifalika^ że legienda czeBka 
przess&ła do literatury staroczeskiej bezpośrednio ze Złotej Le- 
giendy^ podajemy treść podania średniowiecznego wedhig re- 
dakcji czeskiej^ jako bliżej nas obchodzącej* Dopełnimy tylko 
początek wedłag redakcji łacińskiej, gdyż w r^kopiśmie czeekim 
pier wezych wierszy braknje. 

W Jerozolimie był mąi imieniem Rnben (według innych 
Simon) z pokolenia Dan (według innych Isachar)^ który miał żo^ 
oę imieniem Gyborea. Żonie tej Śnił Bic &en^ że mająee Bi% nro' 
dzić dziecko narobi wiele złe§o. Aby zapobiec tarnUr wrzncono i 

chłopca do wody, Judasz jednak nie utonął^ lecz wypłynął j 

żywy*), I 

Jadasz (tutaj już bierzemy redakcję czeską), „przebywszy 
morze^ ziemię, rzeki," udał się do Jeruzalem, gdzie po Herodzie^ 
pozbawionym dostojeństwa^ władał Piłat, Jadasz, poszukując 
,idohrego miejsca, '^ zwrócił się do Piłata, a ża „zły ze złym ^ 

prędko się spiknie," więc Judasz usadowił się na dworze Piłata | 

i „wład^ całą jego komorą.'' Pewnego dnia zachciało się Piła- 
towi owoców, więc kazał Judaszowi przeleić przez mur i na- I 
trząść jabłek^ co też ów i uczynił W ogrodzie napotkał Rubeua^ 
nieznanego sobie ojca swego, który napominać go począł, Mło- i 
dzieniec rozgniewany dobył miecza i zabił starca. Piłat rozkazał I 
wdowie po zabitym wyjść za zabójcę* Tym sposobem matka stała J 
się żoną syna- I 

Końca poemaciku czeskiego brakuje. Gzy łegienda o Ja- | 

daszu dostała się i do nas^ powiedzieć nie umiem* Pochód jej 
z zachodu na wschód kazałby przypuszczać, że istotnie i do nas ^ 

zawitać musiała, ale nic podobnego nie jest mi znane. Może 
kto inny będzie ode mnie szczęśliwszy i na jakąś przeróbkę 
polską owej legiendy natrafi. 

Nadzwyczaj ważny tekst cerkiewuo-słowiański odnalazł 
Iwan Franko w pewnym rękopiśmie ze środka XVIII wiekn^); 



neśei Rąkopkmu KrdioiiworskitgOj JuljUBz Foifalik w BWOlch Sludien ^u^ 
Geifchłehte der alibUhmiśchen Literatur: VII. Ueber dk * BruchstUtcke einer 
ult^hiMehen KaiBefchronik und Uhtr die BenuUung der Legenda Aur ca in 
der alt^cMschcn Dichtung) Sitzungahfrichte dis k. Akad. der Wissentch.^ 
Wien^ 37 od 86). 

*) Wrzucenie do morza zamiast poreuceuia na górze przypo- 
mina wielee hiatorje Perseusza i Telefa. 

^) Tekst ten przeBł&łM. Dragomanowowj, który wydrukował 
^ w Sharniku (IV, od 302). 



Digitized by VjOOQ IC 



6S BRONISŁAW GRABOWSKI 

napisany jest on czystym językiem cerkiewnym i wydaje się 
kopją ze starszego o wiele rękopismu. Snadż to jest pierwotna 
redakeja słowiańska, poprawiona tylko pod względem języko- 
wym; r^uca ona niemałe światło na całą sprawę. Ponieważ 
wydaje się jakby przekładem z greckiego, więc możemy przy- 
paszLzaćj że legienda o Judasza powstała w literaturze bizan- 
tyjskiej i dopiero stąd przywędrowała na zachód, jak to już 
było z tyla powieściami średniowiecznemi. Dla ważności tekstu 
Iwaua Franka podajemy go w dokładnym przekładzie: 

„Opowiadanie {Skazanije) nauczyciela kościelnego Hjeroni- 
ma jświętego o Judaszu, zdrajcy Pana naszego, Jezusa Chry- 
stusa. 

Był pewien mąż w Jeruzalem imieniem Rubim, mianujący 
się inaczej Simon, z pokolenia Dan, o którym napisano: Niech 
będzie Duii żmiją na rozstajnych drogach, od którego to pokole- 
nia ma narodzić się Antychryst. Ów Simon miał żonę imieniem 
Cyburję, I poczęła Cyborja syna, i usnąwszy, sen obaczyła- 
Zerwawszy się ze snu^ ogarnięta była strachem wielkim; ze 
wzdychaniem i narzekaniem mężowi swemu zaczęła opowiadać, 
muwiąc: Widziałam siebie, rzecze, żem zrodziła syna bardzo złe- 
go, który przedstawił się naszemu rodowi winą zguby. Mąż jej 
TzeU: Próżne i słuchania niegodne słowa powiadasz, zły ducłi 
bowiem opętał cię. Jemu rzekła żoua: Jeżeli, rzekła, niebawem 
poczuę w żywocie i porodzę syna, bez wszelkiej wątpliwości to 
Ole zły duch mię przestraszył, ale jest to objawienie prawdziwe. 
i rzeczywiście w tym czasie począł się w żywocie. Skoro nad- 
szedł t^zas urodzenia, urodził się jej syn. I bali się wielce 
o uiegOj i co z nim zrobić, myśleli w duszy, mówiąc: Zabilibyśmy 
syna swojego, ale to rzecz okropna; także wychowywać gubi- 
ciela rodu swojego — i to rzecz nienadaremna. I rzeczywiście, na- 
pisawszy na karcie imię jego Judasz, razem z nim włożyli do 
skrzynki i [jukili na morze. Fale morskie zaniosły go na wy- 
spę, nazwaną Iskarjot, i od tej wyspy nazywa się Judaszem 
SkarjockiLu* Wyspy tej królowa nie miała dzieci; w tym czasie 
wyszła nad morze, aby szukać pociechy, i zobaczywszy skrzyn- 
kę, pływającą przy brzegu morza, kazała ją otworzyć, chcąc 
zobaczyć, co się w niej znajduje. I znalazła w niej pięknego 
chłopczyka, i westchnąwszy w duszy, rzekła: Biada mnie bez- 
płoduejl Chciałabym i ja mieć takie dziecię, aby nie zostało bez 
dziedzica królestwo moje. I dla tego w tajemnicy kazała karmić 
dziecko owo i rzekła chytrze, że jest brzemienną, i potym ^kła' 



Digitized by V300Q IC 



PODASIA O ZWIĄZKACH 69 

mała^ ie urodziła drieciątko* I po całym królestwie jej rozeszła 
nią wieść radosna, źe królowa porodziła syna. 

Mąż jej, król, ponieważ nie wiedział prawdy, osłupiali cie- 
szył Bię bardzo z nowonarodzonego syna, i wszyscy ludzie we- 
selili Biq z nim razem. Dzieciątko to król nakazał wycłiowjwaci 
wedlEg atann królewskiego i wspaniałości. Niezadługo królowa 
naprawdę poczuła dziecię i w swoim czasie syna porodziła. Gdy 
obaj cliłopey podrastali i zawsze bawili si^j z sobą, Judasz nie- 
jednokrotnie poniżał syna królewskiego i czgsto przywodził go 
do płaezn. Królowa, widząc to^ bardzo sarkała na Judas/.a, eze- 
Btokroó bijąc go^ gdyż wiedziała, że to nie jej syn. Po nit^Tnałym 
czasie nic ntaiło się szalbierstwo, ale wszystkim stało się wiado* 
me, że Judasz nie jest synem królewakim^ ale znalazł się na 
morzu. Usłyszawszy o tym, Judasz zawstydził się wielce i zabił 
mniemanego brata ewego^ syna królewskiego. Bojąc się należne- 
go sobie nieszczęścia, aby nie być ta to pozbawionym żywota, 
uciekł i przybył do Jerozolimy z tcmi, którzy przynieśli danina 
królowie i przystał do sług Piłata, który naonczas był wielkorząd- 
cą jerozolimskim, A ponieważ rzeczy, podobne do siebie, wy- 
godnie pomieiJcic się obok siebie mogą, przyszedł do Piłata 
i przypadł mu do serca. Piłat, obaczywszy Judasza, /e bardzo 
podobien do niego^ przyjął go na dwór swój. Po niedługim cza- 
sie począł miłować go wielce i zrobił go starostą i rządcą domu 
swego, i wszyscy słudzy od małego do wielkiego słuchali go. 

Zdarzyło się pewnego dnia^ że Piłata spojrzawszy z domu 
swego na jakiń ogród, niedaleko od jego dworu będący, i wi- 
dząc w nim jabłka bardzo piękne, zapragnął jeść je. Ow ogród 
należał do Rubima^ ojca Judaszowego. Judasz zaś Riibima nie 
znatj że jest jego ojcem, także Judasza Rubim nie znał, że 
jest synem jego^ ale tylko mniemał i zawsze w sercu 
swoim myślał Rubim, że syn jego w skrzynce utonął na morzu. 
Także i Judasz wcale nie wiedział, kto jest ojcem |ego i matką, 
która go porodziła, i gdzie jego ojczyzna. Potym zawołał Judasza 
Piłat do siebie i rzekł ono: Pragnie dusza moja spróbować owo- 
cu z tego ogrodu. Jeśli jeść go nie będę, śmiercią umrę. Judasz 
usłyszawszy to słowo, pobiegł prędko do ogrfłdu i począł zrywać 
jabłka, które mn się spodobały. Przypadkiem przyszedł w tym 
czasie Rnbim i obaczył Judasza w ogrodzie swoim, rwącego 
jabłka; rozgniewał się uaii wielce i jeden z drugim poczęli urą- 
gać sobie i łajać, a potym bić się^ przemigając jeden drugiego, 
Nakoniee Judasz wziął kamień, uderzył go w ciemię i zabił ra- 



Digitized by VjOOQ IC 



70 BaONlS^AW GRABOWSKI 

Dą Śmiertelną Rnhima, ojca swojego, jabłka zsA zabrawBsy, 
przyniósł do Piłata i wszystko, co si^ stało, opowiedział mu. Gdy 
było pod wieczór następnej Dooy, Rnbim w ogrodzie byt nale- 
zion martwy, i wszyscy mówili, ie nagle, to jest niespodzie^ 
waną ómiercią nmrzeć mu się przydarzyło. 

Po niejakim czasie Piłat całe mienie Robima i Cyboiję 
żonę jegOf matkę JndaH'^wą, oddał za żonę Judaszowi, miłemn 
słudze swemu. Jednego ilnia Gyberja, eięiko zasmucona^ wzdy- 
chała. Mąż jej Judasz wypytywał ją troskliwie, co się jej 
stało. Kzecze do niego żona: Biada mnie najniegodniejazej ze 
wszystkicłi niewiasta albowiem dziecię^ syna mego, wtrąciłam 
w mor^Cj a męża mego znalazłam zmarłym nagle. Jeszcze Pi- 
łat mnie, srodze pokrzywdzonej, łzy do łez przydał, połączyw- 
szy mnie z tobą i z wielką przemocą za żonę oddawszy. 1 gdy 
to wszystko o dziecięciu swoim rzekła Gyborja^ Juda powio* 
dział jej tam zaraz wszystko, co się mu stało. Ztąd poznali^ że 
Judasz matkę wziął sobie za żonę i żył z nią i ojca swego zabił. 

Dlatego żałując, za radą Cyborji, matki i żony swojej, przy 
szedł do Pananaazego, Jezusa Chrystusa, nauczającego naonczas 
i wszystkich cborych uzdrawiającego po wszej Judei, i odpusz- 
czenie gntechów swoich od niego otrzymał. Tegoż Pan w nie- 
wiadomych zrządzeniach swoich tak umiłował, że go i na apo- 
stolstwo sobie wybrał i staranie o sobie i o innych aposlołachi 
co się tyczy potrzeb cielesnych, poruczył. On bowiem trzymał 
szkatułkę i wkładane w nią dla Chrystusa jałmużny nosił. Ten- 
że po tym był zdrajcą Pana i władcy swojego. Ten w czasie 
męki Pańskiej gryzł się, że można było za trzysta srebrników 
sprzedać . i oddać ubogim — nie sprzedane było^ ale strwo- 
nione,^ 

Całkiem podobną legiendę staroruską (może ukraińską?) 
podaje Kostomarów w jednej ze swoich monografji historycz- 
nych*). Zkąd ją wziął, o tym nie pisze, ale, porównawszy tekst 
Kostom aro wa z legiendą Iwana Franki^ widzimy, że pierwszy 
jest wzięty z redakcji* nadzwyczaj blizkiej legieudzie^ tak, iż 
w wielu miejscach przedstawia się jakby dosłowne tłumaczenie. 
Różnice są niesłychanie małe: wyspa^ na którą mały Judasz 
przypłynął, uazywa się „Iskaraf dalej, zwłaszcza ku końcowi, 



*) Ltgknda o kazirodcy, IJUtortfc^ns mono^ra/je M. I* Kosto* 
morowa, 187^J. I, od 2£f5. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



PODANIA O ZWIĄZKACH 71 

opowiadanie idzie krócej, ziri^ilej; zresztą ważniejszej zmiaoy 
mema źadaej. 

Niewątpliwie redakcja legiend^ w języku cerkiewnym, na- 
leżąca do utworów apokryficznych f musiata oddziaływać u a fan- 
tazję ludową, tym więcej, ie apokryfy miały zav^ sze między lu- 
dem wielu zwolenmków i czytelników. Istotnie^ posiadamy nawet 
liczne tego dowody. 

Mieszaninę szczegółów z legieud o Judaszu i o Pawle Ce- 
zaryjskim, o którym później, pncedstawia powieść o Andrzejn 
z Krety, Pisa! o niej A. Wesełowski*)* W zbiornika Busłajewa 
{Za&yiki siarodawnej ruskie/ literatury ^ II, od 415) znajduje 
Bię n&stępnjącej treści opowieść: 

Niejaki kupiec^ nazwiskiem Pouliwacz, słyszy, jak dwa go- 
łębie rozmawiają z sobą: „Będzie u pana naszego radość, żona 
porodzi mu syna i nazwą go Andrzeja i pacholę to zabije ojca 
swego i matkę swoją za żonę pojmie i 300 starych dziewic 
cnoty pozbawi.'' Kupiec kazał „babce" zabić dziecko, skoro się 
tylko urodzi, a matka^ ochrzciwszy go na imię Andrzeja kazała 
mu rozpruć brzuc h, przywiązać do deski pasem i puścić na mo- 
rze. Mniszka pewna znajduje go wyrzuconego na brzeg morski 
i bierze na wycłiowanit^ do monasteru, gdzie mu brzuch zaszyto 
i wykarmiono mlekiem kozim, oraz nauczono „gramoty/ Dorós- 
szy do lat piętnastu, Andrzej , za podszeptem djabelskim, pozba- 
wia cnoty wszystkie mniszki razem zihumenjąf w liczbie trzystu. 
Przejęte skruchą, wypędzają Andrzej a» który idzie do „grodu 
Krittt" i przyjmuje u nieznanego sobie ojca służbę stróża winni^ 
cy. Pewnego razu sam gospodarz, by doświadczyć sługi swego^ 
idzie do winnicy; ten, biorąc go za złodzieja, zabija go, a po- 
znawszy trupa, chowa pod jabłonią. Przyznaje się jednak wdo- 
wie i po niejakim czasie żeni się z nią. W noc weselną matka 
po szwie na brzuchu poznaje syna. Przerażony grzechem swym^ 
wyskakiye z łoinicy; matka posyła go do ,jgrodu Krita," do ojca 
duchownego. Qdy ten wzbrania się go rozgrzeszyć, Andrzej za- 
bija go; podobnież postępuje z drugim i trzecim duchownym, 
niimo to nikt go nie cbee rozgrzeszyć. Wtedy Andrzej idzie do 
biskupa Krita, groiąc w duszy, że, gdy nie otrzyma przebacze- 
nia, uda się do ordy, weźmie wielkie wojsko i zburzy „gród 
Krit> Biskup wysłucbiye go łaskawie, potym zamyka go w piw- 



*J ŹurfM/ Min. wych. jn*i/, 1885 czerwiec, od str. 231. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



k 



72 BRONISŁAW GRABOWSKI 

nicy, daje ma papiera i atramenta, i okowawszy w łańcuch, 
zapieczętowoje w piwnicy na lat 30, póki piwnica ziemią się 
nie napełni. Matce biskup rozcina nozdrza i zamyka klnczem^ 
a klucz rzuca w morze, majątek zaś każe rozdać ubogim. I roz- 
kazuje matce chodzić po świecie i modlić się, a zyszcze przeba- 
czenie, skoro klucz z morza wypłynie. Andrzej w piwnicy mod- 
lił się i pisał kanon, który dotychczas śpiewa się w wielkim 
poście we czwartek piątego tygodnia. 

Po latach trzydziestu klucz^ rzucony w morze, znalazł się 
w rybie, biskup otwiera matce zamek i ją samą wyświęca na 
mniszkę. W piwnicy znajduje Andrzeja, siedzącego i dopisują- 
cego kanon; wtedy biskup oznajmia mu odpuszczenie grzechów 
i wyświęca go na mnicha. Kanon, odczytany w kościele, przy- 
jętym zostaje pobożnie. Niebawem biskup umiera, Andrzej chowa 
go i potym sam rządzi biskupstwem przez lat trzydzieści. 

Kanon ów pokutny jest oskarżeniem się grzesznika, że na 
podobieństwo Rubima, Absalona i Achaba, splugawił łoże swoje, 
jak dwaj pierwsi splugawili łoża ojców swoich. Kanon istotnie 
ułożył Andrzej z Krety. A. Wesełowski sądzi, że ogólnikowe 
oskarżenia siebie samego, jako grzesznika, mogły być snadno 
przeniesione na samego autora. Przypuszcza on także, iż wła- 
ściwie Andrzej z Krety był biskupem, autorem kanonu, ale po- 
tym imię jego przeszło na samego grzesznika, którego biskup 
na drogę pokuty był naprowadził. 

Legienda owa, jak słusznie przypuszcza A. Wesełowski, 
nie była utworem oryginalnym, ale prawdopodobnie przeszła do 
literatury staroruskiej ze Słowiańszczyzny południowej i każe 
domyślać się jeszcze starszej legiendy greckiej. Wszelako ani 
owej legiendy, ani redakcji południowo-słowiańskiej nie znamy. 
Za to posiadamy ciekawą przeróbkę ludową ukraińską, którą 
wydrukował P. P. Czubiński*). Treść jej okazuje jawnie, że 
musiała powstać w głowie, w której historje o świętych pomie- 
szały się z powyżej przytoczoną legienda o Andrzeju z Krety. 
Niewiadomy twórca podania połączył z Andrzejem słynną 
w dziejach świętych grzesznicę, a potym pokutnicę Marję Egip- 
cjankę. 

Podanie chce wyjaśnić, dla cz^o w cerkwi na pokłonach 



*) Prace ekspedycji etnogrą/iczno-statystycznej do kraju zachodnio-^ 
kiego. (Peterzburg 1872, I, 182. Marja Egipska). 



I 

1 

Google * 



Digitized by VjOOQ 



I 



POD AKIA O ZWIĄZKACEC 7S 



I opiewają: ,Świ^ta matka Marjo, módl mq do Boga za oas'^ i: „Świ^- 

ty ojcze Andneju, módl siq do Boga za nas," Takie zeatawienie — 
roEiiiDie się przypadkowe - zrodziło myśl^ że „Marja była matką 
te^& Andrz^a i potym została jego żoną." Jak fiię to stało, 
podanie opowiada w taki @po3ób, Marja nie kocbala swego 
„człowieka/ dla innego strala go i na żądanie kochanka roz- 
pruła brzBcb dzieckn swemn Andrzejowi ^ puSciła go na rzekę 
w koBzykn. Koszyk pochwyciła córka ogrodnika i brzuch An- 
drzejowi zaBzyla. Skoro wyrósł, chciał go ogrodnik oźenid z ową 
córką swoją. Tymczasem Andrzej pewnego razn zabłądził na 
polowania i wszedł w taki las, „co tylko niebo i ziemia/' Za- 
snął i nazajutrz doszedł do wsi, gdzie sitj był nrodził. Nic nie 
wiedząc o niczym, przenocował u jednej bał)y, potym przedsta- 
wił się gromadzie, która oddała go Marji, opESZCZonej przez ko- 
ctianka, g<lyż ten ze strachem pomyślał sobie, że, gdy mogła 
zatracić dziecko, to i jego także zgubić może. Andrzej podobał 
się Marji^ wzięła go więc za raęża. Skoro rozmówOi się z sobą, 
wnet poznali, w jakim pomiędzy sobą pozostają stosnoku. Za 
pokntę Andrzej kazał się spni^cić do starej stadni i żył tam, nic 
nie jedząc, lat piętnaście, a Marja umarła na pas ty ni, gdzie 
przez lat siedm nic nie jadła. Gdy potym ladzie przyszli do 
stadni, w której siedział Andrzeja zobaczyli, że siedzi nieżywy, 
złożywszy ręce i oczy zakrywszy* 

Wkońcn nieznany twórca podania paszcza się na naiwną 
etymologię i powiada: „Z tego powoda nazwano go „Kryćkim," 
gdyi w studni kryl się piętnaście lat bez chleba. A Marję dla 
tego nazwano Egipską, bo iyta w Egipcie na pustyni lat siedm 
i tam umarła, i lwy ją zagrzebały. 

W tym podaniu widzimy wyraźne przejście od zasłys^anaj 
legiendy piśmiennej do klechdy ludowej. Lnd rzadko potrafi 
rzecz wyczytaną Inb osłyszaną ze źródła książkowego powtórzyć 
w wierny sposób; zawsze musi coś zmienić lab ująć, albo wresz- 
cie dodać z motywów, które powtarzają się w innych klech- 
dach i podaniach. 

Mamy inną klechdę ukraińską, płynącą z tego samego 
żrÓdla. Zapisał ją Mandżura w Siniegubce {w gub. Ekatery- 
nosławskiej) z oflt jakiegoś krawca. Pomieszczoną została 
n M, Dragomanowa {Małomskie ludowe padania £ opowieści, 
Kijów 1876, etr. 130). Przedstawia ona legiendę o Andrzeju 



I 



Digitized by VjOOQ l6 



74 BR0NISŁ4W GRABOWSKI 

„Eritekim^ % ale odartą już ze wssKelkich zaamion książkowych 
j pnsGTobioną na zwykłą opowieść ludową, bezimienną i przy- 
braną w dodatki, z innych ^skazek'' przeniesione. Podajemy 
tutaj ową klechdę w dosłownym przekładzie. 

^Był Bobie „człowiek'* i żona, i był unioh jeden syn. Ot, raz 
ńniło im Bię, źe. gdy urośnie ich syn, to ojca zabije i z matką żyć 
będzie, a potym i matkę zabije. Wstali i chwalą się jedno drugiemu, 
co się im przyśniło, „Nu, mówią, rozprujmy mu brzuch, wsadźmy 
do beczki i puśćmy na morze." Wzięli, rozpruli mu brzucha wsa> 
dzili do beczki i puścili na morze. Płynie on, płynie, a majtko- 
wie go spostrzegli.— „Co to? mówią: dziecko w beczce plącze?" 
Schwycili ową beczkę, wyjęli go, zaszyli mu brzuch i wycbowali 
go. Ot, jak wyrósł, pożegnał się z majtkami i poszedł szukać 
swego chleba. Przychodzi do swego ojca, a ten go nie poznaje; 
więc najął się do strzeżenia jego ogrodu z taką umową, że, gdy 
kto przyjdzie do ogrodu, będzie wołał do trzech razy, a jak na 
trzecie wołanie się nie odezwie, to będzie strzelał. Nu, przesłu- 
żył on czas jakiś, gospodarz mówi: „Pójdę sprawdzić, czy on 
tak robi» jak kazałem." Przychodzi do ogrodu, ten nań raz za- 
wołał, milczy, on drugi raz— milczy, on trzeci raz— milczy, wico 
i wypalił. Kiedy przyszedł, zadziwił się — gospodarz. Więc on 
do izby, do gospodyni, ożenił się i zacz^ żyć z nią. Ot, raz 
bierze koszulę w niedzielę, ona obaczyła jego bliznę^ ów szew. 
„Co to u ciebie?" -„To, mówi, mnie maleńkiego majtkowie na 
morzu złapali z rozprutym brzuchem i zaszyli.'* — „Ja, mówi, 
twoja matkar'- On ją zaraz zabił; zabił i poszedł sobie. Cha* 
dził, chodził, przychodzi do księdza, żeby ten go rozgrzeszył, 
żeby ten mógł grzech swój odpokutować.— „Jakież twoje grze- 
chy?"— „Takie to i takie."— „Nie, rzetó, nie mogęl" Więc tego 
księdza wziął i zabU. -Przychodzi do drugiego, i drugi to Ba- 
mo powiada, więc i drugiego zabił — Poszedł do trzeciego, trzeci 
ni mu nałożył pokutę -„Naści, mówi^ chłopcze, tę głownię 



^) Dragonia no wowi Mandżura oddał rękopism z napisem „An- 
drzej Perwozwanny.*' Sam wydawca (Sbomik V, 287) nie może wy- 
jaśnić, kto mu dal ten tytuł, każący przenosić klechda na osobę 
Św. Andrzeja apostoła. Nie mamy powoda brać pod rachubę tej 
okoliezaoścL, labo A. Wesełowski przypisuje jej wielkie znaezeaie 
i bierze stąd pocbop do przytaczania legiend zachodnio* enropejskicb 
o iw. Andrzeju apostole. (Żur. Min, W. Pub. 1885, czerwiec, od 235), 



Google 



Digitized by VjOOQ 



P0DA5Til O ZWIĄZKACH 75 

Z jabłoni i zaaadż ją tam, na tej górze, i noć rano t wieczór na 
kolanach wodę w netach i polewaj tę głownię; jak ona przyj- 
mie się i dojrzeją jabłka, tak zatrząś; jak poeypią się, to prze- 
baczone ci będą grzecliy,'' Ot^ jak przeszło mn dwadzieścia 
pięć lat, jabłka dojrzały; on trzasnął j wszystkie pospadały — 
tylko dwa zostały*)- — Poszedł on znowu do tego księdza, »,Naj 
chodźmy, mówi, ja ciebie do stndni wrzncę " Fosadzit go do 
stndni, zamknął za drtm żelazne, zasypał ziemią i klooze do 
morza. Ot po trzydziestn latach rybacy księdza łowili ryby, 
złapaE szczupaka, rozpruli, ai tam kłncze. Przynoszą oni te 
Idneze do ojca duchownego. ,,A, mówi ojciec duchowny, u mnie 
jest zbawiony/'— Zaraz do owej stadni, otwarli ją. a on juz tam 
umarł, i świeczka nad nim się pali. Wtedy jemn wszystko prze- 
baczone zostało, i OD stał się świętym/' 

Na tych dwóch ostatnich klechdach moina obserwować do- 
kładnie przejście od legiend książkowych do baśni czysto ludO' 
wycb; pierwsza trzyma się jeszcze poniekąd grantu legiendowe- 
go, wnosząc tylko jeszcze inne, niemniej książkowe żywioły 
zarwawszy coś, choć tylko samo imię, z legiendy kościelnej 
o jawnogrzesznicy i pokutnicy Marji Egipcjance. Druga klechda 
już zrywa z charakterem kstąikowym, ogałaea podanie z bala 
sta imiennego, czyniąc je opowieścią bezimienną, jak zazwyczaj 
w klechdach bywa, dałej ścieśnia widnokrąg, obniża poziom, 
osoby sprowadza do stosunków zwyczajnych wiejskich, ojciec 
grzesznika nie już królem, tylko zwykłym gospodarzem, biskup 
przechodzi na prostego księdza. Tok opowiadania kazałby przy- 
puszczać pochodzenie klechdy ze zbiorn Dragomanowa od kłcch- 
dy Cznbińskiegii, gdyby nie to, że w tej ostatniej niema wzmian- 
kij ie pokutę grzesznikowi zadała osoba duchowna. W każdym 
razie niewątpliwą jest rzeczą, iż apokryf o Andrzeju Kreteńskim 
zrodził klechdę ukraińską jedną i dragą, lecz nic ta redakcja, 
którą znajdujemy w zbiorniku Buslajewa, ale jakaś inna, snadź 
o wiele starsza, i to nie bezpośredoio, tylko stopniowo urabiając 
się coraz bardziej w duchu ludowym^). 



^) Jakże to żywo przypomina zuaaą bash o zbójcy Mad ej ul 
Ta sama jablou występuje w baini o rozbójniku, który pokutuje 
za zabicie 12 księży; pomieezcaiona jest u Dragomanowa. {Maloruskie 
iikdowe pod, i opowieści t 131). 

^) Przeradzanie się opowieści książkowych, jak się zdaje^ nie 
na taje wśród łudu. Spopularyzowanie Historji o Aladijnic z Ty$%ąca 



Digitized by LjOOCIC 



76 BRONISŁAW GRABOWSKI 

Jako już bardzo odległe odbicie ludowe legiend o Judaszu 
i Andrzeju „Kritskim'* można poczytywać dwie baśnie białorus- 
kie, podane u Romanowa {Białoruski Siornik^ t. I zesz. in, od 
307 i IV, od 162). Bohaterami tych baśni są „Juda rozbójnik" 
i „Audrij Kricko,*'- obydwaj rozbójnicy, którzy zabili rodziców 
swoich. Wątku kazirodczego w obu tych baśniach już niema, 
z& to w baśni o Judzie jest zabijanie księży, którzy nie chcą 
rozgrzeszyć rozbójnika, oraz pokuta^) taż sama w drugiej baśni 
o Andrzeju Kryóce. Właściwie więc tylko owe dwa nazwiska 
bohaterów baśni kazirodczych zaplątały się— Bóg wie jakiemi 
drogami -do baśni innego całkiem typu i pochodzenia. Takie 
zresztą przenoszenie pojedynczych osób, szczegółów, wątków 
z baśni jednego typu do baśni innego jest w podaniach ludo- 
wych rzeczą bardzo zwyczajną. 

M. Dragomanowowi nadesłał Iwan Franko opowieść ludo- 
wą z Galicji wschodniej (z po w. Domińskiego^). Jest ona nader 
ważną, bo przedstawia podobnie jak w opowieści o Andrzeju 
połączenie wątku legiendy o Judaszu z pokutą innych legiend, 
lubo nieco odmienną, bo nie pustelniczą, ale żebraczą. Nadto 
złowroga przepowiednia wychodzi tutaj z widzenia sennego, ale 
od aniołów. 

Pewien kupiec w podróży nocuje u pewnego wieśniaka, 
który oczekuje pierwszego potomka. W nocy kupiec słyszy gło- 
sy jakieś, na oknie siedzą trzy kruki i rozmawiają z sobą — byli 
to trzej aniołowie. Jeden pyta: Gzy się już urodził? Drugi mó- 
wi; Jeszcze nie. Trzeci powiada: Gdyby się był urodził teraz, 
byłby został wielkim bogaczem. Po niejakiej chwili pierwszy 
pyta: Czy sii^ jaż urodził? Drugi odpowiada: Jeszcze nie,- na co 
trzeci rzecze: Gdyby się był urodził teraz, byłby został biednym 
żebrakiem. I znowu po chwili pierwszy pyta: Czy się już uro- 



i Jednej Tiocif jeat niewątpliwie świeżej daty, dzięki książeczce wyda- 
nia Brealauerap roznoszonej po wBiach przez kolporterów, a jednak 
zbieracze zapisali jnż klechdy^ z historji Aladynowej wytworzone. 
Zob, IColber^ Kujawy I, od 133. O lampie, S. Ciszewski. O latamisku 
(Wijtia II, od 468). 

^) Bas^ o Judzie należy właściwie do kategorji podafi Made- 
jowych, ma wiete szczegółów podobnych do baśni o Madeju, stąd 
Błufisoie J. Karłowicz mówi o niej w odpowiedniej pracy {Wisia III, 
111) - 

2) Sbornik VI, od 287. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



1 



PODAiaiA O ZWIĄZKACH 77 

dzil? — Tak, urodził się. odpowiada drugi, na co mówi trzeci: 
Ponieważ urodził się tera^Cj bt^dzie wielkim rozbójnikiem, zabije 
ojca swego, a matka jego z nim zgi-^eszy^). Kupiec opowiedział 
wieśniakowi, co był słyszał. Frzeraźony wiedoiak prosił kupca, 
aby zabrał dzieciaka i porzucił go w górach. Kupiec rzucił go 
na pastwę smokowi, ale smok uciekł, a dziecię zabrał pewien 
przechodzień do domu i wychował razem ze swemi dziećmi. 
Podrzutek wyrósł na pięknego młodzieńca, ale przykro mu było, 
że go nazywano „znajdą,'^ i że dzieci wychowawcy szydziły 
z niego. Uciekł więc od gospodarza i na świecie poszedł do 
słaźby do nieznanego sobie ojca, który kazał mu strzec owsa 
przed niedż Władziami. Na tym stanowisku zabił wypadkowo 
w nocy gospodarza, wziąwszy go za niedźwiedzia. Wdowa po- 
tym wyszła za ^ługę swego, ale po ślubie poznała go po znaku 
na piecach. Skoro wszystkti wysdo na jaw, mimowolny grzesz- 
nik, ogarnięty ^wielką żaloi^cią,*^ przywdziid; łachmany żebracze 
i chodził po klasztorach, póki nie odpokutował grzechu swojego. 

Nader podobną do tejie baśni, pod względem połączenia 
historji o Judaszu z pokutą innych opowieści, jest klechda fiń- 
ska, którą pomieścił Hudbeck w swym zbiorze p. t. Salmelai- 
nen (Helsingfors 1854*J. W niej żywioły czarodziejstwa i wróż- 
biarstwa północnego dziwnie wplotły się w osnowę powieści, 
przeszłej ze źródła książkowego, niewątpliwie z literatury szwedz- 
kiej, która posiadała przeróbki Jegiendy o Judaszu^). 

W klechdzie fińskiej do pewnego wieśniaka przychodzą 
dwaj czarodzieje w cli wili, gdy owca rodzi jagnię, a żona sy- 
na. Jagnięciu przepowiadają, że go pożre wilk, a synowi, że 
zabije ojca i pojmie matkę za małżonkę. Gospodarz nie bardzo 
wierzy proroctwu i każe na święta zabić jagnię, zrobić z niego 
rosół i pieczeń. Domowi zjedli już rosół i zabierają się do pie- 
czenia wtym przez otwarte okno wpada wilk i porywa jadło. 
Polowa proroctwa spełniła się, więc gospodarz wyciąga dziecię 
z kołyski i chce poderżnąć mu gardło. Matka ocala dziecko, 



") Ci trzej aniołowie przypominają trzy dziewice losu: roiani^ 
te, swiicej orisnicc. 

') Przekład d te mieć ki w Archiu far wissensckaftliche Kunde von 
Ku^sland (1658, Vii od 14)^ BtreszczCDie po balgarsku u Dragoma- 
Dowa {Sboiidk^ VI, od 284). 

*) Backstrom Svemka F&lkbochtr^ Sagar^ Legender och Afventyr 
{Bziokholm 164&, od 193), 



Digitized by VjOOQ l6 



78 BRONISŁAW GRABOWSKI 

i oboje postanawiają przywiązać synaczka do deski i puńcić na 
morze. Tak i zrobili, tylko ojciec nie wytrzymał i ranił chłopca 
nożem w piersi. Malec wypfynął pod jakimś klasztorem, gdzie 
go i wychowano. Skoro podrósł, uprzykrzył sobie żyt^ot klasz^ 
tomy, więc przriożony pościł go w świat. W nieobecności ojca 
najął się matce do strzeżenia baraków na polu. Pewnej nocy 
zastrzelił starca, którego poczytywał za złodzieja^ a był to oj* 
ciec jego. Gospodyni uradowała się, że sprzątnął szkodnika 
i zgotowała mu smaczny obiad. Gdy jednak starzec nie przy- 
chodził, prawda wyszła na jaw. Gospodyni wszelako przeba- 
czyła młodzianowi omyłkę i po niejakim czasie wyszła za niego. 
Szrama na piersi odkryła smutną prawdę co do fatalnego speł- 
nienia się i drugiej części proroctwa. 

Syn, małżonek matki^ idzie pytać uczonych, jakimby spo- 
sobem grzech swój zagładzić. Tułając się po świecie, spotyka 
starego mnicha z książką pod pachą i opowiada mu swój grzech . 
Mnich zagląda do księgi, przewraca kartę po karcie i oświad- 
cza mu, że taki grzech niczym zagładzić się nie da. Młodzian 
rozgniewany obala mnicha na ziemię. Spotyka dmgiege mni- 
eba z księgą, i z nim ta sama powtarza się historja. Dopiero 
trzeci mnicb zajrzał do swojej księgi, pomyślał trochę i rzekł, iż 
niema tak wielkiego grzechu, któregoby szczera skrucha zagła- 
dzić nie mogła. Każe mu więc iść do skały, kopać w niej 
studnię dopóty, .dopóki woda w niej się nie ukaże, zaleca przy- 
tym, aby matka stała przed nim z czarną owcą na ręku dopóty, 
dopóki owca ta nie zbieleje. Młodzian usłuchał mnicha i roz- 
kopywał skałę przy drodze, którą różni ludzie przechodzili. 
Pewnego razu zjawił się jakiś pan, pięknie ubrany, i pytał mło- 
dziana co robi. Ten opowiedział mu wszystko, ale zarazem zro- 
bił zapytanie, dla czego nieznajomego ta sprawa tak zajmuje. 
Ja, odpowie nieznajomy, jestem taki kunsztmistrz, ie ze złego 
robię dobre, a z dobrego złe; mogę ci dopomóc, jeśli tylko mi 
zapłacisz. Młodzian rozgniewany zabił nieznajomego, W tym 
stał się end, skała sama się otworzyła, woda w niej się poka- 
zała, i czarne jagnię w ręku matki zbielało. Młodzian idzie py- 
tać starego mnicha, co robić w obec nowego zabójstwa, ale 
mnich uspokaja jego sumienie, mówiąc, że zrobił dobrze, gdyż 
zabił większego od siebie grzesznika, i zapewnia go, że odtąd 
oboje z matką mogą już żyć spokojnie. Tak więc grzesznicy 
oczyścili się od grzechu i odtąd żyli razem, jako syn z matką. 

Znajdując niektóre szczegóły te same^ co w legiendzie 



Digitized by VjOOQ IC 



■ ' FODAITIA O ZWIĄZKACH tÓ 

I ^icjjBkiej, a UAdto inne podobne do szczegółów powieści 

Ł o Andrzeju z Krety, o której będziemy mówili nitej^ M. Drago- 

■ manów przypuszcza, że opowieść wielkoraska o Andrzeju z Kre- 
I ty była źródbm baśoi fińskiej. Nie bardzo jest to przekonywa- 

r jąee, bo łatwiej przypuśeió wpływ książeczki popularnej azwedz- 

kiej o Jndasx!i, aniżeli podania ruskiego, które już ze względów 
wyznamowycli niewątpliwie przez Finnów czytywane nie było. 
Szczegóły pokuty kazirodcy lińskiego nie są wyłączną własno- 
ścią ani kleelidy fińskiej, ani hiatorji ruskiej o Andrzeju. 

Bronisław Grahowsku 

(DokoócE. n&stąpL) 



ORACJA 



ZAPROSZENIE HA WESELE NA KUJAWACH. 



W jednym z zeszytów i¥isły podano formałę zaproszenia 
na wesele, czyli t zw. oracji. Gdy z każdym niemal rokiem 
kurczą się i zanikają dawne obrzędy i zwyczaj e^ pozostawiając 
po sobie jedynie pokaleuzoiia s/xzątk!, czasami prawie niezrozn- 
miale ułamki, sąd/^ę, że może zuajdzie miejsce w WtiU formn- 
ła, zapisana przeze mnie we wsi Zb^jewo w par. Cbodecz^ po w. 
Włocławskiego (mówią tn: Wrocław ek), Wień ta leży na „leś- 
nych'* Kujawach, w środku trójkąta, utworzonego przez miastecz- 
ka (dziś osady ^: Chodeez, Przedecz i Dąbrowice, Ludność do 
niedawna nosiła się po knjawsku i zachowywała stary obyczaje 
dzisiaj z gwałtowną szybkością zmieniają się dawDe formy, uatę 
pując miejsca nowoczesnej tandecie* 

Kiedy młodzieniec upatrzy sobie i upodoba jaką dziewczy- 
tię^ a miarkuje, iż go nie odrzucą, posyła do rodziców panny 
awatów z wódką we czwartek^ jeśli ich nie spotka odmowa, 
w sobotę odbywają się ^pierścionki/' tj. zrękowiny, a w niedzielę 
narzeczeni dają na zapowiedzi. W ostatnim tygodniu, we czwar- 
tek przed ślubem, udają aię dwaj drużbowie, starszy żonaty 
i młodszy kawaler, nbrani w szaty odświętne, z krótkiemi bata- 



I 



Digitized by VjOOQ IC 



80 WŁAJyYBŁŁ^ MATLAKOWSKI 

mi; oraz z bakietami w reku^ trzymając białe chustki za róg: 
] rozwieB£oną czerwoną wstążkę, do rodziców^ oraz innych os6bt 
które mają być zaproszone na wesele. Wszedłszy do izby i po- 
zdrowiwszy ehrzeScjańskim powitaniem obecnych, starszy dmżba 
wypowiada orację, kłaniając się do ziemi przy każdym wydat- 
niejszym sławie. Zaproszenie odbywa się wieczorem, kiedy jni 
wszyscy są po robocie^ n zamożniejszych konno, u uboższych 
pieszo. Ten sam obrząd powtarza aię bez zmiany w soł>otę, tj. 
w przeddzień ślobn i weacla. 



^Pochwalany Jezus Chrystus. 
Winszuima dnia dzisiejszy go czwartkowy go, 
a także winszować bedzima i dnia niedzielny go. 
Zakwitła lelija 
Jezus Panna i (sic!) Maryja. 
Liil4t ptA&zek pod niebiosy^ 
wyśpiewywał w wdzięczne głosy, 
którny był od gwalUjwnygo strzelca postrzelony; 
szukał un ci wody do swoigo bola; 
tak tyź i pan młody 
szukał do swoi podoby* 
Nal4z-ci jom, nalaz; 

udał sie do M. Boski i do R Jezusa zariz. 
I nńfl tyż dwóch braci wybrali, 
w dalekom potiróż wysłali, 

abyśma sie pokłonili od pana ojca, od pani matki 
i od tych dwojga państwa młodych, 
którzy się do stanu małżyńskigo zabirajom. 
Bo ten stan małży ński nie za u&s sie poczon, 
nie 2a n&B sie skończy. 
Prosima więc państwa o wóz, 

druchniczki na wóz. 

A wy, drachny, druchniczki, 

fałdnjta sobie spódniczki, 

Bmarujta trzewiczki, 

pończoszki pod wiązuj ta, 

oczki powyaypiajta, źebysta nie spały 

1 przed majestatem boskim mim wstydu nie z&daly. 
Bojednygo czasu tak nam sie stało, 

że jedna spała, drugś drzymała*); 
trzecia nawet z woza spadła; 
lepi, żeby była w domu ostała, 
groch, kapn^te gotowała. 



^) Wf^/ant: Jedni owdowiała, choć męża nie miała. 



Digitized by VjOOQ IC 



OBJLCJA WEBfiLKA 81 



I 



f 



Profliema państwa oa wieprza tucznygo, 

mietłom potrąconygo, 

IDO, źe go jnż nie zastaniem całygo - 

(bo i jakże go całygo zastać, 

kiedy kncbarki musiały go do kapusty poszastać?)^ — 

na k&czora bez oka^ 

na gąsiora bez boka, 

na parę kuropatw, 

żeby pdn młody panny młody nie dopAd*), 

(Bo to te kuropatwy dzika to zwierzyna, 

jak pan młody dopadnie panny młody rneha sie pierzyna), 

na parę łabędzi, 

których pan młody z pannom młodam nie pędzie 

na wróblom goliniom^ 

co niom obdzielima całkom knmpacijom. 

Prosima tyź na wolen, 

co j^zy^) na kri^pnlcu^ 

dmgi już klęczy, 

a trzeci wm w knmorze, 

w Trójcy Jedyny Boże* 

A wy, drntbowie młodzi, 
do w^B sie to gadzi: 
korca owsa nie żałnjta, 
ktmiki wyfntrnjta, 

na siódmom godzioe przed weselny dóm zaiżdżajta, 
pann młodymu, pannie młody i muie samyma wesołości 
A ja sie t^i nie bede liniuł; [dodaw4jta. 

będzie kibazek wódeczki 
i piwa dwie śkl&neczki 
(abym go tylko s&m miał). 
Nima-ci to, oima, jak starBzymn drużbie, 
pódzie do knmory^ cUeba sobie urżnie, 
do beczki sie dotłoczy, 
piwa sobie ntoezy. 

Ale to nie jest prawda, ino Indzkie ndanie, 
bo starszymu drużbie ledwie sie kapoBty z grocbem 
Będzie tam i bas, [dostanie, 

kto sie nai^ napije, pódzie do dom wczas; 
bedom tam i skrzypki, 
kto sie nai, napije, będzie do tińea chybki; 
bedom tam grały szałamaje, dndy, 
bedom sie trzęsły starom kolana, młodćm jndy; 



^) Odmianka: 

Nie dopadnie, nie zdradzi, 

a£ icb starszy druiba da majestatu baskigo nie doprowadzL 
^ Zgłaakę jc w tym wyrazie iryniawiają tu z poebyleniem^ 
niby in z zachowaniem uosowośei. 

Wi4ia f. FI f^rji. 1 6 



Digitized by VjOOQ IC 



82 WLADTfiŁAW MATLAKOWSKI 

będzie tam i g^alarz^ 

kto Bie za bardzo napije^ pewnie złamie kolds; 

będzie tam i Broka, 

kto sie bardzo napije^ p6d?.to do dom bez oka. ' ' 

A ktoby sie ehciat zabawić do wtorku^ 

niech nie zapomni pieniędzy we worku. 

Przepraszania państwa, jeśli my sie ta zmylili w mo* 
baśma sie ty^o nie ucKyli we szkole, [wie lub słowie, 

ino przy cepach w stodole: 
bo^ to iiasz4 szkoła^ — 
cepy i stodoła. 

Niech będzie pochwalony J, Chrystus.'^ 

Przy ^ch słowach kłaniają si(| do ziemi, i na tym oracja 
skończona. 

Wład. Matlakowski. 



ETNOLOGJA I ESTETYKA. 



Nnmer angielskiej ilnstracji The Graphk z d. 14 listopa- 
da I8tłl r, na atr, 509 podaje ryennki, wyobrażające mieszka- 
nia w kształcie grot, zbudowane z ulbrzymich kamieni, użytych 
w stanie naturalnym, tj, bez obrobieaiii w równoległościenne 
br^ly. Są tu modele budowli mieszkalnych z ostatniej wystawy 
etntilogieznej w Wiedniu; owoc podróży Hulnba w Afryce po- 
luduiowej u plemion Buszmańsklch. 

Sam układ tych budowli uie zatrzymuje dłużej oczu i uwa- 
gi ani prze^ szczególne ukształtowanie, ani ti^ź przez niezwykłe 
konstrukcyjne motywy, rysunki jeduak, na oddzielnych kamie- 
niach wyryte, obudzają zdziwienie, gdy się pomyśli o ich nieucy- 
ffilizowanych anturacfa. 

Widzimy Da tycb kamieniach wyborne, z artystyczną praw- 
dąj konturowe rysunki lwa, kozła, pantery i wieprza, wykonane 
barbarzyńską ręką Bu^/mana, 

Już aamo zestuwietiic tyetj artystycznych produkcji z obok 
na drzeworycie angielskiej ilustracji wyobrażonym nawpół dzi- 
kim Buszmanem nui^tręeza wątpliwość, że odnalezione rysunki 
są śladom bytności ucywilizowanych i utaliAitowanych podróż- 
ników. 

Równocześnie prawie, w Kwartalni ku Filozoficznym^ wy- 
dawanym pod redakcją Geinzea i Wundta, p. E. Grosse w roz- 



Google 



Digitized by VjOOQ 



p 



BTNOLOGJA I ESTETYKA 83 

prawie p, n,; „Etaalogja i Estetyka" wyjajloia pytanie, gdzie 
82aka£ należy przez aas />aznaczoBe] niezgodDości poziomu cy- 
wilizacji i artystycznego rozwoju u plemion australijakich, 

Warno ki miejacowe i klimatyczne skłaniają Anstralczyka 
do łowieckiego życia i stąd z konieczności wypływającego zmya- 
In obserwacyjnego. Praez ciągłe zaś używanie lekkich pocis- 
ków wyrabia się, rzec można, wirtnozowska giętkość przystoso- 
wywania zniędni ręki, Aastralijscy myśliwie mistrzowie w rzuca- 
niu pociaków, nabierają niezmiernej wprawy i lekkości rtjki, 
tych dwóch kardynalnych warunków^ potrzebnych do rozwinię- 
cia taleato rysunkowego. Podobne fakta powtarzają się u in- 
nych łowieckich a nawpół dzikicłi plemion np, n Buazmanów, 
n Eskimosów, u ludjaa i w Ameryce Północnej* Wprost zaś 
przeciwne warunki i odmienne artystyczne objawy widzimy po- 
między plemionami Afryki środktłwej. 

Już ten jeden fakt wyjaśnia, że znajomość etnologji po- 
równawczej ma nierylko znaczenie w roz wiązy wanin kwestji 
prawnych, społecznych, religijnych, etycznych, ale także daje 
klucz do zagadnień estetycznych. 

Powszechnie ustaliło się mniemanie, iż Taine jest twórcą 
stosowania etnołogji do estetyki, a właściwie do hiatDrjozoQi 
piękna Poglądy jego, w Fdozofji sztuki wypowiedziane, 
a streszczające historjozoftczoy postulat, że każde dzieło sztaki 
jest produktem »taua umysłowego i obyczajów społeczeństwa, 
które pewne dzieło sztuki wydało, postulat tan jeszcze w roku 
1719 wypowiedział ks. Duboa w He/h:xions criHguŁS sur la 
podsie et la pet ni ar t\ 

Odtąd niejednokrotnie zastanawiano aię, dla czego w pew* 
nych epokach i w pewnych społeczeństwach si!;tuka szczególnie 
rozkwita. lviedy Taine swą lezę udowadnia w zastosowaniu do 
nowożytnych i earopejskich społeczeństw, ka. Duhos wykazuje 
wpływy etnograficzne na produkcję sztuki w bardzo szerokim 
zakresie, bo a Asyryjczyków, Persów, Egipcjan^ Indów^ Chin- 
czyków, Mekaykańczyków i Pernwiańczyków. 

Co prawda, autor wyżej wymienionej rozprawy niepotrzeb- 
nie czyni wyrzuty Taine'owi wymawiając mu, że poglądy jego 
nie są zupełnie nowe. Wszystkim wiadomo, że przy końcn XVIII 
wieku metoda, o której mowa^ l>yla jnż znaną, a podstawy jej 
zbudował znakomity Winckelmann. Zasługą Taine a jest barwne 
obrazowe zgrupowanie bardzo znacznej liczby faktów, dzięki 
którym W£»zelkie wątpliwości w umyśle czytelnika są usunięte. 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



u 



84 KAZIMIERZ KLECZKOWSKI 

Ze wzglądu na bardzo poważne wydawnictwOj w ktdrem 
rozprawa p. Grosse'a jest umieszczona, należy się jej bardziej 
szczegółowe sprawozdanie. 

Jakkolwiek antor w tytule swej rozprawy nżyl wyrazu 
Esićiyka^ i chce wyjaśnić stosunek tej nauki do etnografji, jed- 
nak nie zdaje sobie jasno sprawy z sitbtelnej różnicy pomiędzy 
historjozofją sztuki a właściwą estetyką, której podstaw dziś 
szukać należy w postępie nauk przyrodniczych, szczególnie w fi- 
zjologji zmysłów^ jak to sam autor przyznaje, wymieniając na- 
zwiska przedstawicieli tego prądu, Fechnera, Helmholtza i in- 
nych. 

Porównawcza metoda poszukiwania piękna polega na ze- 
stawieniu najrozmaitszych przedmiotów jednakiego kształtu. Aby 
odkryć istotę piękna prostokątu, zestawia Fechner najrozmaitsze 
prostokątne przedmioty, np. kartę wizytową, bilet kolejowy^ 
tabliczkę czekolady, szkatułkę toaletową i cegłę. 

TaŁi przykład metody, przez Fechnera stosowanej, cytuje 
p, GroBse w swej rozprawie, a zarazem zwraca uwagę czytelni- 
ka, iż wyżej wymienione przedmioty są produktami ktiltury 
europejskiej, a zatym obliczone tylko na poczucie piękna Euro^ 
pejczy kó w. Z porównania więc tych przedmiotów wyciągnięty 
wniosek nie będzie przez inne rasy za słuszny uważany. Co 
powiedzianoby o bjologu, który studjuje tylko jeden gatunek 
rośliny lub też jeden zwierzęcy organizm i na tej podstawie wy- 
prowadzałby wnioski? Czyż z wniosków przez Fechnera wypro- 
wadzonych wypływa, że nasze estetyczne poczucie jest absolu- 
tem piękna? 

A jednak rozmaite społeczeństwa mają w sobie w rozmai- 
tym stopniu i w różnych kierunkach rozwinięte estetyczne po- 
czucie. Niemcy mają większy talent do muzyki (według pana 
Grcisse^a) niż Francuzi. Na tenże sam kwiat innym okiem patrzy 
Teofil Gautier, innym mieszczanin z Yeddo. W XI w. uwielbiana 
muzyka Gwidona d^Arezzo razi nasze uszy. 

Czyżby stąd wypływało, zapytujemy z kolei, że absolutne 
piękno nie istnieje? Temu autor rozprawy nie przeczy, ale zda- 
niem jego, do zbadania tego absolutu doprowadzić mogą tylko 
porównawcze studja etnologji. 

Na zasadzie porównania pewnej liczby kakemonsów, Fech- 
ner przyszedł do wniosku, iż złoty dział przez Europejczyków 
nznany, nie jest doskonałością estetycznej proporcji. Niesy met- 
ryczne kształty stanowią osnowę sztuki japońskiej, która, zda- 



Digitized by VjOOQ IC 



f. 



ETNOLOG JA I ESTETYKA 85 

niem pana Groese^a^ w m^zjm me nst^pąje sztuce auropej^ 
fikiej. 

Z uwag powyżej przytoczonych wypływa, ie autor rozpra- 
wy Die zdaje aobie jasno sprawy z metody badań w zakresie 
este^ki i stosnnku tej oaaki do etnologji, 

Frzedewszystkim rozstrzyganie za pomocą estetyki po- 
równawczej pytańj do których rzęda należy złoty dział, jest nie- 
dorzecznością. Albowiem doskonałość rzeczonej proporcji jedynie 
może być udowadniana nadrudze matematycznego rozumowania 
1 graficznego w praktyce stosowania do istniejących dzieł sztn 
ki, przez świat ucywilizowany za arcydzieła uznanych. Zbytecz* 
nym byłoby rozwodzić się nad pytaniem, któremu Zeising po- 
święcił cały tom bardzo poważnej pracy. 

Co się z^ tyczy symetrji, choćbyśmy nawet zapomnieli 
o dziełach sztuki greckiej, potrzeba jej dla umysłu, jej estetycz- 
ne znaczenie może być wyjaśnione jedynie na podstawie psy- 
chologicznej. Jeżeli pewne rasy^ społeczeństwa lub też pewne 
epoki skłonniejsze są do tworzenia budowli niesymetrycznego 
nkładn, przypisać to należy pewnym patologicznym stanom Tu 
więc właściwie nie etnologja, lecz historja cywilizacji dać może 
zaspokajające wyjaśnienie. Japończycy, przyjmując dziś euro- 
pejską cywilizację, zapewne na podstawie europejskiego pojęcia 
piękna swą własną sztukę zreformują, pozostawiając to, co jest 
w niej indywidualnego* 

Właśnie w tym kierunku etnologja wyjaśnia mnóstwo 
kwes^i w zakresie sztuki. Dostarcza ona nam artystycznych 
produktów w ich rodzinnym pierwotnym stanie, dając przy tym 
objaśnienie przyczyn, które kształt wywołały. Tak up. szałasy 
ludów nawpół ucywilizowanych, technika wykonania tych pier- 
wotnych siedzib człowieka, dają klucz do zanalizowania elemen* 
tów składowych każdej budowli. Cały szereg budowli, począw- 
szy od modelu chaty Karaibów, domu chińskiego lub szwajcar- 
skiego szaletu, które można było widzieć w Paryżu podczas 
wystawy^ jest wynikiem etnologicznych studjów, a zarazem 
wspaniałą ilustracją etnologji. 

Bez wiadomości, dostarczonych przez etnologjt^, nie mogli- 
byśmy wyjaśnić pewnych kształtów sztuki ceramicznej^ np. si- 
Łuli w postaci czerpaka, używanej w krajach^ gdzie z powodu 
braku tryskających źródeł, potrzeba było naczyń odpowiednio 
ukształtowanych^ aby móc z rzeki czerpać wodę, 

Etuografja dostarcza nam materjału do studjów w uajprobt- 



Digitized by VjOOQ IC 



§6 EAZTMIEBZ KLECZKOWBK1 



szej, rzec tDoiua^ rodzimąj postaci. Naiwnie nakreślony orna- 
ment może badaczowi axtnki wyjaśnię istotne znaczenie bardziej 
w tym zakresie skomplikowanej formy, mającej z pierwotnym 
ornunientem pewne pokrewieństwo. Upodobanie mieszkańców 
Efezu do różnobarwnych strojów zalicza Semper do liczby do- 
wodóWj że i budowle w tym mieście mnsiały być poliobromowa- 
ne. Porównanie sprzętów, domów, zbroi, ubiorów, i wogóle ze^ 
stawienie produktów techniki z otworami sztuki stoBOwaneJ, wy- 
jaśnia 2a wikłane kształty artystyczne. 

Etnologja zaznajamia nas z produktami technicznemi róż- 
nych krajów. Pierwiastkiem zaś stylu sztuk technicznych sąuaj- 
prostsze techulczne produkty. Szycie^ wiązanie węzłów, obrabia- 
nie materjałów, daty początek najrozmaitszym artystycznym mo- 
tywom, które dziś pospolicie ornamentacją nazywamy. 

Dla tego też zupełnie słusznie p. Grosse zwraca uwagę na 
znaki na wiosłach australijskich, że są oue właściwie głoskami^ 
w pewnym rytmie ułożonomi. Tak samo oroameatacja maury- 
tańska składa się z głosek^ w odpowiednim rytmie biegnących 
i odpowiednio powiązanych. 

Nie tylkn jednak produkty sztuczne techniczne wpływ ma- 
ją na ukształtowanie dzieł sztuki do przemysłu stosowanej, Sa- 
ma gieologiczna formacja ziemskiej skorupy, z której dzieła 
architektoniczne, jak roślina z gruntu, wyrastają, względnie do 
swej natury wydaje najrozmaitszej postaci i barwy architekto- 
niczne pomniki. Osobliwie rozmiary, a niemniej ukształtowanie 
całości budowli i składających ją organów, są w zależności od 
względne] twardości i rozmiarów materjałn do budowli użytego. 
Mamy tego przykład w małych rozmiarach świątyń greckich 
i olbrzymich piramidach egipskich. 

Dziś etnologja łącznie z historją cywilizacji stanowią pod- 
stawę historji sztuki. Jednak gruby błąd popełnia, kto historję 
sztuki lub jej historjozof)ę z estetyką utożsamia. 

Kazimierz Kleczkowski, 



Digitized by LjOOCIC 



WĄŻ 



w MOWIE^ POJĘCIACH I PRAKTYKACH LUDU NASZEGO. 



PRZEDMOWA, 

Pijmiennjctwo nasze obejmuje ju£ dziś tak poważną ilo^ wia- 
domości, odDoazącjch gie do krajowego ludoznawatwaf ie ktoby chciał 
wjcserpująco pognać jakikolwiek szczegół, wchodzący w zakrea tej 
nauki, atracióby muaiał bardzo wiele csasu Had Barny m zapoztiawa* 
niem się ze źródłami, gromadzeniem takowych, oraz wyszukaniem 
potrzeb nycb szczegółów w gród powodzi obojętnego w danej chwili 
dla badacza materjałn. Przeszkody nastręczają się tu dwojakie. Na* 
przód, najbogatsze księgozbiory nie posiadają znacznej części dzieł 
odnośnych; powtóre, trzeba poświecić niemal lata na w j zbieranie 
wszystkich ziarnek, rozsypanych w setkach prac, po większej części 
dość skąpo, a cz^to bezładnie i nieniiukowo rozrzuconych po rocz- 
nikach, czasopismacli, oraz utworach czysto literackich. Mimo tedy 
ogromnej obfitości zebranych jni plonów, wszelkie nad niemi studja 
są niezmiernie utrudnione. Stan taki rzeczy nie moie wpływać do- 
datnio na rozwój uanki i trzyma ją ciągle w tazie przygotowawczej. 
Dla tych samych przeszkód i truduoi^ci, o jakich wspomniałem, 
nie mogą wiedzieć nowsi badacze^ co j ni dostatecznie spisano, a w ja- 
kiej dziedrinie mało jest jeszcze spostrzeźcfi; na co trzeba kłai^ć na- 
etak w dalszych poszukiwaniach, a co wolno bez nszczerbkn dla nau- 
ki pomijać. Zdarza się bezustannie, ie wiadomości dawno jq£ zano- 
tawane^ spisDJą młodsi, jako rzeczy całkiem uowe« Leiy przed na- 
mi perspektywa z jednej strony, źe będziemy w posiadaniu coraz 
Ucaniejszych kroci powtórzeń^ z drugiej zaB, że nieprędko sumienny 
i gruntowny badacz ośmieli aię czerpać z tej nieprzebranej, ale chao- 
tycznej skarbnicy, celem uogólniania faktów^ opracowywania cieka- 
wych, a wainych monograQi, oraz wyprowadzania wniosków nauko* 
wycb. A tymczasem czas juz wielki, abyśmy niezależnie od groma- 
dzenia nowych wiadomości, zabrali się do gatunkowania i grupowa- 
niA tych, które ju£ posiadamy. Dopiero po dokonania, choćby cząst-* 
kowym, podobnego zadania, scjtrysują się wyraźnie luki na obszarach, 
gdzieśmy ich nie podejrzewali^ oraz odwrotnie, wykaże się obfitość 
faktów w innych dziedzinach. Sam ten wzgląd (pomijając wiele in* 



Digitized by VjOOQ IC 



ERAZM WAJEWBRT 



nych) powinienby irodiić w najbliisiej przysziolci szereg monografii^ 
oraŁ prac syntetycznjcb, i miejmy nadziejCj że zwrot, jaki od lat 
kilku dostrzegać si^ daje w tym kiertmku^ nie osłabnie, aie si^ 
2W]^kHzy, 

Zwracając oczy na ten obsz&r pracy, ni^Btiwa mi m^ myśl, że 
poiytecznie zapewne byłoby powyżej wyłożoną ide^ w ograDiezonej 
cboćby dziedzinie urzeczywistnić, zestawiając np. w łatwą do ogar- 
nięcia całość wszystko, co się odnosi do poj^ć Indu o zwierzętach. 
Praca powinna być opartą na źródłach^ tj. obejmować wszystko, co 
dotąd w jakiejkolwiek formie zanotowano w tym zakresie. Że jest 
to przedsięwzięcie rozleglejsze, niż aa pierwszy rznt oka przedsta- 
wiać flię moie, o tym przekonałem się sam prędko w ciągu prób- 
nych prac w tej dziedzinie, do której należy i przedmiot Diuiejszej 
monograQi, 

Nie wpadnę w przesadę, jeśli wyznam, ie dzieło, ktćreby ogar- 
niało oały Świat zwierzęcy, jak on się przedstawia w umyśle luda, 
przerasta siły jednostki, jeśli ma być wykonane gruntownie i wcią- 
gu niezbyt długiego lat okresu. Dla dokonania zestawienia, o ja- 
kim mowa, potrzeba bowiem przecziftaó całą literaturę ludoznawczą, 
a w znacznej części ogólną^ i wynotować m Jormie oryginalnej wszystko, 
co się do przedmiotu odnosi. Z tego dopiero zbioru uioiyó wypad- 
nie systematyczną całość, nie naruszając wszakże pierwotnej postaci 
poda^ zgromadzonych- 

Pragnąc pobudzić ludzi uczonych do rozpatrzenia się w tym przed^- 
mlocie, pragnąc przyśpieszyć ukazanie się takiej pracy syntetycz- 
nej w jednym choćby, poruszonym tutaj dziale, ogłaszam mój zbiór 
niedoskonały. Wywoła on może starcie się zdau i wpłynie na 
ulepszenie planu dzieła, któreby objęło całą zoo log ję Indową, Gdy 
rzecz w zasadzie będzie uznana za pożyteczną, wtedy czas będzie 
wziąć się do wykonania całego zadania. Praca niniejsza może być 
uważaną za wstęp i próbę, wreszcie za jeden mały rozdział zamie- 
rzonego dzieła. Brakuje tu jeszcze dużo ciekawych rzeczy, ale nie 
chciałem zbytnio rozszerzać ram tej pracy, głównym bowiem celem 
jej, (podobnież jak wydanego w zeszłym roku Bociana), jest ustalenie 
zakresu projektowanego dzieła i wyrobienie metody. 

Zamiar opracowania w mowie będącej dziedziny, choćby zbio- 
rowemi siłami, ujawniłem jtiż pośrednio w łamach Wiily^), następ- 
nie zaś na VI-ym Zjeździe lekarzy i przyrodników w Krakowie, Wy- 
danie tej pracy wiąże się też z uchwałą członków sekcji antropolo- 
gicznej tegoż zjazdu, gdzie na 4-ym posiedzeniu^ na skutek mego 

referatu ( W przedmiocie $ystemaiycznłt^o zbierania matcrjalów^ odnoszących 
si^ do folkloru w dziedzinie zoologii i boianiki), podniesiono potrzebę 
ogłoszenia kwestjonarjusza, jako środka pomocniczego w celu gro- 
madzenia pożądanych materjałów^). 

Podjąłem się wówczas przygotować^ potrzebny kwestjonarjus^; 



*) Tora Y, 474. Patrz także Wij^ła V, (i47, poszukiw. DC, 
=) Pa*rz t. V WtMły^ 728. 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



I 



WĄŻ 89 

po statanawienin aię zaś nad zadaDiem, mDlamaiDi ie najlepszym 
XwestjoDarjnaxens będzie na razie mała próbka dzieła^ bo nietylko 
wskaże^ co stanowić powinno treść jego^ ale jeszcze, drogą nmie- 
jętnej krytyki, o któr% gorąco proszę, pozwoli wydoekonalić sposób 
grupowania InŹDycb, a wielce rozmaitych szczegółów. 

W broBznrce o Bocianie sto kiłkadziesiąt notatek ugrnpowałem 
nie podlng wewnętrznej icb treici^ ale zależnie od Jormy, Sposób to 
powszecbnie uiywany, praktyczny, w wielu pracach etnograficznych 
jedyny, przytym jasny i prosty. Zastosowany do zbiorku o bocianie 
podobał si^ ogólnie. Mimo to^ w niniejszej pracy odstępnję w znacz- 
nej mierze od niego, właśnie dlatego, aby oświetlić kwestję wszech- 
stronniej, aby wskazać^ ie użyty w tamtej próbce układ nie jest 
najlepszym. 

Wybór metody nie jest bynajmniej tak malej wagi, jakby mq 
na pozór zdawać mogło. Nie należy zapominać o tym, ie dzieło, 
mające objąć bezkrytycznie wszystko, co dotąd zebrano w daiedzlnie 
wi^zy Indowej o zwierzętach, składać się będzie z licznych t^»ięc^ 
drobnych, nieraz bardzo drobnych notatek. Jedynym cementem, któ- 
ly je zbliżać i grupować zdola^ będzie właśnie sposób układu. 

Układ etnograficzny, a właściwiej mówiąc, formalny, ma bez- 
wątpienia dużo stron dobrych, ale tei nie jest pozbawiony ujemnych, 
awłaszcza w rozdziałach pracy tak bogatych w materjał^ jak wą£. 
Jeden i ten sam szczegół wiedzy Indowej może się znajdować mię- 
dzy przysłowiami, wierzeniami, w pieśni, halni, opowieści, we wróż- 
bach, praktykach, obrzędach itp. Każda przeto z tych form i ka- 
tegorji posiada treść bardzo rozmaitą. 

Jeśli więc potrzebujemy porównać pewną ilość zwierząt^ celem 
przekonania się, czy mają i jakie posiadają w mniemania ludu rystf 
w»p4łn^y to nie wystarcza przy zastosowaniu metody formalnej rzucić 
okiem na nagłówki^ przeciwnie, trzeba wszystko uważnie czytać, 
etudjować, nim się dojdzie do pożądanego wniosku. 

Inaczej się rzecz ma z okładem rozumow<inym^ w którym fakta 
byłyby ułożone podług treści. Tu nagłówki w znacznym stopniu 
mówią o niej i skracają poszukiwania. 

Jeśli nawet chętnie przyznamy, że i ta metoda, wyradzająca 
pod względem formalnym chaos w zbiorze, nie całkiem spełnia za- 
danie, to jednak oszczędza ona przyszłemu badaczowi wiele trudu. 
Ostatni układ ma tedy widoczną nad pierwszym wyższość. 

Za punkt wyjścia atoli mogą tn słuiyć rozmaite względy^ 
a każdy wymaga całkiem odmiennego grupowania^ każdy napotyka 
w pralctyce następujące przeszkody: 

1) Wymaga częstokroć rozdrabniania i tak niewielkich catostek 
na jeszcze mniejsze. 

2) Wymaga licznych odsyłaczów z jednego działu do drugiego, 
dla zachowania łączności między składowemi częściami rozczłonko* 
wanych cal ostek. 

3) Wiele takowych nie daje się bez naukowej szkody rozbić 
i domaga się powtarzania w różnych działach. 

Wynika z tego, że chcąc przyjąć układa o jakim mowa^ nate-* 



I 



Digitized by VjOOQ IC 



90 feBAZM MAJKWSKr 



ialoby, zamiaBt mche^o zbioru materjałów do studjów dla innych ^ dflć 
oprac&wany obraz JednoHtj^. Praecłiodzi to w zupełoości zakres i cel 
pracj, o jakiej myślę. Zdaje mi się^ £e w dziełe^ kióremu chcemy na< 
daó wartoiń bogatego zbioru dokumentów ludoznawczych^ ta którym przyszły 
badacz pomnien znaU^i ktUde podanie ^ wchodzące u? zakrćs jtgo poszuHwańj 
nuleiy unikaj wszelkich przeróbek^ 

W myśl tej zasady wypadnie chyba wyrzec się układów wy- 
łącznie rozumowanych (przy których trzeba akracać, łączyć i roz* 
dzieląc), a przyjąć raczej pośrednia któryby przy układzie etnograficz- 
nym giówtiycb kategorji, dzielił je na drobniejsze grupy, według 
pokrewieństwa treści. 

I ta napotka się nieco zbiegów oraz rOzstrzeleń, ale jak wi- 
dzimy, niepodobna wynaleźć układu, odpowiadającego wszystkim wa^ 
runkom. Pośredni taki nkład stosuję w niniejszej pracy tytułem próby. 

Nie Wc^tpic, ii znaczne ulepszenia są w nim możliwe, i dlatego 
proszę o przedmiotowe uwagi, które przyniosą prawdziwy pożytek^ 
jeśli przyjdzie do wykonania obizerniejszej roboty- 

Oto plan mój w zarysie: 

Cząśó I. Językowa. 

§ I Nazwiska (rodzajowe i gatunkowe^ oraz zbiorowisk więk- 
szej liczby osobników), 

§ 2 Imiona i przezwiska^ nadawane osobnikom. 

S 3 Nazwy gieograficzne, i 

§ 4 ^ rodowci j pochodzące od nasw. zwierzęcia. 

§ 5 ,, roślin i zwierząt^ ) 

§ 6 Synonimy. 

§ 7 Termtnologja. 

I 8 Naśladowanie i tłumaczenie głosów. 

§ 9 Przywoływanie i odp^zanie^ 

§ 10 Wy krzyki, przezwiska, klątwy, przymiot nikj, zwroty 
mowy. 

Cząćtó II. Etnograflozna. 
Oddział /, Roia w utmorach ludowych ^ wyobraźni i wierzeniacK 

Przysłowia, przypowieści, porównania. 
Zagadki, łamigłówki^ iarty. 

13 Pieśni, dumy, utwory poetyckie. 

14 Podania, baśni, opowieści, wierzenia^ poglądy: 

a) początek, przemiany, 

b) w^ie zaklęte, przeklęte, 
o) cześć religijna, niektóre wyobrażenia i praktyki z nią 

zwiąEane, 

d) wą£ i azatan, 

e) właściwości, obyczaje, przeznaczenie, cel, poglądy 
przyrodnicze, 



Digitized by VjOOQ IC 



WĄŻ 91 

f) stoannek wąth do kro wy ^ 

g) przemoc lub opieka nad csłowiekiem, owijanie się na 
czlowiokUj 

łi) daj% moc rosamieniu mowy zwlersąt i roślin^ 

i) kn&l węiów, korona^ skarby^ Swi^tości^ 

k) smok, 

]) bazyliszek, 

m) r^óine. « 



I 



Odduał II, Hala w praktykach wszelkich^ 

§ 15 Obrzędy, 7.wyczaje, praktyki, zabobony: 

a) rodzinne, kaatowe, 

b) goBpodarakiej fachowoj mySttwBkie itp,^ 

c) religijne, 

d) ogólne. 

§ 16 Lecznictwo: 

&} leczenie, zapobieganie chorobom zwierzęcia, nenwanie 
złych Bkotków, wynikających z zetknięcia się zwie- 
rzęcia z człowiekiem, 
b) leki ze zwierzęcia. 
§ 17 Ozary^ gosła, zamawiania, za±egnywania« 
§ 18 Przepowiednie, wróibyr 

a) meteorologiczne, 

b) gospoda rdkie, fachowe, myśliwskie itp,, 

c) dodatnie, 

d) ujemne. 

§ 19 Gry, zabawy dziecinne, tańce itp. 

§ 20 Znaczenie w Bztnee^ aymbolika, tworczoM Indowm w ry* 
sanku i plaatyce, 

Podział na paragrafy przyjąłem taki, aby dał się zaatoBOwać 
do wazystkich zwierząt. Rzecz jaaoa, iż przy niektórych pewne §§ 
nie b^ą wypełnione, np, w rozdziale o węih §| 2, 8, 9, nie 
mają zafitoBowania, aą one jednak przy domowych zwierzętach po- 
tri^ebne. Podział literowy (jak w § li-ym) jeat dowolnym i ulegać 
moie skracaniu lub rozszerzaniu, wogóle wszelkim zmianom, w mia- 
rę potrzeby przy każdym zwierzęciu inaczej. 

k teraz słówko o analitycznym skorowidzu całego materjału, 
jaki podaję na końcu niniejszej pracy. 

Podobny skorowidz zbytecznym jeat przy zwierzętach, nie od 
Koaczających się obfitością oraz rozmaitością przywiązanych do nich 
pojęd ludowych. Do znacznej jednak liczby zwierząt, poapołrcie zna- 
nych, a zwłaszcza domowych, do których zebrano po kilkaset albo 
więcej podati i faktów, w licznych odmiankach, moie oddawaiS znacz- 
ne usługi. W tak obszernych zbiorach niełatwo bowiem oddzielt^S 
i ugrupować wszystkie wątki i objąć je pami^^cią. 

Przy prowadzeniu badań porównawczych, trticimj fkorou-idz od- 



Digitized by VjOOQ IC 



93 BRAZM MAJEWSKI 



dzielnych wątków, połącsonj ćciśle odpowiedoiemi nićmi z oryginała- 
iDi, ułatwia pracę i daje w niejednym wypadku, oraz dla niejednych 
celów, gotowe wyniki, będące rezultatem analizy i zeata wlenia znacznej 
liczby rozpierzchłych i najrozmaiciej posplatanych z sobą szczegółów. 

To, co jest główną treścią kilkudziesięciu stronnic oryginalnych 
tekstów^ lawrze się w skorowidzu na kilku najwyżej stronnicach. Mam 
przekonanie, ie sposób ten grupowania dniej liczby podań o po- 
krewnym temacie, a jsóźniej rozkładania takowych na oddzielne wąt- 
ki, wydałby dobre rezultaty i przy opracowywaniu innych dziedzin 
folkloru, ie dałby się wogóle zastosować tam, gdzie mamy do czy- 
nienia z wielką ilością oddzielnych wątków, rozrzuconych w coraz 
odmiennym ugrupowaniu w niemniej znacznej ilości całostek etnolo- 
gicznych^ jakiemi są baśni, opowiadania, pieśni, obrzędy itp. Na 
wpół mechanicznie, że tak powiem, dałby się tym sposobem przygo- 
tować szeroki fundament do analizy, gienealogji i systematyki zarówno 
utworów wyobraźni ludowej, jak też i składających je pierwiastków* 

Spostrzegam, że odbiegam od przedmiotu, powracając więc do 
niego, wypada mi zakończyć te kilka słów ogólniejszej natury, 
a wrócić do zbiorku, który podaję. 

Be^wątpienia, gdyby opracować wyczerpująco przedmiot, zebra- 
łoby się materjału znacznie więcej, może nawet drugie tyle. Na te- 
raz; wszakże nie chodzi nam o ilosć^). 

Nie licząc językowej częścią obejmującej z górą paręset na- 
zwisk, zbiór niniejszy obejmuje czterysta kilkadziesiąt numerów. Jest 
Ło owoc przeczytania i wyczerpania stu kilkunasto tylko osobnych prac 
etnograiicznych. 

Ułożenie całości, zestawienie „streszczenia'' (skorowidza), oraz 
czę^ językowa jest wyłącznie moją pracą, co zaś do materjału, 
z którego złożyła się niniejsza całość, to pokaźną, bo przeszło czwartą 
jego część, zawdzięczam współpracownietwn pana Józefa Sanockiego, 
Wyciągi, dostarczone prze^ niego, oznaczam gwiazdką. 

Pozostaje mi teraz złożyć podziękowanie za gorliwy udział 
w gromadzeniu podań p Szczęsnemu Jastrzębowskiemu, któremu ni- 
niejszy zbiorek zawdzięcza 60 numerów^), zebranych z dwudziestu kilku 
dzieł, oraz drowi J. Karłowiczowi za liczne i cenne wskazówki 
etno- i bibijograficzne, jako też za uprzejme pozwolenie korzystania 
z bogatego jego księgozbioru. 

Warszawa 10. 12. 91 r. 



^) Nie zużytkowi^em tutaj nawet wszystkich podań, o jakich 
wiem, np. wielu danych z Kłosów^ Bibljoteki Warszawskiej, z Kolberga 
{Krak. V, lAh.—Pifzn. 2, 2il.^LuheUk. 2. IM.— Łęczyckie S^—Kie- 
Uckie 2, 141, 233, 2^d. ^Radomskie 2, 91, Itó.—Pozn. VI, 317,— 
Poznańsk, YII^ 26, 228, 230), Balińskiego, Barszczewskiego, Zamar^ 
skiego i innych, a ileż jest jeszcze źródeł, których nie miałem w rę- 
ku i nie znaml 

-J Odróżniłem te -podania dwiema gwiazdkami. 



Digitized by VjOOQ IC 



^ w Ą t 93 

Treściwy opis natury wężów krajowych, zastosowany 
do potrzeb etaologjl. 

Strefa nasza nie J66t ojczyzną wijźów, można nawet powie- 
dzied, źe odgrywają one w niej tę rolę, jaką psy, renifery, lisy 
i niedż\Tiedzie polarne odgrywają względem bogatej fauny ssą- 
cych zwierząt obszarów Gieplejszych. Są one n nas na kreaach, 
w uderzająco szczupłej liczbie niepozornych gatunków i osobni- 
ków. W zimowym pasie z n pełnie ich brak. Podczas gdy, z po- 
między tysiąca zuanych gatunków węiów, same Indje azjatyc- 
kie liczą ichdwieściekilkadziesiątf a południowa Ameryka około 
160 gatunków, w kraju naszym spotyka się zaledwie siedm 
gatunków: z tych sześć dla człowieka nieszkodliwych, a jeden 
jadowity. Pomimo znacznych różnic między niemf, lud pospoli- 
cie nie rozróżnia ich, łącząc wszystkie pod ogólnym mianem: 
gad^ gadzina^ wą:^ ^mija^ a nawet padałec. 

Wszystkie napełniają lud Jednakową odrazą i obawą, a krą- 
żące setDC przesądne lub zgoła nieprawdziwe wieici stosują 
prawie bez różnicy do wszystkich gatunków. Wprawdzie krajo 
wą fauDę herpetologiczną składają następujące gatunki: 1) Co- 
ranella ausirtaca Laur, 2) Callopeltis Aescuiapii Aid., 3) Ela- 
phis sauromaies^ 4) Zamcnis viridiflavus Wajgl.^ 5) Tropido- 
noius nairtx h.^ 6) Tropidonoius iesseliaius Laur., 7) Felias^ 
ierus L-, 7a) Pelias Frester Lin. (odmiana), 7b) Fdias Cher- 
sea L, (odmiana), ale ponieważ niektóre (l-y, 2'gij 3-ci i 4-ty, 
oraz 7& i 7b) są rzadkie i w południowych tylko lub zachodnich 
okolicach kraju się spotykają, można tedy rzec śmiało, iż główne- 
mi i panującemi -w kraju t^ałunkami są dwa. Jeden jest nie- 
winny, drugi jadowity. Pierwszy to Ttopidonohis łmźrix^ zna- 
ny w nauce pod nazwą zaskrońca albo węia zDodnego, u Indu 
ogólnie wetem zwany, drugi to Feiias óerusj w nauce zwany 
tmiją^ a u luda gadem^ gadziną^ ^mtpu p^dalctm^ grzmiekm 
itd* Wobec tylko co zaznaczonej r^adkoici pozostałych gatun- 
ków, wszystko to niemal, co lad prawi o wężach, odnosi on 
głównie do tych dwóch gatnoków. Nie należy jeJnak zapominaó> 
źe główna częśó fantastycznych opowiadań i wierzeń o wężach 
należy do bardzo starych, oraz powszechnych tradycji i źródło 
ma w przedhistorycznych czasach. 

Do krajowych wężów są przyczepione pewne tradycje, które 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



94 ERAZM MAJEWSKI 



powstały tysiące lat temu gdzieindziej, w strefie cieplejszej, przy- 
były do nas z dalekich krajów^ lab z pism średaiowiecznycli 
autorów, którycłi opowiadania (w znacznej części bajeczne) od- 
nieść należy do gatunków całluem obcy cli naszej strefie. Dziw- 
nie się też splatają w nierozwiUany labirynt prawdy, bł^^dów, 
przesady i poezji, niemal trafne i na podstawie biegłej obserwacji 
powstede poglądy z fantastycznemi a prastaremi baśniami o ba^ 
zyliszkachy smokach i tym podobnych wytworach pierwotnej 
wyobraźni ludzkości przedhistorycznej. Nie byłoby dla uauki 
i współczesnego umysłu ludzkiego nic ciekawego w całej wie* 
dzy ludu o wężach, (zarówno jak o całej przyrodzie), gdyby- 
śmy w niej mieli otrzymywać poglądy współczesne, ^wnej 
warstwy ludu nieoświeconego, ale właśnie ciekawemi i ważne - 
mi są te wszystkie wiadomości, które czerpiemy z ust hidu dla 
tego, że obok naleciałości z niedawnych czasów, roztaczają przed 
badawczym uuysłem istny skarbiec wieści, starsssych niż na.y 
dawniejsze kroniki pisane, że wiedza i wyobraźnia Indti dzisiej- 
szego może być jeszcze porównaną z bogatym księgozbiorem 
nieznanych, a przedwiekowych manuskryptów, drzemiących 
w pyle zapomnienia. 

Dopóki takowe nie rozsypią się w próchno, obowiązkiem 
jest dobrego bibljofila przechować je starannie, choćby m% miały 
kiedyś okazać bezwartościowemi, wiadomo bowiem, że nie jeden 
i akt, pozornie błahy lub niedorzeczny, urasta przy odpowiednim 
oświetleniu do pierwszorzędnego znaczenia w naucy i staje się 
dokumentem oraz podstawą ważnych wniosków. 

Pozwolę tu sobie przytoczyć mały przykłada jedea z setki 
podobnych, stwierdzający powyższe słowa. Nigdy u nas nie 
mogło być, aby węże po drzewach oraz ich gałęziach łaziły, 
wszakże lud w to \yierzy i w różnych bajkach o tym prawi. 
Czegóż ten fakt może dowodzić? Oto, że podania owe przyszły 
wraz z przodkami naszemi z Azji, gdzie właśnie wiele gatunków 
wężów przebywa stale i chętnie na drzewach. 

Wobec dzisiejszego stanu nauki nie wolno nam z tradycją 
ludową inaczej postępować, tylko tak, jak postępują paleonto- 
logowie ze szczątkami kopalnemi zwierząt i roślin. 

Dziś, gdy już da się zestawić dość dokładny obraz tradycji 
ludowej europejskiej o wężu, nie ulega wątpliwości, że większość 
wierzeń i bajan o wężu nie powstała na gruncie, gdzie się prze- 
chowiye, ale pochodzi zdaleka. Cześć boska, oddawana wężom 



Digitized by VjOOQ IC 



W dawnej Litwie^ jeat resztką staroindyjakiego kultu, a mnóstwo 
wierzeń europejskich należy do niedających si^ wyjaśoić be^ 
pi^yrodnicssej znajomości wężów egzotycznych^ z czego się oka- 
znjef że są one pochodzenia nietuteji^zego. 

Ponieważ celem naezym jest przedmiotowe przedstawienie 
ludowej wiedzy o tym przedmiocie^ dalekie od Aysnuwauiii przed 
wczesnych na dziś porównawczych wniosków, wi(jc nie będziemy 
się Łn zajmowali podi^uwaniem istniejących łączności i analogji, 
ale przedstawimy nasz materjał w oderwaniu i na gruncie za- 
pełnię swojskim. 

Ponieważ nie wszyscy ^uamy węże i nie o wszystkich ga- 
tunkach mamy dostateczną ilość wiadomości, potrzebnych do wy- 
robienia sobie sądu o trafności lub bezzasadności niektórych po- 
j^ć ludn, uważam za pożyteczne podać tutaj krótką i treściwą 
ich charaktoryittyk^. Nie dotknę szczegółów, mogących obchodzie 
tylku zoologa, nie będ^ si^ wdawał w opisy icłi postdci, wiel- 
kości, ubarwienia, obyczajów, chodzi mi bowiem tylko u wiado- 
mości praktyczne, kouieczne dla etnografa, o wiadomością mo- 
gące służyć za tło i sprawdzian przy ocenianiu wied/y indowej 
o tej kategorji stworzeń. 

Wszystkie nasze węże, z wyjątkiem naturalnie żmii, są 
nietylko niewinne, ale nawet pożyteczne. Wszystkie s^ą drapież- 
ne, karmią si^ zdobyczą iywą, myszami, żabami, jaszczurkami 
itp., a nawet owadami, i^aszcz^; mają tak rozciągli wą^ iź są 
w stanie połknąć zwierza, kilkakrotnie przewyższająie swą obję- 
tością obwód ich ciała. Nasycone, potrzebują dłngo trawić 
w Bpokojn i bezwładności. Ję^yk ich jest raczej narz<^dziem do- 
tykaniai jest długi, wązki^ ua końcu rozwidlony i nadzwyczaj 
ruchliwy. Nieświadomy lud^ a nawet ludzie, maJ4cy pretensje 
do wykształcenia, poczytują go za żądło, najzupełniej nie- 
właściwie. 

Węże właściwe [Colubńd^e}, niejadowite, polują inaczej niż 
tmijt^ iViperidae). Niektóre np. duszą w swych zwojach schwy- 
taną zdobycz, a później ofiarę od głowy zaczynają połykać. 
Żmije zaś czatują zwykle zdradziecko i zbliżającej się nieopatrs- 
nie ofierze zadają znienacka cios śmiertelny. Do nich to głównie, 
tj. do jadowitych wciów, uduieść można pospolite uosabianie 
cbytrości i podstępu w postaci wężowej. Węże linieją perjodycznie 
i często, przyczym schodzi z nich cały naskórek, nie wyłączając 
głowy hca rozdarcia. Zaczyna on odstawać na wargach, potym 
odw^a si^ stopniowo coraz dalej, W czasie zrzucania skóry ws^ż 



Digitized by VjOOQ IC 



M ERAZM MAJBW8KI 



nic kąaa, jest łagodny, ooięiały, jakby chory i przestaje przyj- 
mować pokarmy; barwy i rysunek skóry szarzeją i zacierają 
się, oko traci blask, a rachy gwidtownońć i przyrodzoną zwiń 
uoht Aby zdjąć z siebie odstający naskórek, maszą się węże 
przeciskać przez ciasne szczeliny, pomiędzy gąszczem chropowa* 
tycb g^zek,a najchętniej między ostremi kamieniami itp. przed- 
miotami. Nieprawidłowy lub niepomyślny przebieg sprawy li- 
nienia węże przypłacają życiem Wszystkie stronią od wody^ 
prócz gatunku 5-go i 6-go, które chętnie i dobrze pływają bądź 
dla kąpieli, bądi dla upolowania zdobyczy. Wszystkie^ nie wy- 
łączając nocnych gatunków, lubią wygrzewać się na słońcu* 
Żyją zwykle samotnie i tylko w porze godowej zgromadzają 
się licznie, niekiedy po kilkadziesiąt sztuk razem, tworząc Uęby^ 
budzące w świadkach grozę i nadczułość wyobraźni. Pełzają one 
niekiedy z nadzwyczajną szybkością nawet pod mocno stromą 
górę. Z wyjątkiem żmij są jajorodne. Samica składa w lecie 
15 — 30 jaj, okrytych białawą, niby pergaminową skórką. 

Na zimę zagrzebigą się w szczelinach podziemnych i zapa- 
dają w letarg, z którego budzi je dopiero ciepło wiosny^)* Węże 
nasze nicjadawiłe są istotami dziennemi, lubiąoemi ciepło i świa- 
tło słoneczne. W gorące dni i upid są najżwawsze, wogóle od- 
znaczają się zwinnością ruchów, niektóre łagodne, jak zaskro- 
m€c (Tropidonotus natrix), inne mocno gniewliwe (Coronella 
austriaca) i skore do „kąsania.'' Ukąszenie ich wszakże słabsze, 
niż jaszczurek, rzadko zranić może do krwi, a i wtedy jest me^ 
szkodliwej choć bywa bolesne, bo z powodu pochylenia ostrych 
ząbków ku tyłowi paszczy, ranka, jakkolwiek nie głęboka, mocno 
jest poszarpaną, niby od podrapań szpilką. W niewoli łatwo się 
ułaskawiają, nawet przywiązują do domowników. 

Miedzianka (Coronella austriaca), nadzwyczaj zwinna i sprę- 
żysta, wzigta do ręki, nie okazuje obawy, a nawet nie kąsa. 
OswojoDa jest miłą, bo schludna i nie wydaje żadnej woni^ 
łatwo jednak wpada w rozdrażnienie i wtedy nawet odważnego 
mo^e przet^traszyć swym wściekłym rzucaniem się i groźnym, 
choć niewinnym syczeniem. 

Wąt wodny (Tropidonotus natrix), bardzo pospolity w oko- 
licach leśnych i wodnych; zbliża się często do mieszliań ludz 
kich i piwnic. Składa jaja często w stare trociny pod tartakami. 



^) W gorących krajach odwrotnie, węże odbywają sen letni. 



Digitized by VjOOQ IC ^ 



I 



I* 



WĄŻ 97 

w kupy gnoju przy zabudowaniach wiejskich i w butwiejące 
knpy chwastów. W ruchach żwawy, przebywa dużo i ch<^tnie 
w wodzief iywi się głównie babami. Zawsze łagodny^ nie kąsa 
nigdy, obłaskawia sit| łatwo i przywiązuje do człowieka. Woń 
piżmowa, którą z siebie wydziela, c^^yni go w hodowli dia 
wrażliwych na zapachy niemiłym. W niewoli przyzwyczaja się 
do mleka i pije, zannrz)^ wszy cały łebek w pljnie. Szczegół ten 
stanowi dotąd kość niezgody między zoologami. Wielu zaprze- 
czało możliwości karmienia nią wężów mlekiem^), ale niepodle- 
gające prawie wątpliwości obserwacje bardzo poważnych przy- 
rodników obcych i oaszych {A. Wałecki) poświadczają fakt^ przez 
lud uznawany za pewoik^ Węże niejadowitc aą stanowczo 
pożyteczne i zasługują u a równi z innemi niewinnemi stworze- 
niami na ochronę i sympatję naszą. 

Źmija (Pelias berus) raa obyczaje nocne, choć w dzień po- 
godny, zamiast leżeć w kryjówkach, lubi wygrzewać się na słoń- 
cu. Ka zdobycz czatuje nieruchomie nkryta i na przebiegającą 
00 arę błyskawicznym rzutem przedniej połowy ciała napada, 
zadając nkłncie, poczym wyczekawszy, aż zwierzątko omdleje, 
połyka takowe. Jest powolną, leniwą^ ale niepłochliwą^ owszem 
2dradza wielką odwagę i łatwo wpada w rozdrażniali ie. W pew- 
nych wypadkach objawia zdumiewającą solidarność i w razie 
zaczepienia oraz zagrożenia jednej, inuc, gdy są w pobliżu, śpie- 
szą jej z pomocą. >!mija nie wszędzie jest pospolitą, są nawet 
okolice, gdzie jej nigdy nie można znaleźć; za to, w okolicach, 
które sobie upodobała, w wielkiej znajduje się obfitości. Życic 
ma niezmiernie wytrwałe, i część podań ludowych, odnoszących 
się do tego szczegółu, ma rzeczywistą podstawę. O potomstwo 
jest bardzo troskliwą, szczególnie przez pierwsze trzy miesiące, 
Źmija żywi się przeważnie myszami i polnikami (Arricola arva- 
Us L.), ale połyka w braku pierwszych żaby, jaszcaurkij młode 
krety, ptaszki itp- Najwiękazemi nieprzyjaciółmi jej są: Świnia, 
}et, tchórz i jażwjec czyli borsuk, a z ptaków bocian, sójka 
i myszołów. 



Lud jeszcze jedno stworzenie zalicza do wężów, mianowi- 
eie padaka^ ale nie będziemy go dotykali, naprzód dla tego^ iż 



') Między nietni Linek zajmuje powaŻue miejsce. 



Digitized by LjOOQ IC 



r 



98 WLkTU MAJEWSKI 



materjał ludowy, odnoszący się do aiego^ łatwo się da oddzie- 
lić, lud go powszechnie zwie padakem, powtóre, względy nau- 
kowe nie pozwalają na mieszanie między wąie—jasEczurki bez- 
nogiej. 

Część L Językowa. 

§ 1. Nazwiska^). 

a. Nazwiska polskie (Itidowe i naukowe). 

Ogitnie bez rozrdźnranfa gatunków: 

gai 

gadzina. 

żmija {z gwarowemi odmiankami). 

żmija (z gwarowemi odmiankami). 

niestatek. Haur, Otk. ziem, 

płazy^ robactwo^ Kolb. Kuj. III, 92 (w Staroniem, rówmei 
zwano węża: wurm), 

wąż (z gwarowemi odm., np. wąz, wonz, voz (kasznb*) itd. 

sofija HucuL 

Coronella auslriaca Laur. 

Oprócz powyższych; 

gnie wiec. ZONow^ 

gniewosz. Nim, - Z WO. — Tyniec.— W^te galie, — Przew, 
ieś*^Now, kr, 

£arc2ak. Putrtis, — New. kr. 

Miedzianka. ZW,—EncykL Orgeió, Wrzein,—A, Wałśc, 

Wąż gładki, A^ WaL-EM 

Wieńczatka. ZWO,—N(rd}, zooL wyt. 

Zaskroniec — (niewłańciwia), Pietr, 

Zamenis virjdiflavu$. 

bołoz. HucuL (wąi duży), 
gryźUwiec- Pietr^ 

„ oliwno-żólty. W^U gąUc. 




^ Ta cz^ć pracy jeet op&rta na moim słownikn naswisk 
zoologicznyclL i botanicznych. PoDiewaź skrócenia cytat gą tara do- 
kładnie objaśnione^ nie będę ich tu, dJa braku miejsca wyjaśniał. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



f 



k 



Wąż 99 

połoz. Ji^ącz, (Serpens grandie). 

„ ukraiński. A, Walec, — Wrzein. — ZW. 

powoz^). GusL 172, 
TropidoRotus natrix Lin, 

Oprócz ogólnych: 

łoszczak. WiL {Colnber iiatrix). 

domowy przyjaciel Ar eh. Dom* Głuz. 533- 

pławiacz. Now. — Tyniecki — Pr zew. leśn.^-Now, kręg. 

rębohiBk. A, Wał. 

strói doma, Lud* 

wąi wodny, GaL—PopL — ZW,— Wrzein. 

zaakroDJeCp Większość przyrodników. 

iabiarz. A, Wat 
Tropidonatus łesselatui Laur, 

Oprócz ogólnych; 

robolu Bk- A, Wał, 

rybaczek. A. Wid, 
Peliat berus Lin. 

gad. Pospolicie. 

gadzina. Pospolicie,^ Z W.— Z WO. — Liłw. Karl. 

dimija. Lud dobrzyński (Yipera). — A. Fetr, II, 7, 

grzmiel. Now. - Waj\ - Węte galie. 

jazia. Gusl. (Berezów, D^iewi^tniki)* 

łbieniec. SA Wileń, — Now, 

padalcożmij. Kluk. 

źmićj. Li^. KarL 

żmija. Najpospoliciej\ 

imija petra* Kumel, — Kuszań. — Węte galie. 

zygzak. Leś. %—GaL—Szaf.-PisuL Z. — SL WU. 
PopL—WtU gaL—EncykL 

żmija zygzakowata, l^ow, — Tyniec,^ Przew. &/, 

źmila- Kalwar. Zebrzyd.-^Hazpr. AŁ k. Fil, 9. 203. 

znija, Kaszub. 
Pelias Prester. L, (odmiana). 

czarnucha* Now.-*ZONow. — Węte gaUc, — Now. s. wyŁ^ I 

żmija czarna. Węke galic.—Pieir, « 

„ angielska* Węie galie.-- Kum^ńs^ * \ 

Pelfas chersaa L. (odmiana). 

gadzina mchowa. Gór. < 

miedzianka, l^ow. — Z, O. l<l&w. — WęU galk. — N, Z. W. 

^) Fo4oz i jego odmiaaki b% blizko pokrewne z wyrazem plaż. 

Digitized by VjOOQ IC 



100 ERAZM MAJEWSKI 



rud&wiee. W^ie gaL—Czemp. — Lewart^-Sl. WiL 

imija (z gwarowemi różnicami). 
^ rtida, miedziaHa, szwedzka. 
W$źe i postacie mityczne. 

Baraź, Ld. Rojnica. Gust. 157. 

Bazyliszek^). Smok, ćmok. 

hlawor (wą^ święty)^/. Wil. Zdziałt. Kb. Krak. Ylf, 25, 

Camź^) (toż) -Niw. Ukr.l, 251. Złoczyń (król w.) Zb, Wiad. 

Latawiec. A, Xl, 47. 

Jazia. Złotogłowiec (króL) Hoff. 

Ostrowidz. Ciesz. 66. 

FadaleC; padawica. żmij^ żm^. 

U Litwinów według Kraszewskiego aazwisica bóstw i wqżów. 
Atrimpos, Potrimpas, 

Aadrimpos, Potrimpos, 

AEszlawis, Trimpas. 

Drimbas, 

b. Nazwiska słowiańskie. 

Od tematu gad. 

gad polabs. — stsław. (ogólnie plMj)—'fiowosław. (żmija) — 
bulg. 

had czes.^g. serd.—m. rus. - (Kolb. Chełms. II, 175), 

hadioga. hucuL (miedzianka)— r^i. 

hadiuha. m. ruś, 

hadjnk. m. ruL 

hadiiika ruś. — Werchr. ll.-Wilcz, 2. — Makowiec. — Piskunów^ 

badyna m, ruś.^ruś. — hadyna czerwona Dr. Werckr. II. 
(PeL chera.) — fTifTcz. i.—Makaw.^Piskun.-^lLoWi. Chełm. 

hadzina b. ruś. 

hadziaka b. ruś^ 

kad. Vd. (Ld.). 
Od tematu ąt. 

t5ź nowoslowm, buz d. serb. — Chełms, (Klb. 

jaz ruś, II, 175), zaskroniec. 

jazia rtiś. wnz d. serb.^-^m. rus. — ^. rus. 



*) Poctiodzi od basiliscuSf a to od hasileus = król. Jest to 
w związku z mitem o królu wężów. 

^) Poehodzi zapewne od car^ caesar. 



Digitized by LjOOCIC 



WĄŻ 



lOt 



ni ros.^m^ rus. 
goi choTW, 
guja chorw. 




gdz. 

gl8ź. 


Od tematu zm. 






ziDłj ruś. 
zmiej^-ja b, rus, 
zmai r>L (Ld.) Rg, 
zmlija sisław^ 


(Ld.) 


żmija serh., rui.^ Hg, 
zmaj, Bmija srli. 
sniia krain, (Polyglot. Lez,} 
żmije czes. 


Od innych tematiw. ^^™ya ''^^^ 
Bmok sisiow,-^ bulgars^ Ijutica chorw, 
inok fiolabsk, gelt^rka czcs, {PolygL-Lex)- 
zmek czes. gestdr czes, (dttoj 

. pereleBtnyk rf^ti, hladon hucuL (Gust 187). 
poloz rui, soSja //2*^2i/. 
soTokula (żmija) rai^, Ił^^f^i:/;f,n, azypula bialatus. (Zb. W. 
ridovka f:A(?r^, A. kr* X, 168^,— itd. 




c. Litewskie* 


angina8,-is 
gembatti. 
glodćna. 
gyrató, gyvata. 
givoitos, gi^aiteB (K 
godas (żmija) 


.raszO 


kirmioa (żmija), 
zaltis, zaltys 
didallE (smok), 
staubiinas (smok)* 
Yiźanaa (smok). 



§ 3- Nazwiska gieograficzie.') 
Od gad, gadzina. 

Gad, jezioro, rzeczka, (pow, Shicki i Mozyreki)* 

Gadawa^ dobra, gub. Kieł* pow, Stopnieki. 

Gadów: 1, wiei, pow. Koniński. —2, folw., p. Rzeezycki. 
3, folw., p. Mohibłicki. 

<}adówek, folwark pow. Koniński. 

Gadowo, folw., pow. Płoński. 

Gady (niem. Jadden) wie*, pow. Olsztyński. 

Gadziewieze, wieś, pow. WUejski. 

Gadzie wo, folwark, pow. Wilejeki. 

GadzituDy, wieś, pow Święciański. 

Gadziszki, zaśc , pow, Święciański- 

*) Dział bardzo JeBzczi; uiekoiDpletiDj. — Prajfjp. auu 



Digitized by 



Google 



102 EBAZM MA.JEW8K1 



Gadomce (Badomce) wieś, pow, Berdycisawgki. 

Oadomozjki Gadomska wola 

Gadomiec Gadomskie 

Gadomka Gadomńw. 

Godyszki (Jodyszki) zaśc, pow. Wileński, (moieod godaB = 
imija). 

Hadyczewka {na Ukrainie zowią tak niektóre nroczygka). 

Hadntów, zaśc., pow. IhnmeÓBki (położenie głnohe wśród la- 
sów i bagien), 

Smokówka, las o 9 wiorst od Pińczowa. Kb. KieL XIX, 249< 

W^ie^ dobra, pow. Sokołowski. 

Wężyczyn, dob., pow. Nowomiński- 

Żmijewek^ dobra^ pow. Ostrołęcki. 



§4, 


Na 


zwisk 


a rodowe.*) 


GaderewBki 






Wężyk 


Gadomski 






Wciykowski 


Gadou 






Zmijowski 


Gadzicki 






Zmijewiki 


Wąż 






{H. P. B.) 



§ 5. Nazwiska roślin i zwierząt^ pochodzące od 
nazwisk węża. 

Od temata gad. 

Gadownik (rońl.) jJIItum Vicłorialis L,*), oraz Massoma Thnb. 

Gadożer (ptak) Circaehis V. 

Oadziarz (ptak) Circfieius V. 

Gadziegłówka (owad) Gomfikus, 

Gadzieniee (rosi-) Ceanotus L. 

Gadzigtówka (o w.) Onychogomphus^ 



^) Dmł ten <łla pewnych trudności nie mógt by<^ na czaa 
skompletowany; mamy nadzieję przy końcu artykułu podać dopeł- 
nienie do niego, oparte na iródłacb autentycznych, które do ostat- 
niej eh w i ii nie były dla nas do^łt^pne. 

^) Podobne ma ta roślina I w połndniowo-Błowiatiskich j^zy^ 
kach nazwy, jak: zmijin luk^ zmttjgki Ce^^any zminsi:i Ł^njak, po cZesku: 
iiemek hadiy hafiownil^ a nawet W niern., franc. i innych: Schlangrnknob- 
4auchj AU ^erpeutiii itd« 



Google 



Digitized by VjOOQ 




_^ WĄŻ 103 

Gadówka (grzyb)? (Zebrzydowskie), 

Gadowe ziele p. wężownik- 

Gadowy trank, Panaces phatmacum Syren. 

Od temato wqL 

Yaaownyk (rośl,) Polygonum Bisiorta L, (=wciownik) 
Sk, 7 L— Kart Przem. — Rap tur ak 1529 (Serpentaria). 

Waszewnyk (rośl.) PoL BisL {^wctowBik}, Herbarius impr. 
1484 (Serpentaria). 

Wazo wnyk (rośL) Diła (=wcźowuik), Copiarium XV w. 
(Celnbrina). 

Wazinieo (rośL) AUium agresie, Marc. Urzęd, (=wcźy- 
nieć), Zap, pokrewne z Gadmtmik. Nazwiska tego w zepsutej 
piEOWtii nźył A, Waga na oznaczenie rodzaj n Tulbaghia^ Linde 
zaś przyjął go za waiyniec, 

węzistręt (roił.) Ophwrrkiza, 

wężnica (rośl.) Oscillaioria^ Yauch. 

wężogąska (zw.) Ploius. 

węźogłów (ryb.) Ophicephalus BL, (miecz.) CyPraęa sp^ 

węźoglówka (micoz.) Terebrałuia sp, 

wężogon (ryb,) Ophisurus Lmc, 

w^iojad (pt.) Gypogeranus scrpeniarius lU. 

wcionck (zw.) Herpestes fnungos, 

węźor (ryb-) Ophtdium L, 

węźosum (ryb*) Silutus sp. 

wĘŻowiee (płaz) Coluber sp,—{rj\}.) Ophtdium sp, 

wężowidlo (zw.) Opkiura. 

węźowitka (zw.) Serpula. 

w^ż6wka (ptak, grzyb, paproć), 

wężownik (mkl.) (w dawnych wiekach: yaaownyk, wasze w- 
nyk itdj 1, Arum maculatum^)^ 2, Dracunculus vulgaris^)^ 
3, Łystmachia sp,, 4, Polygonum Hsiorta L.^)- 



*1 Zmijin Łe&alj^ zminac^ zminec, Naterwurfz^ gross ScMangeukraul itd 
*J WazowmjJc (Copiarium XV= Dyadragant aj, «?c2oti;nil: (Łowicz 

1537 Dragoatea), W^żoumik wielki (Marc. Uraęd.) itd. ^ Czea. JeMr^ 

Pldflłow. zmijinac^ zjfiijintka frapa, zmijim zelje^ żmija t^tćica, zmajm 

ttlje itd, 

*) Cz€8, Hadii k^enj uzmmiic^ hndowka (KristaD 1416), hadinve€:. 

FłdnBław. troĘća od xmij^\ niem- Schiaju^enkrauti—ćhrut^ — tritt^ — vnirzj 

J>faUerkraiit^ — wurz itd. 



Digitized by VjOOQ IC 



r — ^ 1 

wężyoha (rośl.) Boirophis Raf. 

wciychówka (rośL) A/mziesm Sm, 

w^żyezek (zw*) Vi6rw, 

wężydlo (rośl) Biarum Scot. 

w^iydrzew (roił.) Oph%oxylQn L, 

węźymord (rośL) Scorzonerd^). 

węźyniec (rośl.) 1, Dracunculus vulgaris\ 2, Polygonum 
historia. 

węźyatręt (rośL) Ophi&rrhiza L* 

wężyglówka (rośh) Ccphaiotus, 

w^źyk (zw*) Serpula sf. 

wężowe drzewo (rośl.) Ophwxylon. 

wężowe języczki (rośL) Arisarum. 

wężowe języki (rośh) Biarum Unuifolium, Sch, 

wężowe ziele (rośl,) Yirga aiirea (Falim, 1534.) 

wężowy język (r.) Ophioglossum^ Oph, vulga£um, 

wężowy korzeń (r.) 1, Dracunculus i^ulgarisĄ 2, Ophiorrhim, 

wężowy mord (r ) Scorzonera. 

wężowy trank (r.) Panaces. [Syreniusz), Virga aurea, 
(SieoDik). 

wężowy trunk r, Virga aurea (Falim. Spicz,) 

Od tematn smak, 

smoczak (rob.) iHsłoma hepaticum. 

smoczek (zw.) 1, Draco voians; 2. Dracunculus; 3, Naułi' 
Uus; 4, Trachinus (rybO 

emoczeń {rośl ) OronHum. 
smoczka (rośl.) Cordyłine. 
smoezkowce (zw.) Tremaiodes, 
smocznia (r,) Orontium^ 
smofiznioe (2W,) Tremaiodes. 

smocznik: 1, Trach tnus {ryh)\ 2, Yponomeuia (moi) 
smoczoglówka (rośl,) Dracocephalum^ 
smoczyca (płaz) ThoricHs dracaena. 
Bmoezydr^ew (rośl.) Dracaena KiiDth. 
smok (plaż) Draco Lin* 

smokiew (roś! ) 1, Vaiamus Draco. Willd.;2, Dracaena Kaatb. 
— ^ emokodrzew (r) Dracaena K, 



*) Cześ. Hadimor^ Jtattimord^ zmijak, niem- Nanćrmikh, Schiangm- 
kPiMuif — TJiordj - ujurz. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



WĄŻ 105 

smoki>głów (zw.) Cypraea, 
smokowiec (r.) Dracaena^ 
smokrzyB (r.) Sapium. 
smokwa (r) owoc drzewa figi. 
smocza głowa {r.) Dracocephalum. 
smocza główka (r.) „ 

smocza krew (r.) Caiamus draco. 
smocza lilja (r,) Anikolira. 
smocze drzewo (r.) Dracaena K. 
smocze języczki (r.) Arisarum. 
smocze języki (r.) Biarum tenuifolium, 
smoczy korzeń (r.): 1^ DracQniium\ 2, Monsiera Adansonii 
Sch.; 3, Oroniium, 

smoczy liść (r.) Dracapkyllum, 
smakowe drzewo (r,) Dracaena. 

Od tematu żmija* 

źmijagłówka (r,) Echium vulg. 

źmijogłówka (r): 1, Echium vulgĄ % (ow.) Raphidfa. 

żmijowiec (rośL): 1, Arum sp.\ 2, Drdcuncului vuig.; 
3- £€kiłis\ 4, Echium vuig, 

żmijogad (zw.) Najd iripudiuns, 

źmijówka (r.): 1, Echii€s\ 2, Echittm\ 3j Htlminthia. 

źmijogłów (zwO Chthnura sp. 

źmijowoń (r) ? nazwa hacnlska. 

żmij o WD ik (r) 1, Dracontiumr^ 2, Mmistera. 

źmijotółw (swj Chclydra {Ophickelone). 

żmijowa główka (rj Echiunu 

żmijowy czosnek (r.) AlUum -dcHorialis, (Syren,) 

§ 6- Synonimy.') 

Wąź. 1. Rura spiralnie zwinięta w alemblko. SL WiL 

2. Działo bardzo dłnpe i grnbe^ a z małjnn otworem* 

3. Herb. 

4. Gwiazdozbiór. 

5. Pojedyńeza chluba, czyli wić. SL WiL 

6. figur. Zły ducli, szatan, kusiciel. 

7. figur. Człowiek zły, cbytry, przebiegły, straszny. 



') Dział ten nic jest zupełny. Upraszam o przyczynki. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



106 7BAZH GAJEWSKI 



Snuk. i. Gwiazd ozbióft 

2. Trąba morska. 

3. Działo, wyrznoEJące kulę o 40 fiDtach. 

4. Herb. 

5. Przyraąd ssący wod^, lewarek. 
Smoczek. 1. Wiaderko w pompie. 

2. Częlc gęby u niektórych kategorji owadów i in- 

nych niższych organizmów, 

3. Przyrząd z flaszeczką do karmienia niemowląt 

mlekiem. 
Gad. 1. Ptak, u Indn, półżartobliwie^ np.: „Wróbel to gad 
barz mądry,* Rybowski (z okolic Jasła). 
Gadzina. 1. Inweutars^ rogaty. 
2, Gęsi (zbiorowo) itd. 

§ 7. Terminologia. 

iądlo= język, 

lenisko^ lino wisko— skóra zrzncona. 

ksykade, syk, aykotanie=gło8 węża. 

jadliwy (Dziewiętniki, Snlów^ Janów p, Lw,)=jadowity, 

§ 8. Naśladowanie i tłnmac^enie głosów. 

(Do węia niema zastosowania). 

§ 9. Przywotywanie, odpędzanie. 

(Do węża niema zastosowania), 

§ 10. Wykrzyki, przezwiska, klątwy, przymiotniki. 

—gadzie! — gadzie przeklęty I— niewdzięczna gadzino!— ga^ 
dzino! — wstrętna gadzino!— co za zła gadzina!— plaży przeklę- 
te! — obmierzły wężn!— chytry węiu! — żmijo!— żmijo zdradliwa! 
— ty, żmijol— żmijka!— wyrodkowie żmijowi! itd,*) 

— ...chleb w jego żołądkn obróci się w żółó żmijową. 

— flzypnla. Białoruś, Zb. miad, An. kr, X, 168, 

—smoku! 

smoczy łbie! Bi&L Warsz. 1864, I, 271. 

*) Tn należy jeszcze zebrad ze iródlowycli tekstów ludowe 
klątwy itp. I w oryginalnej, gwarowej postaci. — Fr^^tfp, autora^ 



Digitized by VjOOQ IC 



WĄŻ 107 

Część II. Etnologiczna. 

ODDZIAŁ r. 
Rola w ntworaoh ludowych, wyobraźni 1 wierzeniach. 

§11- Przysłowia, przypowieści, porównania, 
przencśnie. 

1. Gdzie wąz głowę włoży, tam wszystek wlezie. Cn. Adag. 

n%—Ld,—Ern. m\.-BL Wi!,—Adalb. 584- 
2- Gdzie wąź głowę włoży, łacno wszystek wJezie. Dąbr. 4, — 

Adalk 584. 
3p Węża w zanadrza ogrzał,— wy piastował, — wykarmił. Sh 

WiL^Unde. 
4, Ma węża w zanadrza. Adalb, 584. 
5- W^żama w kaleeie (= skrzętny^ skąpy). W, ML — Rys^ 

Adag. 7L 
6* Nie trzeba węża w zanadrzu chować, i^/^r, 109*— -4d^. 584, 
*7. Lepszy jest wąż w zanadrzuclip niżeli gniew w sereu. 

Adalb. 148. 

8. Bywa z węża dryakiew. Fr. Ad, 30* 

9, Zły mąż^ gorszy jak wąż, Adalb. 297, 
*10. Adam na Ewę^ a Ewa na węża. Adaib. 1, 

11* Moja teśeiowa, głowa wężowa. Wolski. 
^13, Matka mężowa, głowa wężowa. Jasirz, — /. Zabors^ 

13. Kogo wąż skaleczy, tego żmija nie nłeczy. Adalb, 584. 
*14. Niema gada bez jada. Adalh. 129. 

*15- Siedzi na mnie, jak gad na żabie* Wista II. (Księz* Cie- 
szyńskie). -k^^^. 129. 
*16. Pocłilebca gorszy niż żmija Adalb^ 410, 
"'1 7. Gryzie, dręczy, jak wąż żabę. Kolb Cheims, II, 73, 

18- Wąż pod tą trawą dyszy- Dykc, I, 26; II, 148.—^^/^, 

584. 

19- Węża wykarmić, złego dobrodziejstwami obdarzyć jedno 

jest. Ld.- Ad-alL 584. 
20. Zapal świecę wężową, a zbiorą się węże, (Uzdeg zalćio 
zwakę, o Buairiiiks źalciai). LHwa Krasz. I, 358, 
*2L Boi się, jak skóra węża. Adaib. 10. 
*22, Brzydzi się nim, jak wężem. Adalb, 44. Ld, 
*23. Chroni go^ jak węża, Adalb. tS3. 



Digitized by LjOOCIC 



1C8 ERAZM MAJEWSKI 



*24. Mądry, jak stary wąż, Adalh. 295. 

25 Kręci się, jak wąl irf. VI, 143,— Tm/r, 15, 43* Wijeaię.-. 

26. Ukąsił, jak wąż. SL WiL 
*27 Łasi się, jak wąź. Adalb. 271, 

28. Chytry, jak wąż. Ld. VI, 143. 

29. Syczy, jak wąż, E. M, 

30. Syczy^ jak żmija. E* M, 

31. Syczy jak wąż bez koziego mleka. (Snypst kaip zaltis be 

oskos pieno). Liłwa Erasz. 358. 
*32. Jadowity, jak żmija. Adaló, 178. 
^33. Rznca się, jak żmija. Adalb. 485. 
34. Zły, jak wąż, —jak żmija. Adalb. 485. 
*35. Mała baba jak palec, a zła jak padalec. Adaib. 7, 
•36. Jak palec malec, a zły jak padalec. Adalb. 284< 
*37. Mały jak palec, a zly jak padalec. Adalb, 285. 

38. Uciekać jak od węża. Ld, 

39, U skąpca goście, jak w izbie wężowie. Bratk. — Ld. 
♦40. Chroń się jak bazyliszka jadowitego, Adalb. 18, 
*41. Patrzy wzrokiem bazyliszka. Adalb, 383- 

*42. Język jak u bazyliszka. Adalb. 190. 

*43. Oczy jak... Adalb, 357. 

M4. Smuk moczydła nie utracą, Adalb. 510. 

*45. Srogi jak smok. Adalb. 518. 

*46. Straszny jak smok. Ad, 526, 

*47. Patrzy jak smok. Ad, 382. 

•48. Wygląda jak smok. BibL Warsz. 1864, I, 270.— J^. 617, 

*49, Lezie jak smok. Bibl. Warsz, 1864, I, 2W,-Ad, 263. 

•50, Idzie jak smok, BibL Warsz. 1864, I, 210.- Ad. VII. 

*51, Czaroy jak smok. Adalb. 76. 

52. Żmija w przenośnia istota złośliwa, podstępna, oicwdzięcz- 

na, niebezpieczna. 

53. Wąż w przenosnń knsiciel, chytry, przebiegły, z\y, strasz* 

ny, zły dtich, szatan, samotny. (Nr. 64, 65, 66). 

54. Gad wprzenr. nikczemny, podły, chytry, niebezpieczny. 

55. Padalec w przen.i to samo co imija. 

56- Smok w przen,\ wstrętny, potworny, nienasycony, pochła- 
niający. 
••57. Nie bierz dziewki po trzydziesta latacb, bo ona to aarao 
znaczy, eo kogat po siedmio, (Okolice Zamościa i Hra- 
bieszowa). Afch. do m, 61az« 454, (Kog&Ł po sied- 
min latach rodzi bazyliszka). 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



w Ą 



109 



58. Ke byj sofiju (gad), bo t; amre mama ridna* Wiłw. 
Hue, 114. 



§ 12. Zagadki, łamigłówki, żarty- 

59. Co wolie; cy malowano Ia8eckej cy robaków fasecke? (odp.: 

żmija, scboże). Feder. Lud Żarck^ 380. 

60. Co wolą: cy ńrebną laseck^^ cy Chrobaków beck^? Wolę 

cbrobaków beckt^, be to są pscoły^ a śrebna lasecka 
to wąs, (ślJź). Beskid, KoperDicki. Zd. 7viad. A. kr 
I, 129. 

61. Co wolą: cy złotą laseckę, cy oer..,. trzaaeckę? Wolę trza- 

8cck^^ bo to placek z masłem (? chyba z miodem?), 
a złota lasecka to gad. (Zrt.) Koperaic. Beskid, Zó, 
wiad, A. kr. I, 129. 

62. Iz kusta ezypula, dy za nohu ty pula. (^użaka). Białoruś. 

Ztiór wiad. A. kr, X, 168. 



§ 13- Pieśni, dumy, utwory poetyckie- 

63, 1, Co si^ wije po drzewinie? | Wąz aie wije po drzewinie, 

2. Moja matkol niąz mnie bijel | Przyjedź, prz., pocałnj maie. 
(PierwBzj wiersz powtarza si^^ a dziewczyna ekariy aic 
dalej ojciiy bratu (Bogucice), Kolb. KUL XVIII^ 70, 

64. ...dziewek posło do£ć za mąz ] Jagn leska została jak wąs. 

(Z mowy starosty). Kolb* Krak, VI, 27, 

65« Cbodziłem po sadzie, nadeptałem w^a, 

Kochajcie mnie, chłopcy , bo ja nie mam m^£a. 

(Żmnjdi) Wi»^ II, 162, 

66. W zielonym gaiku | zjadła kacka w^ia, 

Kochajcie mnie, chłopcy, bo ja nie mam męia^ 

Kolb. Krak. VI, 391. 



67, Kolęda: 
t* Dwa Btymadle 

Dwa Btymadle 

Dwa ńtyrnadle 

Kuj o ua kowadle. 

Baj koladal 

Haj kotadaf 
2. Dwa kapłoni (3 razy powt.) 

W stodole młócili 

H^ koladaT {2 raiy powt.) 



E. Dwa węie, (3 razy powtórzyć) 
Do młyna przywieil! 
Haj koladal (2 razy powt,) 
4, Mucha miesi, (3 razy powt J 
Kumor wodę nosi. 
Haj koladal (2 r, p.) 
itd, 
{Od Włodowic, Koziegłów, Lgota), 
Fedorowski, Żarki^ 214, 



Digitized by 



Google 



llO EHA.ZM MAJEWSKI 



^68. Ojf nie pójd§ za wdowca, oj, syfcoce jak żmija, 

da bo becy jak owca, da saka na mnie kija. 

Kolb. KUL XIX, 66. 

63. Fod Krakowem czarna rola, Będziesz miała mnie młodego. 
Tam chodziły Krakowianki^ Dz, Lecz ja nie wiem, ozem go strnć 
Wiły wianki z maderzanki; [mam, 

Przyszedł do nicłi wojewoda: Bo żadnego ziółka nie znam. 

TT. Krakowiankol daj mi wianek. W. Idź do sadn wiśniowego^ 
f>z. Dałabym ci nie jednego^ Złapaj węża zielonego, 

Boj^ aic brata starszego Namocz*że go w słodkim miodzie^ 

W. Krakowiankol otruj bratał Częstuj brata, jak przyjedzie 

OtrDj brata rodzonego 

(Brat pije I umiera, a kochanek ją opnszcza). 

Wójcicki. Pieśnią I, 74. 

**70. i>z. Lecz ja nie wiem, ozem Namocz jego w słodkim miodzie, 

[go otrnd. częstnj brata, jak przyjedzie. 

Wm Idź do Badu wiśniowego, (Krakowskie) 

złapa) węża zielonego, Gołębiowski. Lud. 35. 

*71. Id£ do sadn wiśniowego, | Zabij węża zielonego, 
UgotQj go pod patyno, j Taki będzie jak i wino... 

Kolb. Lub. XVI, 291. 

*72, Idź do sadu wiśniowego, Ugotuj go pod patyną, 

Zabij węża zielonego, Zaliwaj go terpetyną... 

Kolberg. Kieł. XIX, 161. 

**73, 4. Otruj brata rodzonego, będziesz miała mnie samego. 

6. Bym wiedziała czym go otruć, otrnłabym, Boże odpnić. 

6. Idi do sadu zielonego, wykop węża struchlałego. 

7, Ugotuj go w piwiCj miodzie, częstuj brata^ jak przyjedzie. 

(Lud ziemi Dobrzyńskiej ) A. Petr. Zbiór mad. II, 73. 

*74i. W jednej z piosnek Maznrów prnskicb cndzoziemiec radzi 
dziewczynie otruć brata w ten sposób: 
Idź do sado wilniowego^ I uwarz go w gorzkiem piwie, 

ZnajdzieBZ węża zielonego. Daj to bratu, niech wypije. 

(Ogródek, pow. Łęcki). Wis^a IV, 585. 

75* ^) Pudż do sadu wiśniowego, Ugotuj go mięciusieńko, 

Zabij węża zielonegO| Usiekaj go drobniusieńko, 



*) Ey! gako bych to otr^yita? Ey, a pretni ho na tri kiwy, 
Na to Bem se nenćila. Poloź da ho na tri misy... 

— Ey[ cbod' do sadu zelenyho, (Lud słowiański na Węgrzech). 
Chyt' tam hada gedowyho, Wójc. Pieśni, I, 314. 



Digitized by LjOOCIC 



w Ą * 



Ul 



Powjlew&j we śklenice^ 
1 po wynoś do piwDłcy. 

Bratek pije, z konia mdleje: 



„ Siostro mojal co się dzieje?'' 
Bratek £ konia leci. 
Wa&ilewaki. Jagodne 205. 



76, N& Fodoln biały kamień, 
Fodolanka siedzi na niem, 
Wije wianki z macie r san kip 
Przyszedł do niej wojewoda^ 
Wojewoda z Czamogroda, 
* . . (6 wierszy) . . , 

— Kiedy nie wiem, czem go oddalić, 

77- PrKyazedł do niej miły jej, 
Pr<i&ił o ten wianeczek, 

— Jakże ja zbyć brata mam, 
Ja takiego ziela nie znam. 



— Pójdź do sadu wt£niowego, 
Złapaj węża zielonego. 

— Kiedy nie wiem, jak to zrobić| 
Wojewodo paniet 

— Oj w kąteezkn^ w czerep eczkn 
Nagotnj jemn śniadanie... 

Wójcie, Pies, I, 232. 

— Oj, miła, mileuka, 

Pójdi do sadu wiśniowego, 
Złapaj w^ża zielonego, 
Zwarz go w wodzie^ 
A brat umrze.,. 



78. Odmianka, w której wąż 
Idi-ie do ogródka zielonego, 
Urwiej ziółka zielonego, 

*79. Pieśń o św, Jerzym; 
W Krakowie na ulicy 
aiedzi ta emok w kamienicy, 
Wazystklcti ludzi powyj&d&ł, 
tylko jedny panny niechał. 
Bo ta panna rano wstajała, 
Bog-n czeSóy chwałę oddawała. 
Przysed do ni Św. Jerzy: 
^Św, Jerzy, idź ode mnie^ 



Wójcicki. Pieśni I, 290- 

zaatąpiony zid/kiem: 
Uwarz potem ziółko w piwie, 
Niech się braciszek napije,,. 
(Podoiauka), Wójc, Fieini I, 71, 

bo eię tn smok zaje n mnieP 
Juz ei^ amok ze skały wali, 
Św. Jerzy dobył strzały. 
Strzelił ci on w samo gardło, 
na drugą mu stroA^ padło. 
Padej, panuo, swego paska, 
wywieziemy w pole robacka, 

Kolb. KieL XIX, 24L 



80. ...I napotkały \ Baleerowej Stacha, | I zobacyły: | 
On jedzie, | On jedzie na smoku j O kosmatem oku. 

Kolb. Mazomze III^ 84, 

81, I. Trasny si^ smok pobudował, 
kupa ludzi naskodowah 

2. Napisciez mu dziesięcinę, 

z kozdego domu dziecinę. 

3. I król tez jedną córkę miał 

i tę smokowi pozryć dał. 



8. Ty się, panno, nie bój amoka, 
tylko staA mi kiele boka. 

Naści, panno, mieć z mej ręki, 

smokoju ieb zetnies z syje,.» itd, 
Kolberg Mosawszt HI, 344< 



Digitized by 



Google 



112 ERAZM MAJEWSKI 



§ 14. Podania, baśni, opowieści, wierzenia, poglądy. 

a. Początek; przemiany. 

*82p Chóry strącołiych aniołów spadły na ziemię w po- 
staci drobnego deszczu, pewna część którego dostała się do Raj- 
skiego ogrodu. Wówczas to w Baju pojawiły się obok czystych 
istot brzydkie gady, węże dotąd niewidziane. Kolb. Kr. VII, ti. 
*83. Po potopie długo jeszcze bagniska i muły oblegały 
ziemię; namnożyło się też wężów, jaszczurek co niemiara^ bo 
zły duch na przekór czyniący dobremu, w tein był, ażeby 
tego paskustwa jak najwięcej utrzymować i rozmnaia^i, i ów 
kiej chce, to się w węża obróci. Kolb. Krak VII, 6. 

84. Żmij samica (smok straszny); złapana za język klesz- 
czami przez kowala Kużmę-Damiana i zaprzężona dopłu^ 
ga, gdy już oborali nią kawał świata aż do morza, jak zaczęła 
pić wodę, tak poty piła^ aż pękła, i z niej to rozlazły się 
po świecie różne paskustwa, gady, zarazy, pomorki itd. Nowos. 
Ukt. J, 268. 

**85. Lud we wsi Filipowska Wola w pow. GlirzaDoi^skJm 
opowiada następującą legiendę: Szła raz Matka Boska laeem 
i spotkała się ze żmiją, jak tam mówią, z gadem^ który stał za 
drzewem, bo wtedy gady jeszcze na nogach chodziły, wy- 
chyli virszy się z za tego drzewa, wyjrzał na nią i nie cofnął się. 
Najświętsza Panienka wystraszyła się bardzo. „01 ty przeklęty 
gadziel — zawołała rozgniewana:— jakieś mię zestraszyłl Ale sko 
roś taki zuchwały, nie pójdziesz ty już więcej na nogach, tylko 
będziesz się snuł po ziemi jak nićI" I od tego czasu gady uóg 
nie mają i po ziemi się wloką na brzuchu. Ulan. Wisła I, 105. 

86, Wężowi, który zjadł kurczę, wyrastają nogi. (Tłu- 
macz.) Gustawkz 172. 

87. Nie ehciał Pan Bóg, ażeby na ziemi były żaby, w^- 
że itp. płazy, jako też rozmaite robactwo; zebrał je więc do 
worka, zawiązał go i kazał człowiekowi nieść do morza i tam 
wrzucić. Lecz człowiek, przybywszy do morza, ciekawy tego 
co było w worku, rozwiązał go^ żaby, jaszczurki itp. po- 
wyskakiwały i znowu rozlazły się po ziemi. (Boreckie, Buczac- 
kie, Bohorodczańskie, Tłumackie, Nadworna itd.) Gust 

89. Odłamany ogon jaszczurki zamienia się w wę^ 
czyli gadzinę (Ostrynia). Albo jeżeli się jaszczurce ogoua nie 
utnief zamienia się (ona?) w węża. (N. Sąoz). Gust 132, 



Digitized by VjOOQ IC 



WAŻ m 

90< Lud nass kotom zamz z młodn ucina końce ogonów, 
będąc przekonany^ ie w nich mieści si^ jad; inni :{aś powiadają, 
ie w koń en kociego ogona nkiywa się wąż, który co siedem lat 
z niego wyłazi. Kolb. Cheims. II, 175, 181* 

^91. W Krakowie za Kraknaa nad Wisłą pod zamkiem 
w skale był też srogi smok; takowe bestje straszne, według ci- 
chego i spokojnego miejsca w gkale, przy rybach odchowują eic 
% w%tz albo żaby chropowatej, którą Włosi zowią Bufo, która 
w tamtym krajn, gdy skrzyknie na człowieka^ zaraz otnije. 
(Haar, Oekonomika). Kolb. KraL ¥11^ 114. 

92. Mówią, że węże i żaby, nie słysząc przez siedm 
lat dzwonienia, przemieniają się w smoki. Są one wielkie 
i mają po siedm głów, a po bokach skrzydła. (Płaza, Łącko, 
Zabrzeż, Tymbarka Prayazowaj Grybów, Długołęka). Janota Lud 
h\,~GusL 172 (lorówn. ]04). 

93. Wąż, któryby przez siedm lat nie był widziany 
od nikogo, przemienia się po upływie tego ozasn w wielkiego, 
nadzwyczaj silnego węża^ którego zowią po:v&z (Dżwinogród). 
Wąż ten duBi i yabija ludzi i bydło. Głowa tego węża jest wiel' 
kości dzbana, (Zakliczyn). Gusź, 172, 

*94, Każdy wąż, którego przez siedm lat nie widzi oko 
ladzkie ani też zwierzęce, zamienia się w skrzydlatą żmiję 
o siedmiu głowach. Taka żmija pojawiła się kiedyś i la- 
tała w powietrza, ale słońce opaliło jej skrzydła^ więc spadła 
i zabita aię. Pan Bóg nie dopuścił bowiem, aby ludzi kąsała. 
Kolb, Kiek XIX, 20L 

95, Gust 181 (Berezów), Znpełnie to samo, z różnicą 
kilku słów nic nie znaczących, jak: „przemienia się," „razu pew- 
nego*^ zanh; „zamienia się^ i „kiedyś;" „upadła i zginęła" zam.: 
^gpadła i zabiła się.^ 

96. Każdy pospolity wąi, jeżeli nai przez siedm lat 
człowiek nie spojrzy, zamienia się w połoza. ^^^. Ifkr, Rulik. 
w Zk mad, An. krak. III, 100 patrz 93). 

^7. Gdy kogut ftię zestarzeje, znosi jaja, które zagrze- 
buje w gnój. Z jaja tego wylęga się smok. (Ostrusza). G/z^A 140. 
98, Kogut w dawnych czasach bywał rodzicem okropna - 
go bazyliszka, co wzrokiem samym ludzi zabijał; który bo- 
wiem kogut zniósł jaje, z tego się poczwara wylęgała. 
Woja Z. II, 152. 

**99. Czarownice biorą kitrę i koguta koloru ióltegOj albo 



Digitized by VjOOQ IC 



114 ERAZH MAJBWRKl 



Łeź czarne, któreby już miały po lat aiedm, łączą ich przez ua- 
mowę i władzę czarta, a skoro kura zniesie jaje o podwój- 
nym żółtka, jaje takie podsadzają pod kurę. Gdy się wylęgną 
kurczęta, a będzie kokoszka i kogutek, starannie je wychowują 
znowu do lat siedmiu, nie dopuszczając wcześniejszego płodzenia. 
Pa siedmiu zaś latacti połączone z sobą^ gdy knra znieaie zno- 
wu jaje o podwójnym żółtku, takie jaje Badza czarownica vvgiiój 
koński gorący, z którego wylł^ga się juź doskouały baa^yliszek, 
a który zabiwBzy wzrokiem siostrę^ ucieka w podziemne nory 
i żyje prawie wiecznie. (Okolice Zamościa i Hrubieszowa) 
Arcfu Dom, Głuz- 463- 

**100. Czaro woiee, tj* kobiety , które djabtu dua/e zaprze- 
dały, bazyliszka wylęgać zwykły^ albowiem samo z siebie 
i przez się nie mnożą się, nie mają płci, równie jak djabli. 
(Okol. Zam. i Hrub.) Arek Dam, Glnz, 453. 

**101. W bajce ukraińskiej „O suczycu** córki żmija prze- 
mieniają się: jedna w jabłoń ze srebroemi liśćmi i złotemi jabł- 
kami, druga w czystą krynicę, trzecia w loże z czystego iłota 
w czystym polu. Ojciec tycli córek^ stary żmij, zmienia aię 
w człowieka bez rąk i nóg. Nowosiel Lud ukr. II, 254, 

**102, Jeżeli widzisz, jak kupa węży wije się, jakby poplą- 
tany kłębek nici, a pomiędzy niemi król wąż świeci swoją złotą 
koroną, — to skarb się przesusza. Przeżegna] się tylko i rzuu 
w \ą kupt; kamieniem, a wnet węże zamienią się w szczere 
złoto. Nowosiel. Lud ukr. I, 252. 

**l03. Przez szczególne zamówienia może czarownica zro- 
bić bazyliszka z wybranego na to koguta czarnego posied-^ 
miu latach życia jego, (Okolic© Zamościa i Hrubiesz.) Ar eh. 
Dom. Gluz. 454. 

**104- W dzień Zwiast. N. P. Marji (25 marca) węże wy- 
chodzą na drzewa i słuchają dzwonienia; który z nich 
usłyszy je, temu przyrasta głowa, a jeżeli ich ma siedm, za- 
mienia się w smoka. (Mniemanie to dość rozpowszechnione] - 
(Phiza), Janota Lud 81, (porówn, nr, 92). 

105. Wąź domowy zamienił się w człowieka, który miał 
głowę niedźwiedzią^ na głowie raale rogi, ręce człowiecze z pa- 
zurami^ jedną uogę konia^ a drugą człowieka, (por. nr. 153), 
(Stanisławowskie). GusL 

*106. Djabli ludziom, zapisującym ich władzy swą duszę 
za życia, odbierając zapis, znoszą wszystko, czego potrzebują 
przez całe życie- jako smoki, posły piekielne. Twierdzą, iż ko- 



Digitized by VjOOQ IC 



1 



WĄŻ m 

minem one smoki wchoJzą d© domów i że tam pospulicie w po- 
stać knrc^ęcia przemieaiają się. Kolb, Pozn. XV, 26, 

107, W postaei węża npatrają gdzieniegdzie czarow- 
ał cc. Pewien gospodarz twierdził, iż po umarłej niby czarow- 
nicy przez zbitą szybę w oknie zaglądała g a d z i n a^ która 
była bardzo groba, oczy miała żarząoe^ a na głowie trzy kwiat- 
ki. (Mikuliczyn), Gust 

b. Wąże zaklęte. 

108, O sierocie^ kióra tvyszła za kfólę^icza^węta. (Z Lidz- 
kiego, 1870). 

Sierotkę jedną dręczyła macocba, dając jej trudne roboty. 
Pomagała jej krowa, aż gdy ją na dość aierocie zarżnięto, raa 
eocha kazała sierotce przynieśó ze studni wody, bez zamaczania 
wiadra. Gdy dziewczę przyszło, płacząc, do studnia wąi sie- 
dzący na sn^ębie odezwał się: „Jeśli przysięgniesz zoatae tnoją 
żon ą, to wypełnisz rozkaz toacochy." Sierota przyrzekła, i wąż 
sprawiła co obiecał. 

Gdy pokładziono się do snn, dał się słyszeć pode drzwiami 
głoi: „Odemknij j odemknij, pani mojal Udemknij, odemknij^ 
królowo moja! A jak wczuraj wodc^ brałaś^ I wiaderka nie zmo- 
eaylaś, Wtedy ze mną ślubowałaś.^ 

Macocba mówi: ,, Otwórz drzwi, jakiś djabeł ciebie woła!" 
Sierotka otworzyła, stoi wąż i znów śpiewa: „P&ściel, pościel, 
pani moja, itd.*^ Macocba krzyknie: j^ Wy noś się razem z wę- 
hmV Sierotka poszła z wężem do cfalewka. Nazajutrz macocha 
ujrzała na miejecn chlewka najpiękniejszy pałac, a króle- 
wieZf zaklęty w węża iodezarowany przez sie- 
rot k ę, odezwał się: ^Oto za cierpienia swoje będziesz szczęśli- 
wą« I wszystko znikło z królewiczem i jego żoną, J, Karłów. 
Zh, wiad. A. kr. Xl, 246. (Streścił E. M.) 
*109. O w^żu zaklętym. 

Pewien król miał trzy córki; zachorował na oczy. Kolo 
dnmn była studnia^ ale z niej wody nie można hyFo brać, 
bo tam siedział wąż zaklęty i powiedział, że tej tylko 
wolno brać wodę, która będzie jogo żoną. Najmłodsza z có- 
rek króla obiecała być jego żoną, za co pozwolił jej wąż za- 
oserpnąe wody, która uzdrowiła ojca. Na wieczór wąż etnka 
lo drzwi, królewna mn otwiera^ daje mu jeść i śpi z nim na 
^ńżkn, W nocy wąż zrzuca skórę i przemienia się w ładnego 



Digitized by LjOOCIC 



116 VBAZM MAJEWSKI 



ehłopea. Rano znów kładzie skńrę, bo musi w ten iposób po- 
kutować. Na drugą noc królewna pali sk 6 r ^ węża— to go 
zmusza do porzucenia jej, Oaa nakłada żelazne baty i po dhi- 
gieb posziikit^aniacb przy pomocjr rozmaitjeb tatizmaDÓw odszn- 
kuje go i łączy się z nim, Kolb, Kujawy III, 122. 

111. O królewnie zaklętej w tmiję. (Częściowo streic. E, M), 

W jednym królestwie była straszna cholera. Jeden kucharz 
tylko został z ludzi i poszedł w świat, W nocy w lesie ujrzał 
ogień zdalcka, a nikogo nie widad. Przyszedł bliżej, chciał wziąź 
oguia do fajki, a tu mu powiada: ,.Nie bierz tego ognia, niek 
tyn weźmie, kto go napalił." Tak do trzeeigo razu, Dopiro mówi 
do nigo: ,, Dostani es ognia, ale zgnij w te kempe trawy,** Zrobił 
on tak, wyskoczyła żmija, opasała się około niego 
i poTsied^iała^ źe go już nie puści i wynagrodzi, ale musi 
iść z nią na wschód słońca, Wlaił tedy kucharz na okropuą 
górę, później żmija eju się adplątała i wenzła pod tę górę. On 
patrzy, a tu wielki zamek i brama otwarta. Wszedł do zamku, 
podjadł sobie, napił się^ i położyłl się spać, i źył tak przez rok 
cały, i nie widział żywego człowieka. Sprzykrzyło mn się, i po- 
wiada tak: ^Trza jecliac dali/ Wychodzi, aż ta czekają na uie- 
go tr/-y panny i powiadają: ^^Ożeń się z jedną z nas i zostań." 
Gdy nie chciał, siostry za wybawienie jednej z nich, zaklętej 
w żmiję, obdarowały go woreczkiem, w którym nigdy nie za- 
braknie pieniędzy, i manierką, z której nigdy nie ubywa napoju^ 
i poszedł w świat." Zóiór wiad, da antrop. kraj. XI, lOL 

(W dalszych przygodach żmija nie odgrywa już żadnej roli, 
więc je pomijamy). 

111. Eg li z siostrami poszła się kąpać do jeziora. Gdy 
dziewczęta wróciły do koszul, pozostawionych na brzegu, Eglś 
z przestrachem spostrzegła weźa, siedzącego w rękawie jej ko- 
szulki Wąż ten, wysunąwszy głowę, rzekł, ii wyjdzie z rękawa^ 
jeśli mn Eglć da słowo- że zostanie jego żoną Aby sfę natręta 
pozbyć^ E* dała żądane słowo i wróciła do domu. Wkrótce w cha- 
cie jej rodziców zjawili dię swatowie: trzech wężów przyjechało 
na niecce, liodzice tikłopotaui, za radą sąsiadki, postanowili węża 
oszukać i dali swatom gł^s, (idy jadą swatowie z gęsią, kukuł^ 
ka woła: ,.Enkn, kuku, kukn, oszukano was,,, wracajcie!'* Węźo- 
wie z gniewem wrócili, wymagając oddania prawdziwej narze- 
czonej, ale rodzice, znów za n^imową kobiety, dają im białą 
owcę. Scena ta sama, kukułka ostrzega postów, ci wracają, 
otrzymują starszą córkę. Znowu knkułka zdradza podstęp, i na- 



Digitized by VjOOQ IC 



WĄŻ 117 

reszcie pod groibą zemszczenia się poBncbą, morem , głodem itd,, 
Egle dostaje się młodemu, nrodziwemu bogowi wód ŻaUisowi 
(wężowi). Pięć lat żyją BzczęSH wie, jeszcze pięe lat i jeszcze pięć 
upływa, aź wreazeie stęakniana za rodziną Eglć, pokonawszy 
trndne zadania, jakie jej mąż dawał do spełnienia, pnsybyła do 
swej wioski, z synami swemi i córką. Brania Eglś postanowili 
zatrzymać ją na zawsze i w tym celu podstępem dowiadują się 
od córki Egló, jak ona wołać będzie męża, gdy wróci do niego. 
Zdobyli hasło bracia, udali się potajemnie nad jezioro, wj wabili 
Żaltisa z wody i zabili go kosami. Gdy wróciła Egl^, na woła- 
nie jej, zamiast piany białej, jak być miało, krew zjawiła się na 
wodzie i głos znajomy zawiadomił kto był zabójcą męż^> Bogi 
samiemły rozialoną i obnrzom^ na braci Eglć w jodłę, starszego 
syna w dąb, młodszego w jesion, a córkę w osinę. (Stres, E. MĄ 
Uima. Kraszews. I, 416—419, 

O. Cześó reUgljna, niektóre wyobrażenia i praktyki 
z nią związane^), 

112. Blawor jest duch wilgoci, strzegący pieczar i rozpad- 
lin, ma kształt węża, Blawory są istotnie węże święte, niejedno 
po kniejach^ ale i po domach. Miały króla- który nazywał się 
Eohata-Waka. SL WiL 

113. Bóg litewski Atidrimpos był przedstawiany w postaci 
węia ss ludzką głową, Lit^a, Krasz. I, 154. 

J14. Audrimpa zwano Auszlawis^). Czczonego jako węża, 
przynoszono mn ofiarę składko wą^ zy^K^^sobarri^ zwłaszcza gdy 
chodziło o oddalenie zarazy od ludzi i bydła. Ofiarę stanowił 
zazwyczaj wieprz. Kapłani Audrimpa nosili węże przy sobie 
i mieli sposoby leczenia od ich ukąszeń. Liłwa. Krasz. 123. 

nS, Bóstwo litewskie Airimpos czyli tairimpas (podług 
Dowkonta Trimpas) wyobrażane było w postaci węża 
wodnego zwiniętego w pierścieni e, z głową męż- 
czyzny lat średnich. Godłem jego miało być naczynie 
pełne wody, pokryte snopem zboża, w którym utrzymywano węża 
wodnego; ofiarowano mu bursztyn, płód morza. Niekiedy 



^) Pewna ilość ioh znajdi^e dę w innych działach^ zwłasK- 
e^a w § 15. 

*) Może od ui i /au/u, wysłuchujący? 



Digitized by VjOOQ IC 



1 18 BHAZM MAJEWSKI 



zabijano mu na ofiara małe dzieci, pieze Narbntt. Trzydniowy 
post pr/ygotowywal kapłana do ofiar, które bóstwu temu miał 
składać. W Audrimpie czczono a i ł q wód użyiniającą, 
twórczą, czego dowodzi i snop ów zboża i uwieńczenie gło- 
wy jego kłoBami. Liiwu. KraBz, I, 113, 

11 fi. Ze zwierząt naprzód czczono wqże (żaltis) i gady 
(gyyata). W Wiłnie w osobnym przy świątyni zakomorku ho- 
dowano je i karmiono, osobni kapłani im posłagiwali. Utrzymy- 
wano jo także w wypróclinialych dziuplach starych drzew świę- 
tych, karmiąc mlekiem, w naczyniach wodą nalanych na cześć 
Audrimpa, Węże liczyły się także do domowych dogów^ i dziś 
jeszcze pozostała pamięć t^j czci, gdyż znalezionych w domu nie 
zabijają^ tylko wyrzucają, chociażby zimą na śnieg, W pewnych 
porach kapłani wywoływali wqże święte^ które wychodziły i po 
białych płótnach rozcBłanych, szły do strawy przygotowanej, 
kosztując jej; ludzie reszty potraw spożywali. Odmówienie stra- 
wy przez nich wszędzie uważało siłj za wróżbq nieszczęśliwą. 
Litwa, Krasz. I, 134, 

117. Wężów z żółtemi brzuchami i takiemiź plamami nad 
oczyma poganie Litwini ze czcią ntrzymywali w domu i chle- 
wach, nazywając ich strótamt s70€go domu. Budas S, L, 116. 

118* Bezdzietne mężatki modliły się do (takichzc jak nr. 
317) wężów o płodność, pojąc je mlekiem; Budas S. L, llti* 

*119. Na Litwie czczono węże, podawano im mleko; coś 
podobnego zastajemy u innych narodów. B3L Warsz. 1867, JI, 138. 

120. Na Zmnjd^i w r. 1428 czczono węże. Każdy gospo- 
darz trzymał swego węża, karmił go i szanowała na sianie 
układając spać. Huda 6\ L, 1 18. 

121. Na Żmujdzi (Kowieńs.) bardzo starzy ladzie jeszcze 
prjted kilkudziesięciu laty n^isili na szyi stale żywego węża. Zna- 
czenia tego faktn nie umie objaśnić starzec, który sam widział, 
będąc młodzieńcem starców^ zachowujących ten prastary widać 
obyczaj. / StaugaiHs (komunikat osobisty). 

\t2. Huculi zatrzymali od Borusów dawny szacunek dla 
największego ich bożyszcza, tj, gadów. Dziś żaden Hucuł nie 
uderzy gadziny (patrz ar. 58)* Sofija pochodzi od greek, sofos, 
sapieutia. Witw- IIuc, 78, 

123. We środę między Wielkanocą a Zielonemi Świąt- 
kami (Prcpolowlenye Prazduyka) IJuculi cały dzień poszczą... na 
intencję, by Bóg bydło ich chronił od ukąszenia gadzin, Wit w. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



WĄŻ m 

124. Na cześć boga Tr impas ^ Drimhds^ in, Potrimpas^ 
Litwini ntrzymywali w dużym naczynia węża, którego księia 
karmili mlekiem i układa] i do snu na kłoaaoh. Budas S, L. 94. 

125* Kto gadzinę zabije, może nmrzeć. (Stmtyn). GusL 171, 

126. Litwini wierzyli, że spotkają różne nieBzozęścia te- 
go, kto nderzy węża n siebie w domu, lab czcić go nie będzie. 
Budas S. L. 116- 

W tym względzie patrz jeszcze lVrt^idy. 

127. W świątyni Perknnass w Wilnie, przy ścianie prze- 
ciwległej wejścia, etała kaplica, a pod nią znajdował aię skle- 
pik^ w którym trzymano żaby, węże i inne święte gady po- 
trzebne dla kapłanów. Budas S Z^ lOG.— LiMa Krasz. I, 152, 

128. ń Między ludem wiela jeet jeszcze bałwochwalców, 
którzy jakieś wę^e^ nakształt jaszczurek^ krótkie^ czworo nóżek 
mające, czarne i grube, 2wane ich językiem gyvaiies^ jako pe- 
natów domowych czczą. Takowe, dom oczyściwszy w pewne dni, 
do położonego pokarmu wzywają, z całą rodziną stojąc wkoło 
ze czcią i oczekując, aż najedzone na swe miejsca nie powrócą. 
Jeśli zaś icb przeciętność Jaka dotknie, sądzą^ że muBieli domor 
wego bożka węża źle przyjąć i nie dość nakarmić," (Gwagnin 
o Źmujdzi i Litwie). Lihm Krasz, I, 42, 

J29. Etoby zabił żmiję^ która ukąsiła człowieka, na tego 
przechodzą jej grzechy. Dla tego obawiają się w zimie zabić 
żmiję. Inni przeciwnie utrzymują^ że ktoby ją zabił, otrzymuje 
sto dni odpustu, (Horyhlady). Gust 18L 

130. Grzechem jest zabić węża przed św. Janem, gdyi 
nie darzy się gospodarstwo, (Zdynia). Gusi. 

**13L Tak Bą wprawni znawcy i czciciele wężów, tak 
medzą i czują, gdzie one znajdować się mogą, że wszedszy do 
zapełnię obcej chaty, odraza poznają i winszują gospodarstwu, 
\± mają w domu przyjacielem węża. Przeczuwają węże po za- 
pacbUj jaki fiz<:zególaie wydają one w porze wiośniauej w czasie 
łączenia się; wydają one wtedy woń odrażającą. Ar eh. Dom. 
Glus. 533. 

d. Wąż 1 szatan. 

132. Żmija jest to sam djabeł, który skrycie ^zyba na 
iycie człowieka. Wierzchów, pusz. Saudom, 21 L 

**133. Lud przyznaje jej moc szkodliwą, nieczystą. Kolb, 
Chełm. II, 174. 



Digitized by VjOOQ IC 



ERAZM IklAJBWSSI 



*134. Jednego razu spał swobodny Jadam na trawniczkn, 
opodal bawiła się wśród kwiatów rozkoszna Jewa i ujrzała 
obrzydłą poczwarę, węża, zwanego Falazem, wchodz^ego na ja- 
błoń 'laka^aną, Wąź jadł te jabłka, ona z zadziwieniem i bo- 
jaźnią patrzała na to, wtym opadło jabłko na ziemię, wąż mówi 
do niej; ^Jewo, skosztuj jabłuazko, bo smacznep" — „Kiej się boję 
śmierci*' odrzekła niewiaata,- ^Nie bój się, nie umrzesz, wszakże 
widzisz, że ja nie umarłem, * Ten wąż był to zły anioł, wysła- 
niec dncha ciemności, który spadając z nieba, w Eajn zagościł. 
Kolb. KraL Vn, 6, 

*135* Djabeł w postaci urodziwej dziewczyny kusi poboż- 
nego pielgrzyma; odepchnięty^ przemienia się w węża, który się 
rzuca ca starca* Starzec uderza go lipowym kijem, a ten rozle- 
wa się w śmierdzącą smołę, Kij ten^ zatknięty potym na cmen- 
tarzu, rozrósł się w potężną lipę, Kolb. Pozn. IX, 53. 

**136. W okolicach Środy, we wsi Mądre^ istnieje następu- 
jące podanie: Pobożny jeden pielgrzym^ dążąc pr^ez bór do Mą- 
drego ns odpust, spotyka w drodze siedzącą pod drzewem bied- 
ną dziewczynę przecudnej urody, trzęsącą się z zimna i głodu. 
Zdjęty litością, dzieli się z nią chlebem, okr> wa płaBzczem, i bio- 
rąc za rękę, prowadzi z sobą, Ale zamiast iść prosto gościńcem, 
zbaczają z drogi do lasu w coraz gęściej s2e ki-zaki i zarośla. 
Dziewczę się mile do starca uśmiecha, radzi odpocząć pod drze- 
wem. Starzec, zapałem przejęty, już, już miał zerwać cnoty ogni- 
wo, gdy wtym dzwon jęknął kościelny smutnym głosem po le- 
sie. Przypomniał sobie cel swojej pielgrzymki^ odepchnął dziew-^ 
ezę od siebie, które, o zgrozo! w węża się zamienia i obces Da 
starca godzi Poznał dopiero pielgrzym szatana; kijem lipowym 
ugodził w węża, który się rozlał w śmierdzącą smołę. Tj^godn, 
IlustT, 66. I, 229. 

137. Żmij latawiec^ czyli gwiazda spadającai jest to we- 
dług ludu duch powietrzny, szatan. Bywa dwojaki- Jeden wie 
o skfu^bach, drugi czaruje dziewice i odwiedza je w nocy, Zap. 
ukr. Rulik, ZL wiad. da anłr, III, 90. 

*138. Jeżeli kto za życia swego nie pościł, to w piekle 
będzie karmiony nożem i widelcem, a w mięsny dzień same ga- 
dy, ropucliy, padalee do gęby mu djabli pakować będą: „Naści, 
na, maszmięsoP Kolh, KraL VII, au. 

*I39. Jaja wężowe są w wielkim poszanowaniu; kiedy je 
kto znajdzie, lub gdzie trafi, powinien zdała omijać, a broń Bo- 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



WĄŻ 121 

Ź€ me sdusićy bo stąd się złe na cały dom rozlać może, (Okol, 
Zamościa i Hrubiea^.) Arek, Dom. Gluz. bS£* 



e Wlaściwośoit obyczaje, przeznaczenie, ceL 
Poglądy przyrodnicze- 

140- Zaskroniec, wąi Diewinny i pożyteczny^ jest obfity 
w ptiazczy sandomierskiej, gdzie o nim lud prawi wiele bajek, 
Jachno, Wętś 17, 

14L Niewinne, a bardzo nźyteczne węże, do żmij podob- 
ne, Ind posądza o jadowitośiJ i zapamiętale je prześladuje. Jacb- 
nOj W^ie 4. 

142 Węiowifi są czworakiego rodzaiu: polne^ skaliste, 
borowe y wodne^ między którymi znaj dnia się iadowitsze ska* 
listę; leśne, polne y wodne ioż nie tak są szkodne, a przeto 
trzeba mieć oa to baczenie, osobliwie tym ludziom, którzy bo- 
semi chodzif nogami, ponieważ te beatye na słońce w lesie przy 
pogodzie na różnych przesypiaią dę mieyscach, a kto na nie 
z niedobaczka nastąpi, iado wicie zaraz ukąsi; wiele ieet innych 
gatnnków y postaci takowego niestatkn, o którym rodzain wszyst- 
kiego niepodobna opisać. Hanr, Oekon. ziem. 1757, str, 17 L— 
Kolk Kr, III, li 5. 

143. Utrzymnją, że węże rodzą żywe młode, że te wy- 
lata na drzewa i kryją się przed staremi, które zjadają 
młode. (Dziewiętniki, Złoczów)< GusL i 72. 

144. Żmije wygryzają się z żywota matki. Kiedy 
to ma nastąpić^ matka zawiesza się na gałęzi i w takiej po- 
zycji oczekuje wygryzienia się swych dzieci. Jest ona wtedy bar- 
dzo zła, i jak ,,dopadnie" które z młodych^ to je zaraz z a g r y*- 
z i e. Dla tego nieraz w miejscu^ gdzie się żmijątka wygryzały « 
można spotkać ich trupy. Zi^* wind. A, kr, XI ^ 49. 

145, Gadzina samica (^żmija), gdy ma rodzić, wyłazi na 
wysokie drzewo i tam rodzi. Młode padają pomiędzy gałę- 
zie, zaczepiają się o nie i tylko niektóre spadają na ziemię. 
Wtedy samica złazi do spadłych na ziemię i opiekuje się 
niemi jak dziećmL Te zaś^ które na drzewie zostały, trzymają 
się gałęzif dopóki nie zginą. To naumyślnie Pan Bóg tak 
urządził, aby to tak nieprzyjazne człowiekowi stworzenie nie 
rozmnażało się bardzo. (Podegrodzie pod Roliatynem). Gusł, 182, 

146, Pospólstwo imBze dostrzegło chowanie się żmijąt do 



Digitized by VjOOQ IC 



122 TSBAZM MAJBW8KT 



gardła rodzicielki swojej, ale nie śledząc dalej czyna^ nsanlo baj- 
kę, że żmija awe własne dzieci pożera, Jarocki ~ Jachno, W. 25, 
147* W miejscowościacli, gdzie się spotykają często a m- 
monity (okolice Ogrodzieniec, Żarki, Złoty Potok itp,), lud 
uważa je za a k a m i e n i a ł e w ę i e. Fr. Błoński (osobiście 
komunikowane). 

148. W okolicy Dżwinogrodn w Bobreckim lud utrzymu- 
je, źe niektóre węże świszczą, i to bardzo donośnie. G^*JA 172. 

149. W tym miejscu, gdzie kwitnie Kadyło (Lamium al- 
bom), gadów nie bywa, Wołyń. Rokoss. Zb. wiad. A, kr. YIII, 18h 

150. Gdy oko ludzkie raz węża dostrzeże, wąż me bę- 
dzie rósł. (Dziewiętniki). GusL 172. 

151 . Węże przesiadają ludzi niepoczciwych, oso- 
bliwie takich, co śpią ua stole poświęconym. (Janów). Gust 172. 

*152. W Turcji jest wieża Babilot, gdzie siedzi Sybilla 
szwaczka. Wieża Ba bilet ma 7 mil wysokości, pod nią dokoła 
i tuż obok Sybilli siedzą gady, węże, padalce, i bronią 
w 8 t ę p u na wieżę. Gdy kto ciekawy i z pomocą jakiego 
biegłego czarownika tara się dostanie, muei z Sybillą grać 
w karty, a mieć za sobą do ucieczki 7 koni, każdego na inną 
milę. Na ostatku clicąe uciec, trzeba jej dać w pysk od lewi- 
cy, ona wpatlnie pod stół i zawoła na starszego padalca: 
^Z d z i a ) tf przychodź," wówczas niema co czekać, tylko trzeba 
wsiąść na konia, za każdą milę Jeden koń padnie, padalce go 
zjedzą, a w końcu ciekawy od śmierci się uchroni i ziemię zo* 
baczy, Kolb. Krak, VII, 25, 

'*'153. W mordach siedzi różna gadzina, są raki okrutne^ 
psy, koty, konie, świnie, ptactwo różne, wieloreby, co to piM 
ryby, pól jaszczurki; wieloreby, co to pól ryby, pól konia; syre- 
ny, pól ryby, pół panny, co na deszcz śpiewają; także są i chło- 
pi do nich tacy jak oue same, tylko z długiemi brodami, w spi- 
czasty clj czapkach. Także są i węże trojakie: jedne mają żądło 
w pysku, drugie wpół siebie, a trzecie w ogonie. Trzeba 
sześciu tęgich chłopów, żeby takiego węża podnieśli. Kolb. Kr, 
VII, m. 

*1&4. Przed granicami samego piekła są okropne moczary 
błotnej ciągną się na mil kilkanaście, ogromne laay. W tych 
Vsacb sied/.ą najstraszliwsze gudy, węże ostugłowach^ 
smoki zgrzytające z^^bami; ogon takiego smoka jednym ude- 
rzeniem zabije człowieka. Są także cygrysy, zwierzęta* co mają 
ocjty gdyby błyskawice, i jak spojrzy na kogo, to już pożre od- 



Digitized by VjOOQ IC 



_ WĄŻ 123 

razu, Ogrouitie ptaki, eo się zowią warzele, krzyk czynią prze- 
raźliwy, przed piekłem^ latają niby jak gęsi dzikie^ tylko dużo 
większe, z dlngiemi dzinbami i bystrym wzrokiem. Jednym spoj- 
rzeniem ptak taki obali człowieka. Kolb. Kr. VII, 26. 

**155. Węże przez zimę żywią się jakimś białym k a- 
mieniem^ który liżą. Jeden człowiek wpadł w jamę^ do 
której zebrały się węże na zimę. Ze stracha usiadł i przytaił się 
w kątec^kn. Widziała że każdego dnia węże lizały ten kamień. 
Jeden wąż największy przy lazł raz do biedaka, co wpadł do 
jamy^ piszczy, to znowu polezie do kamienia^ to znowu do niego 
się przyc^ołga i omału^ zdaje się^ nie powie mu: Idż ty i liż ten 
kamień. My^li sobie człowiek: co będzie, to będzie, wszak zaw- 
ażę potrzeba tn ginąć, będę lizać, a może się pożywię; zaczął 
tedy i on lizać kamień biały , ale jak liznął kilka razy- już i syt. 
Nuwoaii^L Lud ukr. 11, 142. 

156. W Lubartowskim mieszkał pewien rybak, nazwis- 
kiem Daclmowski w okolicy lesistej i obfitej we wszelaką zwie- 
rzynę oraz gady. Gdy jadąc łódką po stawie, g w i z n ą ł trzy 
razy, iikazy\>'ało się zaraz dużo węży różnej wielkości, które 
płynęły za łódką, niby oswojone, U ludu miejscowego człowiek 
ten uważany był za czarownika^ bo w mieszkanku jego widy- 
nuli odwiedzający go nieraz po kilka węży, pełzających po iz- 
bie. Spisał z opowiad, E. M, 

1d7. Węże schodzą się do mleka, gdy dzieci 
w izbie z miski takowe spożywają, i podnosząc łebki^ sięgają do 
mleka. Dzieciarnia wtedy opędza się, bijąc nieraz łyżką po łeb- 
kach, węże chowają na chwilę głowy, ale niebawem znowu je 
natrętnie podnoszą. Opowiadał to wiarogodny świadek z okolic 
Lubartowa. Spisał £. M. 

1 58* Węże lubią ciepło. W okolicach, gdzie ich 
duża, nieraz w izbach chowają się w łóżkach pod poduszką lub 
tp.; albu gdy rano wygarniają popiół z komina dla napalenia, 
znajdowane bywają w ciepłym jeszcze popiele. 

Kaz nawet młynarczyk, śpiąc twardo koło młyna, obudził 
Bię i poczuł chłód ua twarzy. Machnąwszy ręką, poczuł, że zwi- 
nięty w kłębek wąż wygrzewał mu się na policzku, Z przera- 
ienia rozchorował się potym. E, M, opow. z Lubartowskiego. 

159. Węże mają żądło (Krościenko) i nim kąsają. (Ladz- 
kie). GusL 17 L 

160. Czarny i wysuwalny rozszczepiony język wężów nie- 
jadowityeh lud uważa za jadowite żądło i myśli, że jeśli się 



Digitized by VjOOQ IC 




124 BRAZM MA JEWSKI 

węża barbarzjńakim sposobem pozbawi tego mniemaiiego iądła^ 
takiego potym be^ obawy do rąk brać może* Jacimo, Węte 4. 

161. Utrzymują, ie gdy gadzina przesunie się pnez tra- 
wę, to trawa uschnie, (StmtyD). Gust. 172, 

162- Woda, przez kt^5^ą wąż przepłynął, jest zatruta; 
boją się nawet brnąć przez nią, (Dziewiętniki), GusL—Udz.lOtZ. 

163, Litwini wierzyli, że węże nigdy nie zdychały^ bo 
zrzuciwszy starą akór^, znów odzyskiwały młodość. Budas & L, 
Btr. 116. 

164. Gdyby kto węża zabił i tym samym kijem 
krowę uderzył, to na niej skóra popęka (Marjampol)^ bydlę 
asehnie jak wąż (Nowy Targ], albo pozostanie na eiele ślad 
w ę ż a^ dlatego pasterze rzucają taką laskę do wody, lub 
palą ją. (Szczawnice). GusL 171, 

166. Ukąszenie żmiji borsukowi nie szkodzi. Wierzckow. 
Fuszczd sand^m. 202. 

166, Gdyby w pobliżu kpiącego człowieka ZDajdowi^ się 
wąż (żmija)^ wtedy jaszczurka włazi człowiekowi temu za pazu- 
chę i łaskocze go^ aż się obudzi (Nadworna, Dziewiętniki, Du- 
kla), Guśł, 132, 

167. Wąż jest b e 2 j a d u, ale w ostatecznym razie- roz- 
złoszczony mści elę przez ukąszenie, które wtedy jest śmier- 
telne. Dlatego uważa lud za grzech gniewać i zabijać wę- 
ża. Zap. ukr. Rulik. Zb. wiaŁ An. kr. III, 101. 

*168. Padalce żmije są gorsze od wężów. Wedle mniema- 
nia ludu, kogo padalee ukąsi, ten cały spuchnie; ciało ukąszo- 
nego za życia jeszcze ro:&pada się naraz z hukiem, trzaskiem 
w najdrobniejsze kawałki, i okropną ginie on śmiercią Kolb 
Kr. VII, 115, 

169. Gdy wąż ukąsi człowieka, to Fan Bóg za karę ka- 
że mu tak długo łazić po drodze, aż go kto zabije. (Tyśmieni- 
oa). Gust. 171 p 

170 Żmija po ukąszeniu człowieka, jeżeli będzie prze- 
klętą przez ukąszonego, kładzie się ua drodze w kolei, gdzie 
bywa przejechaną lub z nadejściem jesieni, nie schowawszy 
się do ziemi, ginie od mrozu. Ztąd każdą żmiję przejechaną, lub 
która po upływie miesiąca sierpnia pełza jeszcze^ lud uważa za 
przeklętą przez ukąszonego człowieka. GL Nadnarw, 105* 

**17K Węże zostające po Podwyższeniu św. Krzyża i czoł- 
gające się po ziemi są grzeszne. Ukąsiły one albo człowie* 



Digitized by VjOOQ IC 



w ^ ż 126 

wieka, albo bydlę i dla tego Die poszły z luuemL Czołgają się 
ooe, szakająe Imterc]. Kowosiela. L^id ukr, II, 142. 

172. W dzień Podwyłazenia ńw. Krzyia (14 września) 
wcie odbywają sejm. Który nkąsił człowieka, pozostaje w otwar- 
tym polu i oie włazi na zimowisko do zietni. (JaH6w pod Lw,). 
Janota Lud 89. — Gast. 172 (z€ stylo wetni zmianami to samo). 
Zap. ukr. Bulik. ZL wiad. An. £r, III, 100 (to samo bez wzm. 
D sejmie). 

173. Etóry wąi jadowicie człowieka nkąsi, na zimę go 
ziemia nie przyjmie; wałęsa się od, póki go kto nie nUncze ki- 
jem. Kolb. Kr, III, 113- 

174. Węża, który w jesieni nbąsił człowieka, lub zwie- 
rzę, Bóg każe tym^ ie w zimie zamarza. Inne chowają się i nie 
marzną. (Ladzkie). Gusi. 171. 

175. Żmija, która nkąsiła człowieka, pokutuje w zimie 
pod śniegiem. (Horyklady). Gust, 181. 

176. W czasie samy na Narodź. Matki Boskiej (8 wrześ.), 
podczas kazania węże i żmije wyłażą na drzewa, aby lego sła- 
cbaó, potym kryją siy w zimowych leźaeb. Te zaś, ktÓre ukąsiły 
ezlowieka, zostają na ziemi, dopóki icb koło nie nabije* Pinc^ 
SiarkowB. IX, 29. 

177. Wąż, który się pokazuje już po św. Janie^ jest to 
taki, którego inne nie chciały przyjąć między siebie. Jest on 
dla ludzi bardzo niebezpieczny^ bo patrzy, aby kogo ukąsił, lab 
żeby jego samego kto zabił, (R») Ropczyc. X, 104* 

178. W dzień Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego) węże 
się przewracają na drugi bok^ a z wiosną z jam wycłiodsą. Kb. 
Kr. III, 113. 

179. Stary gad goni człowieka i skacze do góry, (Żako* 
pane). GusL 171. To samo o źmiji, (Markowa). Gusi, 181* 

180. Wąż najechany na drodze przez chłopka, ze złości 
rzneił się za nim i goniła a nie mogąc człowieka dostaj, skoczy t 
na p«rę łokci wysoko i ukąsił konia w zad, od czego zwierzę 
spuchło i wkrótce zdechło. (Lubartów.) Spis z opow. E, M. 

181. Nawet przetrącony na pół gad rzuca się, skaca^e, 
a nawet goni za człowiekiem. E. AJ, (opow z Lubart.) 

182. Ludf przyznając żmiji moc szkodliwą, meezygtą, mó^ 
wi, że gdy żmiję zabić, wtedy słońce zaćmi się na chwilę 
ciemną plamą na swej tarczy. Kb* Chełmsk. II, 175. 

183. Słońce przestałoby świec i ć^ gdyby żnąja na 



^ 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



^ 



126 ERAZM MAJEWSKI 



nie patrzała, bo svpemi ślipiami może ona wszystką siłę % niego 
wyciąguąć. Wierzcbow. Pusz. sand. 211. 

1S4p Słońce zaołiodzi krwawo^ gdy patrzy na zabitą 
iSmiję WierKchow. Pusz sand. 211. 

185. Gdy żmija ukąsi człowieka, a ten ją zabije^ to ona 
maza ogonem do /.a chód a słońca. (Janów). GusL 181. 

186. Zabity wąż umiera dopiero po zachodzie słońca. 
(Dziewiętniki^ Złoczów, Stanisławów, Szczawnice, Czorsztyn), 
Gust 172. 

**lłi7 Wąź zabity, choćby w kawałki był posiekany, żyć 
będzie aż do zachodu słońca. (Okol. Zamościa i Hrubieszowa). 
Ar eh. Dom, Gluz. 532. 

188. Tak padałce, jak żmije, pocięte na kilka części, po- 
siadają moe zrastania się. Aby temu zapobiedz, lud zawie- 
sza rozaiekany gad na uschłym drzewie, lub w braku tako- 
wego, na a u c h e j gałęzi, zatkniętej w ziemi. 61. Nadnanu. 1G5. 

189. Na Ukrainie w Rusi, znajdują się także srogie wę * 
że, których tameczni obywatele zowią Połozami, są taksće srogie 
y okrutne, prawic są częścią wspomnianego smoka, który d u s ^ 
ludzi, krew z nich wysysa, y srogo zamorduie; biją go 
oszczepami, y z samopałów go strzelają, na bagnistych miey- 
acach, w płaszczy^.uie rad się kocha i biesiadnie. (Haur). Kolb. 
Krak. III, 114- 

190. Według opowiadań luda, położy są to ogronme nad- 
zwyczajne węże, które gdzieś aż nad Dniestrem gnieżdżą się po 
niedostępnych skałach razem z orłami białemi i czarnemi. Po- 
wiadaj ą, że kto chce upolować połoza, to niech idzie nie w dzień 
chmurny, gdyż wtedy widzi on jasno i dopędzi, ale niech wy- 
biera dzień jasny, słoneczny, a jak przyjdzie uciekaó, to niech 
ucieka naprzeciw słońca, gdyż wtedy połoz nie dopęd/J, bo nic 
nie widzi. Strzelając zaś do niego, potrzeba mierzyć w białą 
łatkę, którą on ma pod gardłem, bo inaczej kula go nic weźmie. 
Rnlik. Zapis. ukr. III, 94. 

**1^1, OptJWiadają, że w pow. Zamojskim, około wsi Obro- 
cscy i Zwierzyńca, niedawnemi czasy, widywane były jeszcze 
wielkie weźe, które tam połozami nazywają. Ar eh. Dom^ GL 535. 

**J92* Mówią^ że połoz (wąż, w pow. Zamojsk.) taką ezc^e- 
golną ma wladzq, iż kiedy kto na leżącego w spokojuości, 
a szczeg/iloie w jego oczy długo patrzy, natenczas ujęty bywa 
jakąś czarującą siłą, że potym wtył kroku zrobić nie 



Digitized by LjOOCIC 



^___ WĄŻ 127 

może i ze szeiególnym wKruBzenieiii w niego się wpatroje, 
(Okolice Zamfłacia i Hrnbiesz.) Ar eh. Dom. Gluz, 535. 

193. W Kiezyniowie chodził żebrak, który toiał od pnlo- 
za zgrachotane' nogi. Ten żebrak był wprzódy pastuchem, 
W Besarabji jest zwyczaj, iż na stepie Btawiają kurzenie, ałnżą- 
ee za lazaret dla chorych owiec i bydła. Owoż paaterz ten pi-ze 
Blady wał w jednym x takich kurzeni i doglądał chorych owiec: aź 
jednym razem słyszy, że się coś tłucze po wierzchu kurzenia, wy- 
gląda i natknął się w aam raz na straszonego połoza* Pałoz w mgnie- 
nia oka rzucił eię nań, obwinął go ogonem i zdusił, ale czaban 
Ipaatuch} miał w ręku dnia gierłygę (kij paBtnszy)^ okutą przy 
końcu w żelazo, uderzył więc w łeb węża i zabił, Wąi go puś- 
cił, ale pogruchotał mu nogi Konając jnż^ ogonem tak silnie 
bił, ite aź ziemię na łokieć do koła powyrzucał. Kulik, Zapis, 
ukr, III, 94. 

194 Opowiadają, iż razu jednego połoz na Btepie ncbwy- 
cil Wołocha, obmotał go ogonem i ciągnął za sobą. Ten już 
dus?,ę Bwą polecił Bogu, gdy spotykają drugiego połoza, kt6ry 
tet uchwyciwszy innego człowieka, chciał go połknąć, ale ręka 
tego nieżywego człowieka zastrzegła mu w gardle tak, iż aię 
połoz wił i daremnie usiłował uwolnić od tego. Owoż pierwszy 
połoz^ przyciągnąwszy na to miejsce Wołocha^ wyra-^nie chciał od 
uiego, aby ten ową rękę zastrzegła w gardle u drugiego poloza 
wyciągnął, Wołoch to uczynił i tym uwolnił od Śmierci dławią- 
cego się połoza. Połoz następnie znowu go uchwycił i dalej 
ciągnął. Wołoch już pewien był swego końca, aż Kawleczony do 
jakiejii jaskini dostał od tego poloza worek z chlebem 
EapJeśniałym i wór 'i pieniędzmi widocznie w nagrodę ssa 
nratowaoie tamtego drugiego połoza. Wołoch, zabrawszy worek 
z chlebem i w6r z pieniędzmi, wrócił uradowany do domu. Zaff. 
ukr. RulJk. ZŁ wtad, do Amr. kr. III, 59, 

195, Na stepie szerokim nigdzie wody nie było oprócz 
jednego jeziora Ale jezioro to było strzeżone przez ogromnego 
strasznego połoza^ który leżąc obok na skale czynił je dla ni- 
kogo niedostępnym. Jeden z pastuchów, pasących trzodę na tym 
fltepie, zamierzył zabić tego połoza. Zbiera więc kilku swoich 
towarzyszów i idzie do lasu, wyrąbuje w lesie dąb, bierze go 
* rękę i pośpiesza do jeziora Na drodze narwawszy tyrsy 
atipa pennata), a nmoczywBzy w smole, obwija się nią eaty 
staje z towarzyszami przed polozem, W tej chwili właśnie 
lońce kwieciło i połoz pił je^ tj. karmił się nim. Pastuch uderza 



Digitized by VjOOQ IC 



128 EBAXM MAJEWSKI 



go dębem tak silnie, że potoz kilka razy się zwinął^ ale wnet 
tak zaczął ogonem bić pastacha, że i tjrrsy nie stało na nim. 
Lecz nadbiegli towarzysze jego i juz kijem dobili połoza. I tak 
ów pastucb siai się dobroczyńcą całej okolicy^ wyzwoliwszy ją 
od rej plagi> Wdzięczni za to mieszkańcy stępa cłicieli paBtu- 
cha wynagrodzić; ale ten gdzieś przepadł bez śladu. Halik. Zap, 
ukr, m, 95- 

196. Jest niedaleko Francji jedna wyspa^ gdzie wylęgają 
się imije akrzydlate, bardzo ludziom szkodliwe; niezmiernie są 
one jadowite, a tym szkodliwsze, że mają skrzydła^ więc łatwiej 
kogo chcą zabić, doścignąć mogą. Ale są także tacy Indzie, 
silni ^bohatery," którzy wzięli już sobie za zadanie, aby biedny 
lud bronić i z temi żmijami ciągłą wojnę prowadzić i zabijać 
je. Kolb, Ch£im. U, 258. 

197. Za rodzaj węża uważano też i owego krakusowego 
smoka pod skałą Wawelską siedzącego. Już Długosz nazwał go: 
olophagOB. Kolb. Krak. III, 114. 

198. y^z^a ma dwanaście głów. (Dziewiętniki). Gusł. 182« 



f. Stosunek węża do krowy. 

*199. Wąż chętnie obiera sobie siedlisko w oborze, aby 
asać krowy^ a ta,^ którą sobie upodoba, tak się do mego przy- 
wiązuje, że wróciwszy z pastwiska, ryczy jakby nawołając wę- 
ża, który się natychmiast wysuwa i koło nogi jej okręca. 

Xrowa taka staje się bardzo mleczną, a jeieli ktoś oie- 
świadomy nlabionego jej węża zabije, to zwykle schnąc zaczy- 
na^ traci mleko i ginie. Kb. Kieł. XIX, 202. 

200. Bydlę tak się do ssania przyzwyczaja, że ryczy, 
gdy gad w swoim czasie nie przybędzie do wymienia. Glog. 
Nadnarw, 105. — Na £asi powszechnie.— Gust. -Kolb. Krak. III, 
113, 

201. Wąż, ssący krowę, ow^a się wokoło tylnej nogi i ssie 
dwie dojki. podczas gdy dziewka doi drogie dwie. (Podegradzicj 
Dziewiętniki). Gust. 

202. Węże często chowają się w gnoju pod przyciesiami 
domu i Baą krowy. Taka krowa bywa zwyUe tłusta, ma wiel- 
kie wymię i mało mleka daje. Ktoby jednak takiego węia za- 
bił, to krowa, którą ssał, zdecłmie. Jeden chłop w Faszezynie, 
wsi o milę odległej od Ropczyc, miał ładną krowę z dużym 



Digitized by LjOOCIC 



WĄŻ 129 

wymieniem^ a mleka bardzo mało dawała. Nie wiedząc^ co bic 
krowie stało- poszedł po radę do 00. Kapucynów; ci kazali mu 
obdypad całą ełialupq wkoło prosem czerwonym, uasypaó też 
prosa w izbie i zrobić ua nim krzyi^ a przyjdzie ten, co odbie- 
ra mleko krowie. Cbłop tak zrobił i zoljaczył, że przyszedł do 
stajni wąż i legł pod krową. Gdy go jednak zabił, krowa mu 
zdechła. Ropcz, X, 103. 

203. Wcic lubią pijać mleko i nierzadko przyczepiają się 
do wymion krowicb, by je wydoić. Kolb- Krak, III, 113. 

204 O zaakrońcu (Tropi donotna natri^) Ind prawie po* 
wszecbnie utrzymaj e^ źc obwinąwszy się około tylnej nogi kro- 
wy^ wysysa mleko z jej dójek. (Jest to stanowczo nieprawdopo- 
dobne). {Wołyń, Litwa, Polesio), Zienk. PiA. 27- -Jachno W^U^ 
6-— Glog. Nadnarm. 105.— Na Rusi powszechne. Gust. 

205. Krowa ta, którą esie wąż, daje dażo mleka. (Ro- 
łiatyn). GusL 

206. Wcie wysysają krowy, a ktoby takiego węża aa- 
bil, to mu krowa zdechnie. Wierzchów, Puszcza sandom. 210. 

207. Ssane przez wcia krowy dają wiele mleka i cho- 
wają mą dobrze. Gdyby go kto zabił, krowa będzie schla i zgi^ 
nie wreszcie. (Posiecz, Wola Batorska, Stanisławów, Struty n), 
Gusi. 180. (Pińszczyzna). Zienk. Piń. 27. 

208. Za zabitym wężem krowa ryczy kilka dni, jakby za 
eielęciem. (Dztewiętniki, Podegrodzie). Gusi, 

209. W stajni wieśniaka był wąż między bydłem roga- 
tym, który zawsze w jednym czasie ssał krowę^ lecz tylko 
z jednej dój ki. Krowa ta była tak do węża przyzwyczajonej 
i przywiązaną^ że gdy czasem jeszcze na pastwisku była, kiedy 
ją wąż miał ssać, ryczała i biegła do stajni* A nakarmiwszy 
węża, znown na pasz^ wracała. Gospodarz zabił później tego 
węża. Za ten czya wyginęło mu wszystko bydło, oprócz tej 
krowy. (Dźwinogród). GusL 

**210. Wnoszą, że wąź, blizko obory mieszkający, przy- 
chodzi, obwija się około nogi u krowy^ chwyta swą paszczą za 
dojny sysek i mleko wysysa, a krowa tak lubieżnie do tego 
łechtania nawyka, że po zabiciu węża nietylko się doió prze- 
staje^ ale tęskniąc schnie, jeść nie chce i nakonlec czasem zdy- 
cha- (Okolice ZamoScia i Hrubiesz.), Arch. Dom, Gluz. 533- 

211. Aby wąż krowy się nie trzymał, okadzają bydło 
jasieniem^ wyganiając je na paszę. (Zakopane). Gust, 

Wiita L VI zfSi. 1 9 



Digitized by VjOOQ IC 



186 EEAZM MAJEWSKI 



212. Al>7 wąi nie wchodził do stajeń i krów nic ssał, 
zaprawiają jaaień pod żłób pod dyle (Zakopane; Czerniec)^ albo 
leją święconą wodą^ lub kładą clirzan święcony, (Stańkowa)* 
GusL 

213. Kto chowa węża, to mleka także z kija może na- 
doić; potrzeb oje tylko gwizdnąć na owce. (Ozianisz). GusL 

**314. Opowiadają na dowód, że wąż krowę wysysa, iż 
zdarzało się spotykać przy oborach węże nadzwyczajnie gruhe, 
a gdy taki wąż zabity została istotnie z niego mleko pociekło, 
i to w znacznej obfitości. (Okolice Zam, i Hrab,). Arch, Dorn. 
Gluz, 633, 

215< Węże wchodzą do komór i piją śmietanę. (Rohatyn). 
GusL 

216. W pewnej wsi Ulaskn (przed 20 laty), w piwnicy, 
gdzie przechowywano nabiał, mnóstwo węży szkody w mleku 
czyniło. Umiały one nawet pokrywy z garnków zrzucać. Gdy 
Btę zniecierpliwiono^ poradził ktoś, aby naczynia z mlekiem zo- 
stawić otwarte, a później znienacka zejść węże. Tak się sta- 
ło, dostrzeżono w piwnicy rój wężów, poczęto oblewać jo ukro- 
pem. Było ich z pół koreai i taki zaduch został po zabitych, że 
piwnicę musiano wapnem niegaszonym wysypać. (Opow. p. Jan 

g, Pfisemoo lul) opieka nad człowiekiem. Owijanie 
się na człowieku* 

217, O hadiudzc krąży u Hacnłów następujące podanie: 
Pewien chłop jechał drogą. Gadzina, zaplątana między gałęzią* 
mi na wysokim drzewie^ proaiłago, aby ją rozplatał i uratował. 
Chłop wlazł na drzewo, a gdy ją od plątał, uwiesiła ma się ga- 
dzina na szyi, okręciła kilka razy i już go odtąd puścić nie 
chciała. Mikt nie potrafił jej odplątaó, bo gadzina groziU nką- 
szeniem. Chłop chodził po ńwieciC; zasięgał raiiy lekarzy, ale 
wszystko daremno. Gadzina wrastała w szyję coraz głębiej, 
i już jej tylko głowę było widać. Jadąc raz konno, przydybal 
dwunastu pasterzy^ którym trzynasty wójt przewodził. Pasterze 
kazali mn zaczekać, a że dziarskich chłopców każdy musiał sin- 
cbać, więc i chłop ów zatrzymał się na ich rozkaz. Po zapyta- 
niu pasterzy, skądby jechał i eo on zacz, opowieddał im całe 
zdarzenie. Pasterze postanowili osądzić sprawę. Przedewszyst- 
kim kazali zlcić chłopu z konia, a gadzinie z szyi. Gadzina 




Digitized by LjOOQ IC 



4 



poloź;ła 8iq na ziemi i zwrócona ku cHopu atr^egła ga pilnie 
OGZjma^ abj jej przypadkiem nie ociekł, smdhzy na koń, i go- 
towa była rzucić się na niego. Pasterze jednak skorzystali 
z tej sposobności i posiekali j%, (Kolomyjskie). Gusi. 

218. Ożenił się chłop i miał pirsy rdz dziecko. Ale trze^ 
b& było w grnncie robić, a nie miał kŁo> Tak powiada do ko- 
bity: „Ostawmy to dziecko doraa i chodźmy na pole " A no i po- 
śli na pole. Ale jak już dochodziło polndnie, powiada chłop do 
kobity: ,ildź ino do doma, zairyj co się ta z dzieckiem robi?'' Za- 
eliodzi kobita za okno, patrzy, a tu wąż dziecko kolybie. Camy 
okropnie^ opar się nakoljbce^ a jak dziecko płakało, to on mu 
położył łeb| a miał na nim koróne ze samygo złota. Zachodzi 
kobita do a wygo na pole i opowiada: tak i tak, wąż dziecko 
kolybie. Tak chłopu okropnie w głowę wpadło co ten wąż do 
dziecka wychodzi. Tak powiada do kobity: „Tr^a Jutro ostawić 
kota i psa. Jak będzie wychodził (wąż), to go pies będzie zryć." 
A no pośli.*. Żona potem powraca, a ta wąż z psem żr^ się 
okropnie. Przyszedł cLłop. Zastał psa pokaleczonego, a wąż 
neiekł< „Niema co, gadaeliłop, ino go irz^ dokopać,^ Jak go do- 
kopali, tnż miał gniazdo z mechn* Chłop zaczął go bić, aż za- 
bił. Potem przychodzi inny wąż i powiada do chłopa: „Żebyś 
był tego węża nie bił, toby ci był dziecko bawił bez siedm lat, 
a p6żniby mu te koróne ostawił, eo miał na głowie, ale kies go 
2abił, to ci dziecko umrze." I znik ten wąż, a to dziecko trze- 
ciego dnia umarło* Zif. wiad. A. L XL 48. 

319, Pewna dziewczyna poszła w ńwięto Czesnyj-Chrest 

na orzechy. Gdy wyciągnęła rękę na gałąź po orzechy, zjawił 

aię czerwony gad i owinął się jej naokoło szyi. Tego 

węża nosiła owa dziewczyna cały rok, i dopiero w to samo 

ig w i ę t o opu4cił ją. (Mikuliczyn). Gusi, 

220- Pewien gospodarz był bardzo bogaty^ miał wiele 
pola^ zboże stare przysypywał nowym, miał wiele koni, wołów, 
krów. Między temi jedua dawała na dzień ceber mleka, i gdy 
gospody ui szła doić, ogromny wąż wysuwał się st pod podłogi 
stał za krową. To dniało sii^ przez kilkanaście lat. Wąż ten 
wychodził często z pod podłogi, a wtedy dawano mu jeść, po- 
mimo to^ że ssał krowę. Gdy znowu raz wylazł, nie było nikogo 
w izbie, tylko chłopiec, który otrzymał był upominek za to, że 
nie uważał na bydło i ie krowa wlazła do ogrodu i szkody na- 
robiła. Chłopiec zamiast dać wężowi je:Sć^ zerwał się z ławy 
i ader^ąył go w głowę, mówiąc; „Dokąd ja eię będę karmit^^ Wąż 



Digitized by VjOOQ IC 



132 ERAZM MAJEWSKI 



1 



zvnnął się w kłębek i zdawał się być martwym. Koło wieczora 
przyszedł do siebie, zalazł .znowa do dziury swojej i jnż się 
więcej nie pokazał. Ale gospodarzowi zaczęło się ile powodzić, 
bydło mu wymarło, potym okradli go złodzieje, a gdy jednego 
z nich chciał pochwycić, omało życiem tego nie przypłacił; wszyst- 
kie dzieci chorowały, a pieniądze, jakie jeszcze były, poszły na 
leczenie. Wreszcie tak zuboisd, ie chodził po żebrze. Gdy raz 
przechodził koło chaty, wysunął się ów wąż i rzekł mu, że mu 
przebacza, gdyż nie on, ale cliłopiec zawinił i zaprowadził go 
do lasu, gdzie był wielki skarb ukryty. Gospodarz uradowany 
wykopał skarb, przyniósł go w nocy do domu, i od tego dnia 
wzrastał jego majątek znowu, że w krótkim czasie naj zamożniej- 
szym gospodarzem był we wsi. Od tego czasu wąż nie spał 
więcej pod podłogą, lecz zrobiono mu łóżko, i każdego dnia 
chłopiec, na usługi jego przeznaczony, podawał mu mleko na 
miseczce. (Stanisławowskie). Gust 173. 

221. Pewien gospodarz miał węża, który mu mówił każ- 
dego razu, co mu się w życiu wydarzy. Za to dawał mu gospo- 
darz codzień jeść. Jadło to było nie solone. Pewnego razu przy- 
szli do tej wsi żołnierze i mieli tam stać trzy miesiące. Jeden 
z nich zauważył, że kiedy się tylko obiad gotował, to każdego 
razu w maleńkim garnuszku także się coś gotowało i umyślnie 
uważał, czy będzie to solone. Gdy już się przekonał, że ta po- 
trawa składa się z wody, mleka i mąki, wtedy jednego razu 
poszedł do pieca brać ognia do fajki i rzucił tam kawidek soli. 
Potym poszedł, położył się na łółko i czekał co dalej będzie. 
Niezadługo dał się słyszeć łoskot i ł^rzyk w sieniach. Wszyscy 
powybiegali z izby, widząc gospodarza leżącego na ziemi i okrop- 
nie jęczącego. Zaraz zaprowadzili go do izby i pytali o przy- 
czynę. Gospodarz, przyszedszy do siebie, powiada, że kiedy za- 
niósł wężowi na strych, jak zazwyczaj, jadło w garnuszku, po- 
łożył je koło niego i chciał odejść, wąż podobno będąc głod- 
nym, począł jeść, lecz skoro tylko skosztował, skoczył zaraz na 
gospodarza. W tej chwili zamienił się wąż w człowieka, który 
miał głowę niedźwiedzią, na głowie koło uszu jeszcze maleńkie 
rogi, ręce człowiecze z ogromnemi pazurami, nogi: jedną konia, 
a drugą człowieka, i wyrzekł te słowa do niego: „Takieś mi 
przyniósł jeść!'' Wtedy porwał go za kark i tak mocno rzucił 
nim o ziemię, że aż mu w oczach pociemniało i bardzo się po- 
tłukł. Wtedy domyślono się, że nikt tylko żdnierz tego. 
figla wypłatał. Na drugi dzień, kiedy znowu ponieśli wężowi 



Digitized by VjOOQ IC 



^ w 4 ^ 133 

jadło, użalali się prsed nim, źe to żołnierz takie nieszczęście' 
fiprowaddl. Fo kilku dniach leżał ten sam żołnierz na łóżku 
twarzą do góry, otwarszy nata. Na nieszczęście była prosto nad 
jego głową dziura w euficiep Ztamtąd pociekła woda (rozumie 
się, ie nikt inny nie nalał tylko wąż), która terno żołnierzowi do 
Bamej gęby pociekła. Żołnierz się zerwał, począł plnó, wodą 
ptnkać^ lecz to wszystko nie pomogtoj i we trzy dni żyó przestał, 
(Stanisławowskie). GusL 

222. Jednego raza poszedł człowiek drzewo rąbać do 
łasa. Nałożywszy sobie ogień, począł rąbać- Rąbał aż do połud- 
nia. W południe siadł kolo ognia, wyciągnął kawałek suchego 
czarnego chleba z torby i zaczął jeść. Gdy to zjadła ncznł, że 
to dla niego bardzo mały posiłek, i jeszczeby trzy razy tyło 
zjadł, ^ożet Bożet jaki ty niesprawiedliwy: jednemu dajesz za* 
DadCa, chociaż on nie pracnje wcale, a drugiemu nic, chociaż on 
z całej siły od rana do wieezora pracuje/' Gdy to powiedział, 
pojawił mu się wąż i rzekł do niego: „Czego ty tak narzekasz, 
ezłowiecze? wiem, żeś biedny, idi do domu i pójdziesz o północy 
na Św. Jana na koniec twego ogród n^ odracbujesz dziewięć ko- 
łów, potym odmierzysz trzynaście stóp na prawo, i tam kop, 
a co4 znajdziesz." Chłop nradowat się, zatknął siekierę za pas 
i p082edł do domu. W tydzień po tym nastąpił dzień św. Jana. 
Niecierpliwie czekał do północy^ i gdy pierwszy kogut zapiał, 
poszedł na koniec swego ogrodu^ zrobił tak, jak wąż powiedział 
i zaczął kopać. Gdy już wykopał aż do kolan^ znalazł kocioł, 
a w nim pełno talarów i czerwonych złotych » Zaraz pobiegł do 
domo, a wziąwszy worek j wysypał w niego połowę tych pienię- 
dzy 1 chciał nieść do domn, a połowę miał wziąć za drugim 
zawrotem. Lecz gdy tylko podniósł ten worek, urwało, a raczej 
pękło ma coś w środku, i on razem z pieniędzmi upadł na zie- 
mię. Wtedy pojawił mu się wąż ten sam co w lesie i rzekł do 
niego: „Słyszałeś ty kiedy to przysłowie: pieniądze to śmierć? 
Dla tego tylko gorzko zapracowany grosz idzie na zdrowie." 
Wąż zniknął, a człowiek ten skonał na miejsca. (Stanisłiiwow- 
skie). GusL 

223, Kobieta jedna pracowała w niedzielę; wtym ukazał 
się jej stamszek (Pan Bóg) i mówi: ^^Za karę umrze ci mąż, 
albo ojciec, co wolisz?** Ona na to; „I tego mi żal i tego." ^To 
może za karę wolisz dziecko karmić?" ^A no, to już niech kar* 
mię dziecko." Jak tylko powiedziała, zaraz ogromny wąż wy- 
sunął się z kąta, i obwiązawszy się kolo szyi^ ssał jej pierś bez 



Digitized by VjOOQ IC 



134 ERVZM HAJBfirsSI 



n 



oatankn. Ona trzymała go, bo musiała trzymać, bo to jai taka 
kara boska była. Kolb. Chełmskie I, 25. 

224. Bardzo powszechne jest w BcHrzęcioie mniemanie^ 
że istnieje gad, podobny do żmii, wydający z siebie roje pszczół; 
dlatego zwą go rojnicą. Tq rojnioę trzymają w pasiece; 
ma gniazdo pod ulem. Dostaje raz na tydzień bnłkę rozdrobnio- 
ną w słodkim mleku. W zimie rojnioa zakopuje się w ziemię 
i śpi. Kto ma rojnicy temu się pszczoły bardzo darzą. Pewien 
wieśniak (Bąk), siekąc łąkę pod lasem, znalazł w trawie rojoicę^ 
otoczoną mnóstwem pszczół. Schwyciwszy ją, włoiył do kapelu- 
sza, przyniósł do domu i osadził pod ulenu Wszystkie pszczoły 
przyleciały za nią i powohodziły do rośnych ułów. Odtąd da- 
rzyły się pszczoły temu wieńniakowi nadzwyczajnie. Gdyby roj- 
iiicę był Btracił| wszystide pszczol^rby mu spadły. (Opowiadanie 
z r. 1870). Gust. 157. 

22^5. Gdyby, zwożąc siano lab zboże, zabrano węża, k o- 
n i o m tak jest lekko, że prawie nic nie ciągną; przeciwnie, 
od myszy bardzo ciężko. (Ladzkie). Gust. 172. 

226. W bajce o Cudownym pierścieniu wąż, priez 
wdzięczność za ocalenie go od śmierci, każe się wybawcy za- 
nieść na trzeci pagórek pod dąb i daje mu pierjicień iłoty, mó* 
wiąc, iż czegokolwiek zapragnie^ jeśli tylko rzeknie, aby mu się 
przez ten pierścień stało- to się zaraz spełni. E. M. % Bybows, 
Bahii ludu pvl. 99. 



b. Dają moo rozumienia mowy zwierząt i rośliiu 

227* Pewien cłdop, wracając z pola, zobaczył swój płot 
w płomieniach. W płocie rosła wierzba, na której wąż sie- 
dział. Skoro wieśniaJL przyszedł do ognia, ł>łagał go wąż o rar 
tunek, mówiąc: „Przystaw żerdź, abym się po niej zsunął na zie* 
mic}, a za to ci się odwdzięczę i tak poradzę, że zrozumiesz 
mowę wszystkich ptaków na świecie." Gdy wąż przytym za^ 
pewnił, źe mu nic złego nie zrobi, wtedy chłop żerdź przystawił 
i uratował węża, który chuchnął swemu zbawcy trzy razy do 
ust, skutkiom czego ten odtąd wiedział co ptaki gadają. 

Jedu€go razu żona tego samego gospodarza wyniosła psze^ 
nicę do suszenia na słońcu i rozgarnęła ją na płachcie* Wnet 
przybiegły kury i zaczęły jeść zboże na wyścigi, aż się dławiły. 
Po chwili nadbiega kogut i łaje: „A szelmy! a ladaco! czy wam 



\ Digitized by VjOOQ IC 



i 



w Ą ź 135 

tjtko na dńk iarcift potrzeba, to jadna e dragą o Jutrze nie 
pomjrdi? Czemni to pszenicy na trawnik nie grzebiecie, a przy- 
da wam się na pAżniejl" I grzebał sam kogut, i kury przy nim 
ro tylko mogły, a chbp widząc to 1 słysząc, śmiał się do roz- 
puku. Wtym nadcbodzi jego iona i klnie go, źe pozwala kurom 
ijftdae i rozgrzebywaó pszenicę i jeszcze się śmieje. ^Gdybyś ty 
ffieddała co kogut gada^ tobyś się i ty śmiała." „Powiedz mi ] 

ki, drogł Jaaiu, co też to kogut gadał.^ „Nie mogę, bo musiał- 
bym zaraz umrzeć, tak mi wąż powiedział." „To już i umrzyj, 
a powiedz mi koniecznie, bom bardzo ciekawa." „Hal kiedy już 
ioniecznie chcesz wiedzieć, to przynieś mi długiej słomy, legnę 
odrazn, bo zaraz będę umierał, skoro ci powiem.*^ Z wielką 
iciecbą przyniosła mu słomy, na której chłop usiadł i już miał 
mówić, gdy wtym przybiega kogut, staje na progu i krzyczy 
t obiirzeniem: „Tot to, to, to, tego ci niedostało przez babę 
nmieradl Ja ich mam ośmnaście, a wszystkim dam radę, ty zaś 
jednej rady dać nie możesz? Wstydź się! tak babie ulegać, 
a nawet życie przez jej ciekawość tracićl Wstań, strzel babę 
w pjBk i powiedz jej, źe nie wiesz co ptaki gadają, aleś się 
pnekonał, iż ona i zwitka kłaków nie warta.* 

Chłop usłuchał rady mądrego koguta, żył potym długo 
i korzystał nieraz z mądrych rozmów ptaków. Ryb. Zw. 3. 

^23S. Jeden chłop miał bardzo złom babę i nimóg ji ni- 
jak poradzić, Ale jedzie on do łasa, atu leży wonz. Chłop biere 
cielachy (woły) i chce odkrencić od siebie, a ten (wąż) mu pa- 
da: Nie odkrencaj, bo ja ci ślaze (z drogi); ale jeżeli chces wie- 
dzieć co gadzina gada, klenknij i dej jenzyk do mojego jenzy- 
ka.^ Dopiero ten chłop usluchnon, dopiero wiedział co gadzina 
wizjeka, przewszyćka gada* Ale ten chłop miał kury i kokota 
i zawarli toto pod piec oa noc. Tak ten kokot powiada tak (do 
swoich ion kur): 

„Ja was tiedem mam, 
A rade wam dam; 
A ón jedne ma 
I rady ji nie da. 

A ten chłop słuchał i ośmiał się. Tak dopiero ta kobieta: 
flZ cegóz sie śmiejes?" On ji nie chciał pedzieć, ale pada tak: 
pidi mi przynieś słomy, to ja bede umirał.^ I óna przystała na 
to. Tak dopiero jak chłop se pomyśli, jak weżnle rznońć! Zerz- 



Digitized by LjOOQ IC 



136 fittAZH MA^TEWSKt 



i dopiero si^ odmieniła baba. W^sia II^ 475, (Oko- 
lica Sławkowa). 

229. Szedł sobie raz chłop przez las i apotkał wę^a^ sie* 
dzącego na drzewie. Wąż ten nanczył go sztaki rozumienia co 
mówi z sobą gadzina^ ale pod warankiemi ^eby nikomu o tym 
me mówił. Powrócił chłop do domu, a żona, która była wielką 
złośoicą, zaczyna mu wymyślać. Chłop wysłuchał tego spokojnie 
i poszedł spać. Słucha w nocy, a kogut mówi do niego tak; 

Ja mam siedem żon 

I radę jem dam, 

A ty jedną masz, | 

I rady jej nie dasz? 

i 

Odtąd chłop nie ulegał jaż babie. Z6. wiad.daanir. kr. XI, 43, ! 

230. Jeden chwop byw °ubogi, nió miaw cem palić, tak | 
zaprzągnąw kroyę ji bycka ji pojechaw do lassa po drzcro. Jak i 
jechaw, zastąpiuw mu na drodze yąż, tak ten chciaw go ""ominąć, 
zjechaw do fosy, przy trzyma w, zęby si© nie vyvaluwo ji °omi~ 

nąw go. Tak vąż stanąw ji poyiedziaw: „Za to, zeń mie "omi- 
ną w, powiem ci cosi. Jak bedzies jechaw^ będzie tam lipka, 
a na ty lipce będą miawy vróble pravOj a ty bedzies r o z n- 
m i a w c o "o n i będą m ó v i 1 i, jak jich vójt będzie są'*- 
dziuw. Jak przydzies do domU| yyprzegnieSj żona da krovie ji 
byckoyi jeść, ale kroyie da lepi jeść. Tak bycek ji kroya b ę- 
dą się przem&yiać, ji ty sie z tego bedzies śmiaw, tak 
żona sie ciebie będzie pytać, cego sie ty śmiej ea, a ty ji po- 
Yies, co ja ci mówiuw ji "o co sie kroya i bycek przemawiali, Ji j 

ty ji poyies, ze ci yąż powiedziaw, żebyś u m a r jakbyś to rzćk, 
a "ona na ciebie będzie koniecnie nalegać, ze choćbyś ji umar, 
to ji mosis poyiedzieć. Ji poyićs ji, ji zachoruj es, tak żona ci 
przyniesie róyny swomy, legnies ji kazes sobie zavować kur, Ji ( 

kogut ci rozpersyaduje, ji wstanies z róyny swomy ji babę wy- 
bij es. Przyjechaw chwop do chawpy, wyprząg, ji dawa żona 
kroyie lepi jeść a byckoyi gorzy; a bycek móvi do kroyy: „Jedna- i 

ko my robili, to my poyinni jednako jeść " To ten chwop rozu- 1 

miaw co ''oni móyili i uśmiechaw sic. Żona sia go pytawa: | 

I, Z cego sie ty smiejes?** Ji przez naleganie żony powiedziaw ji 
Yszyćko, ji zachoroyaw. Jak juz na róyny swomie lezaw, przysed ' 

do przytomności ji kazaw sobie zayować kur; jak kary yeswy, ( 

kogut sed na "ostatku, stanąw y progu ji móyi: ,.A to^ to, to^ tol 1 



Digitized by VjOOQ IC 




WĄŻ 187 

ja jich mam siedem a poradisę jem^ a ty jedny babie Bzełmienie 
poradzie? veź pavroza, chwopie, namoc ve rodzie a vybij dobrze 
babie plecyl" Tak "on tak zrobiuw^ babie plecy yyeharatawp bo 
mu tak kogat roiperBvadovaw. Ji piesek vylaz z pod etowu ji 
poviedziaw mu: „Taką biedę mas, a ja na pieniądzach lezę." Po- 
śli ™oba pod stów, piesek troskę "odkopaw, a do resty cbwop, ji 
nalaz mawy kociowek s pićniądzmi. Za to pieniądze kiipinw so- 
bie konie, jnz kroyą j byckiem nie robiuw, Kupiaw zboża la 
iiebie ji la koni i przy° odzie wkę. A za to mn vąż "o yszyćkiem 
poviedziaw ji "o pieniądzaeb^ ze mu na zdradzie nie staw ji nie 
labinw go, Brzeziniaoy* Zawil, Akn, 1881, IV, 465. 

23 L O Tatarach (opow. Dziewanowski w pcw. Berdycz,) 
W czasie Jiapada Tatarzy uprowadzili w ńwiat wiernego Blugę 
Wasyla i sprzedali go jakiemoś Turkowi za koninszego. Pewne- 
go dnia kazał pan koniuszemu przygotować konie, bo pojadą 
razem w step, ^.A trzeba wiedzieć, ie przed tym kiedyś Turek, po- 
wróciwszy z przejażdżki, przywidzi z sobą imija, czerwone- 
go jak żar, i kazał go ugotować w garnku. Więc Wasyl go- 
tuje, woda kipi, a szumowiny wciąż łyżką zgartąje. Już się 
żmij w garnku ugotował, ale W, nie w ciemię bity, nim go po- 
dał panu, sam skosztował. Nazajutrz pojechali w step, a Wasj 1 
Bł y s z y zdziwiony, jak zioła i krzewy wszelakie gad a- 
ją do Turka. 

Toż jedno ziółko mówi: ^Weż kwiatu mego, ususz go i wrzuć 
w źródło^ z którego twój wróg pije^ a otrujesz go." 

Drugie zaś mówi.,*. Zdziwiony był Wasyl, ale milczy; aŹ 
Jadą dalej, aż jakieś krzaczaste zielsko mówi do Tnrka: ^^dchylt" 
A Wasyl się zaśmiał i mówi do Turka: „Panie, odchylmy to zie- 
le/— „A ty jak to wiesz?" zapytał Turek, wielkie zrobiwszy oczy, 
ale wnet (przypomniał sobie, że W. mógł skosztować) kazat Wa- 
sylowi zbliżyć się, chuchnął mn siloie tylko w usta. Pojechali 
dalej, ale już W, nie mógł zasłyszeć z rozmowy ziół. 

..^Skończyło się na tym, że żmij podstępnie zadusił we śnie 
Wasylowi żonę i dzieci Zap. ukr* Kulik. Zb. w, do A. kr, III, 81, 



1 Król wążóWt korona, skarby^ świętości, 

*232* Pizy Gnieźnie była dawniej łąka ku stronie od 
Czerniejewa^ Tam zawsze była wielka moc wężów, a nawet ich 
król tana przebywał. Jeden rzeisoicz^ek wid^sial tego króla wężów 



I 



Digitized by VjOOQ IC 



138 &RAZM MA^rsWSKt 



ze złotą na łbie koroną. Położył ten rzeżniczek białą chustkę, 
a król złożył na nią złotą koronę. Szeżniczek czymprędzej ją 
schwycił i dalej zmykać do miasta. Gdy to spostrzegł król wę- 
żów, zagwizdał; a wnet sypn^o sie wężów i żm^, że aż się 
ciemno zrobiło. Pognały one wszystkie za uciekającym i pędziły 
jak szalone, ale rzeżniczek leciał, jakby na skrzydłach.. Już co 
jeno miały go węże dopaść, kiedy przyleciał do domn i drzwi 
zatrzasnął za sobą. Węże długo syczały, aż wreszcie odeszły, 
A tak ubogi rzeżniczek pozyskał złotą koronę. Klb. Fozn. XV| 
61. 

*233. Na GodulO; górze za Cieszynem, przebywa z łoto- 
głowice (król wężów). Nikomu nic złego nie czyni, jeżeli go 
zostawiono w spokoju, lecz biada temu, kto go zaczepia. 

Złotogłowiec nosi na głowie koronę ze szczerego złota i od 
czasu do czasu schodzi z góry, ażeby się wykąpać w srebrzy- 
stym potoku. Przed wstąpieniem do wody, składa koronę na 
ziemię. Jakiś pastuszek zobaczył to, podszedł do korony, porwał 
ją i uciekł czymprędzej. Złotogłowiec spostrzegł tę kradzież, lecz 
udawał, że go to wcale nie obchodzi i spokojnie kąpał się dalej. 

Po kąpieli wyszedł z wody, zagwizdał przeraźliwie, że gó- 
ry i lasy zabrzmiały. Na ten świst zgromadziło sięjysiąc wę* 
żów i jaszczurek i puściły się w pogoń ża uciekającym pastusz- 
kiem, a na czele tej zgrai znajdował się złotogłowiec. Jako 
straszna nawałnica, z sykaniem i grzmotem, prześladowały te 
płazy przestraszonego pastuszka, z biedą umykającego przed 
takim nieprzyjacielem. Siły go opuszczały, z ostatnim wysiłldem 
męczył się, ażeby umknąć. Już go doganiała ta zgraja; on aże^ 
by się ocalić, rzucił koronę i pobiegł dalej. To pomogło, bo zło- 
togłowiec zatrzymał się razem ze swoją armią, podnió^ koronę, 
włożył ją na głowę i wracał spokojnie do swojej góry, a służba 
jego rozproszyła się na wszystkie strony. Hoff, Ciesz. 66. 

234. Pewien chłop dowiedział się, że tu-ól wężów ma 
złotą koronę i postanowił mu ją odebrać. Korona ta leżała przy 
królu wężów, a strzegły jej znajdujące się wkoło węże. Czło- 
wiek, pragnący zdobyć koronę, przygotował sobie trzy konie 
i puścił się w drogę. Przyjechawszy na miejsce, ściął królowi 
wężów głowę, i siadłszy na konia, począł uciekać. Węże, strze- 
gące korony, puściły się za nim w pogoń. Kiedy go już doga- 
niały, uciekający, zostawiwszy im na łup konia, na którym sie- 
dział, przesiadł się na drugiego i znów pędził dalej. Po jakimś 
czasie, kiedy go znów dopędzały węże, zostawił im drogiego 



Digitized by VjOOQ IC 



_ "^y A ^ 339 

koni aj przesiadł się na trzeciego, na którym wreszcie uciekł. Na 
drugi dzień^ powróciwszy w to samo miejsce, gdzie zabił króla wc- 
i6W; znalazł na ziemi leiącą koronę^ nie była jaż jednak przez 
nikogo strzeżoną, i zabrał ją bez przeszkody, Zd^ wiad, do A, 
kr. XI, 48, 

235, We wnętrzu ziemi żyje ogromny wąż zieamyj cał- 
kiem biały* Ma on na swej głowie korona ze szczerego złota* 
Ten wąż jest królem wszystkich wężów. Liczny orszak wężów 
nslngnje mu, (Borzęcin). GnsL 173* 

236, Jeśliby kto się odważył tę koronę wziąc^ to albo 
go węże zjedzą, albo jeśli zdoła uciec przed niemi, będzie przez 
całe życie szczęśliwy. (Bticyki), GusL 173. 

237- Pojechał chłop do łasn w debry i ujrzał dużo węży- 
jeden z nich miał złotą koronę. Chłop siadł na koń, a wziąw^szy 
widły żelazne^ zdjął niemi koronę. Węże porwały się z miejsca 
i rzuciły za nim, goniąc go aż na podwórze. 

238. Tu zsiadł czymprędzej z konia i zamknął się w iz- 
bie przed pogonią Na podwórzu tymczasem wę£e z zemsty zja^ 
dly konia* (Janów). Gusi, 

*239, Jeden żołnierz, jadąc konno lasem, ujrzał gromadę wę- 
żów i króla pomiędzy niemi; chciał mu łeb uciąć, by zabrać ko- 
ronę, ale go węie obstąpiły i tak ścisnęły, że ledwo z koniem 
uciekł przez ich zastępy; jednak później % ran mu zadanycłi 
umarł, Kolb. Krak. III, 116, 

*240p Inny żołnierz był sssczęśliwszym, bo ma się udało 
podejść węże, i zabiwszy zręcznie króla, unieść jego koronę, któ- 
ra bogactwem wielkim na całe życie go zaopatrzyła* (Niektórzy 
utrzymują, że korona ta po jego śmierci wróciła znów do króla 
wężówj czy jego następcy, niewidzialnym sposobem, gdy inni 
o tej okoliczności zamilczają)* Kolb Kr. III, 114, 

*241. Węże pilnują skarbów ukrytych i zwykle razem 
gromadami żyją* Pomiędzy niemi jest jeden- co ma koroDę na 
głowie; ktoby koronę zdjął z jego głowy, to będzie wiedział 
myśli wszystkich ludzi na świecie, navTet myśli wszystkich ceaa- 
rzów i królów; wtedy także można dowiedzieć się, gdzie są 
ukryte skarby i posiąść je; trudno to jednak chwycić tę koronę, 
o wiele trudniej nawet niż zoależć kwiat paproci. (Krynice, Lu- 
beUkie) Wisła IV, 108. 

242* Węże odbywają podróże za morze. Który z nich 
wróci, nie doznawszy w drodze przypadku^ może być wybrany 
na króla- jeżeli się spodobał temu wężowi^ który już króluje- 



Digitized by LjOOCIC 



r 



140 ERAZM MAJ£WSKI 



Natenczas musi staczaó walkę z trzema węiami; leez tak się 
musi bronić, aby nie został nigdzie uszkodzony; w tym bowiem 
wypadku rzucają się na niego wszystkie węże i zabijają jako 
niezdolnego na króla. Zostawszy królem, dostaje koronę i berło. 
Koronę kładzie na głowę tylko raz na św. Krzyż. Berło trzyma, 
gdy węże odbywają naradę, jak sobie polepszyć byt wówczas, 
gdy od ludzi są mocno prześladowane. Chcący dostać korony 
musi ją wziąć w nocy o 12-ej godzinie, ale ostrożoicł aby ote 
obudził straży, boby został pożartym. (Tłumacz). Gust 173- 

243. Król wężów jest znany poufale Indowi nkraińskie- 
mu, chętnie on o nim mówi. Połyskuje on złotą koroną, nie od- 
powiada wprawdzie jaskrawym, majestatycznym obrazom Maha- 
baraty albo Ramajany, bo jest sprowadzony do rozmiarów na- 
szych małych wężów ukraińskich. Nowosiels. Ukr. I, 15 L 



Erazm Majewska 
(Dokoficz. nastąpi). 



BAJKI 

według opowiadi^aia 

Jana Sabały Krzeptowskiego z Kodoielisk* 



O śmierzci. 

„Raz seł bud&rz na robotę do miasta, a niós cieślice i Iwi- 
der, i stowarzysyła sie śnimjakasi star4 baba, a wysoki i chu- 
da. On zara pozndł, ze to je śmierzó, ale nic nie pedziat, ino seł 
drogom, ka były wirby hrube, dudlawe, wzion świder i wy wier- 
tał dziurę do ty wirby.— „A co bań robis?"— „A zaźryj, to obi- 
cys co robiem."— YHazła w dziurę.— „Nic nie widzem,"--aón gśdi: 
„Ino wliż lepiP— wciągła sie het z nogami, chłop wzion zakrzesał 
pilno kołek bukowy:— „kies te wlazła, to se siedź!" i zabił dziore. 
I ludzie bez dłogi cis nie marli, zajaziło sie ludem na świecie, ba 
jakoż mieli umiórśó, kie śmierzć we wirbie zabitd?— Ale i ón budirz 
zył długie casy, dzieci mu porosły i wnęki, sńm ostał, robić ni 
móg, kotwiło mu sie na świecie i prosił Boga o śmięrzć,— Aie vmi^ 



Digitized by VjOOQ IC 



BAJKI ZAKOPAl!^8IE1E lH 

. k- 



■ rij-^e, kie ńmierzci ni mas,— hajl— Dopiró se zbicyl, ze śmierzij 

■ we wirbie zabito, poseł i kolek wyjon*— On kcialj coby ona go 
I nipirwy wziena, ale kie śmierzć wyjechała z wirby, hnet go 
I oAmh, i brała moc ladzie — marli tęgOj — aze dopiró przysła 

w jedno miejsce, kany bela gaździna ze siedmior ma dziećmi^ — 
ju2 te matkie biere^ a dzieci lament robiom, waieny za tom mat- 
ko krzyc^ć i płakać.— Luto ji było tyk dzieci,— posła ómierzćka 
Pana Bogu i pojada: „Jak ja te matkie bede brać, kie te dzieci 
tak krzyeom, lament robiom i płacom!^* — A Pan Bóg, nie wielo 
myślęcy^ praek śmierzć w pysk, — aze przysiadła^ ba ręka boa- 
H t^o bije,— Tak do nij Pan Bóg: „Hybaj do morza, a przy- 
niei m! skałkiel^^-^Zasła do morza, obiśra, ta mała, ta wielga, — 
obrała takom jak kurze Jajko i poela ku PanuBogo i pokazuje, 
a ón ji pojada: „Weż te Bkałkie a gryź, pokiel ule ozgry- 
zies,"-*Śiiiier2Ć gryzie, aze żuchwy zgrzypiom, oscy pila zębami 
te skałkie na połj^ a bań w pośrzodkn mały brobdcek sle ruea. 
Pan Bóg gwarzy: „Co liań widzia?" — ^^A widzem hrobścka, co 
żywy je,"— Dopiró do nij Pan Bóg pojadi tak: „Jako o tym 
brobaeku wićm, tak i o tyk eiórotak dobrze wiem, — te dzieci 
by aje przy matee zwilcyly — i dla tegom Imierzć na nio po- 
ilał "— I posła śmierzć i wziena ono matkie,*' 



1 



O świni i o chłopie. 

j,Kie Pan Bóg zycie ozdawał ludziom i aytkiema stworze- 
m, to kciał świnia (przepytnjem), dać nadługse zyciCp — Świnia 
przyślą i dziękuj e, co ona nie stoi o długie zycie, ba kce krót- 
kie a dobre, — Pan Bóg ji Bie nie sprociwił, a wzion i dał to 
dbgie zycie cbłopu. I cbłop do dziiSka to świóakie zycie doży- 
wa, co go świnia nie kciała^ ino cboókio na starość, kie robić 
nie może*- a bieda go bije^ to tyj świni zawidzi^ co krótse zycie 
ma, ba nic takie twarde jako jego." 



O świętym Piętrze. 

„Drzewi, kie Pan Jezus zył jeace na świecie, a wiera ón 
iizdy biódy kciał wyznać, to chodzili se wraz ze świętym Pie- 
^^oł po ludziaky wrzekomo ubogie dziadki, po pytaniu. I zaśli 
^ jedsy chałupy, co im dał gazda baranka* ,^No, apraw-zCj Pie- 



Digitized by LjOOQ IC 



142 BRONISŁAW DEMBOWSKI 



trze, baranka i uwarz, cobykmy sie pożywili, a ja zatela wyade 
na brzyzek i uspozićram se po świecie." I wysel Pan Jezus do 
pola, a mój Pieter sprawił baranka, ale warzęcy, plucka ś niego 
i sćrce zjdd.— Wraca Pan Jczas, połednina gotowa:— „A kaź aom. 
Piętrze, płuca i sćrce z baranka?" Święty Pieter pada: „Ni miał 
ik, Panie."— Pan Jezus nic sie nie obezwał, pojedli se oba i po- 
śli.— Idom bez pola i idom, i co sie nie zrobićło, Pan Jezus na* 
seł skarb, moc bćłapiniędzy i zółtyk i biiłyk i pojadi se: „Trza 
sie ndm podzielić/ schylił sie i ozgarnon piniądze na trzy kup- 
ki, -a święty Pieter gdda:— „Nas dwók, Panie, jakoż będzie, la 
kogóż trzecia kupka?*'— „A la tego, co zjad plucka isćrcezba-r 
ranka." Dopiró Pietrzątko, niżli pirwy prził, to wzion sie hnet 
przyznając, ze to on zjśd plucka i sórce, a Pan Jezus kazał mu 
se wziąć obie kupki z ónego skarbu, a sAm wzion jednom, 
i ościskał jom ręcami na sytkie strony świata, zaś święty Pie- 
ter zagrzób swoje do ziemi i jesce wantom przyłożył. — I pośli 
oba dalij, i tak do dziśka, ino jedna cęść skdrbów chodzi po- 
między ludzi, ta, co jom Pan Jezus ościskdł, a te Piętrowe obie 
kupki, wse w ziemi siedzom." 



O wilku. 

„Kie Pan Bóg ozdawił wyżywienie sytkiemu stworzeniu, 
to sie wilk nabarzy dokładśł, cym ón będzie zyŁ-Pan Bóg mu 
pojada: „Bedzies orił, bedzies siił../> a wilk gwarzy: „A tera be- 
de j4dP' - „O ni, mój wilku, pirwy będzie rosło, dopiró żrale 
skosis..." a wilksnowa: „A tera bede jAd!«-„0 ni, trz* pirwy 
snopy powrósłem wiązać, susyć, trza wozić do sopy..,« Wilk 
krzycy: „A tera bede jśdP-„0 ni! pirwy musis młócić, a po- 
te we młynie zboże mlćć..*' Wilk ni móg sie dockać końca, kie 
go będzie jid, i pojada Panu Bogu, ze on takiego życia nie 
fce.-„No, kie nie fces," gwarzy Pan Bóg-„to idź, pasie sie han 
kobyła ze źrebięciem, to juz te kobyłę zjćs.*^ - Idzie wilk ku 
nij, źrebię fuk pod kobyłę, kobyła ze zębami do wilka, kie sie 
zaś ze zadku obrócił, to kobyła zadkiem rzezała, ze ni móg 
rady dać, i poseł ku Panu Bogu i pojada ze on kobyle nijak 
rady me może dać. ^ „Ha, kie nie mozes," gwarzy Pan Bóg: 
— „widzis hań, na młace, pasie sie baran tęgi, pudzieg i tego 
barana zjćs/' — Dobrze nie bardzo, idzie wilk ku temu ba- 
ranowi i gid4: „No, baranie, mnie Pan Bóg takie prawo 



Digitized by VjOOQ IC 



i 



BAJŁl ZAE0ł>AŃ8Klt^ l43 

wydal, cobyk tobie zjad," —Ha! kie boski wyrok taki, to 
darmo, baran ete temu nie sprociwił, ale do wilka w proż- 
by — i pytd go bar-zo piknie: „O mój wilcasku, o mój bra- 
cisku, nie jedz^ze mnie tak potrosce, eheba pndzies do brzjzkn, 
sapres sie doń zadkiem, ozedres garło, to ja całkiem do tobie 
bipneJ' Wilk poseł, zapar sie zadkiem do brzyzka^ ozdar kufę, 
baran ozegnal sie, ze jnz do niego skoey--bahl— bechnon wilka 
rogami telo, ze sie nie ocknon aze za dwie godziny,— a zacym 
wilk spał, to baran nciuk i skrył sie. — Wilk sie ob&cył, ozpa- 
trzoje sie, barana ni mis nikany, dopiró se siad na zadek, 
a kręei łbem i mrucy sam do sobie: — „Cym go zjad, cym gonie 
zjad?*' — i tak se nmyślił, ze go chóba zjid:— ,,bo jd, cy jóm, cy 
nie jlm^ to na cco nie r&d śpiem/* 

O Maciusiu i o Kubusiu. 

j^MacioB z Kubusiem radzili se, kieby to dobrze zyć, a nic 
nie robić, — Maciuś pojada: „Wis ty co, Knbnś, pnde ja wysy 
cbałnpy kole drogi, wybiorem dziurę w zagonie i włożymy ha6 
nogi, to bedom ludzie myślić, co nóg ni mdmy i wracajęcy s jar- 
marku bedom nam dawa(. „No jużci wybrali te dziurę i wło/yli 
w niom nogi^ ze nóg ni majom i dopiró siedzom jako ubogie 
dziady.— Napirwsy ee! drogom s tego jarmarku jakisi hruby gaz- 
da, w cuae, kapelus na nim pikny z kostkami, kićrpce na no- 
gach orawskie, i niós se pod pazuchom kukiełkę i spyrki kęs. — 
Dopiró gada Kubuś do Maciusia: — „Śpiewajmyz przecie jakom 
piosnecke, to on nam da tyj spyrki i kukiełki/* I zbdcyli piosnecke 
i śpiwajom; 

,,0j cf o wiek a, cłowieku, co za wytrwanie mds, 
Kukiełkę ze spyrkom jis, a ubogiemu nie dis!^^ 

Przyseł chłop ku nim, odkroił kukiełki i spyrki po kęsie i dal 
jednemu i drugiemil,— ,,Widzis"— gida Maciuś,— „nie pojadał ja 
ci, bedom dawać, bedziem zyć, a nic nie robić?*' No dobrze, ten 
jnz odeaeł, siedzom jesce — a tu sie wiezie pitn ćtyrma końmi na 
kociu, kocis z przodku^ dwók hajduków na zadku. — Kubuś sie 
przewyrtnon do góry garłem, ze umar, a Maciuś zaś śpiewa 
nad oim: 

^^Jedzle ci bań ksiąze panie, ksiąze panie, 

W kiesoDce se dłubie. 

Jak ci co wydłubie, 

3chovńa se, Jakóbie.** 



Digitized by LjOOQ IC 



144 AfeONIfiŁAW DEMBOWSKI 

Przyj eehiił ku nim:— „A co han tak lameńcis?"— Madnii pojada: 
^0— brat mi tys nmdr, ba ni mkm go za co pochować." Pan 
sięgnon do kiesonki i ani zazićr&ł, cy był biały, cy cerwouy, 
kielo nabrał piniendzy do g&rzci, porucił im i o&kazuje; „Na— 
a pochow4jze go wartko, coby baw przy drodze nie śmierdziśłP 
I jedzie daJijy ale p&n miał w kocia okienko na zadka, wjżre — 
a bań żywy i nmarty, oba goniom i zbirajom te piniondze. — 
Erzjknon p&n na kocisa: „Stój!** a na hajduka: „Bier palice i rznij 
tym hancfatom, ze skóry na nik pnkały l>edom| co óni ze ńwiata 
kpiom!'^— Dopiró hajdak leci z palicom — a oni myśleli, co im 
jesce piniendzy niesie, więc: „Śpiwajmyz, śpiwajmyz!" 

„Nie było to ksiąze panie, kBiąze panie, 
A był to syn boży, syn boży, 
Jesce n&m mało d&ł, 
Jesce n&m przyłoży.*' 

Kie przyleciał hajdak ka nim, kie wzion przykład&ć; to na dzia- 
dak skóry pnkały, tak rzezał palicom, aze zagony przeskako- 
wali— a do dzinry nie śli wiccy." 



O djabie. 

,jHył taki bidny chłop na polanie, no joźci zwidziała mu 
Bie dziewka, ożenił sie i gazdowali tys ta wraz, jako mogli. — 
A miał obdolno od chałapy, po pod brzyzek, stajanecko pola, 
ziemia iiicego, ino do cienia, to choć co wsiejes, wartko nie 
zeżre, WsiAł tys cliłop wiesnom w ono pole jarca. „A idź-ze,*' 
pojada baba, —„i zażryj na ón jarzec, cy zeseł?" — Chłop baby 
usłuchnon, idzie ka jarcowi, a bań golańka rola, dziwaśkany 
jarcyk sie zieleni, — ozpajedził sie chłop, zaklon brzyćko: „Bier 
djabii taki jarzec!** i jnze nań i zazićrać nie kci&ł. - A za tela 
słonko piknie grzało, desce przepadowały, jarzec sie otawił, ka 
jakie ziarnecko poschodziło sytko, zagony sie zazieleniły kleby 
parzyć, co nie daj Boże lepi. — Jesieniom idzie cUop bez pole, 
cud boskil jarzec w pas, kłóski nabite, źrałe,— hybaj do chała- 
py, „na -raty kosić!*' — Kosę se przyryktował, wybrasił, wzion do 
g&rzcif ino raz zacion do jarca, a djabół łap za kosę. — „Mój ja- 
rzeel*'— „Nie twój!"— djabół gwarzy: „kies mi go sim dił— bi- 
cya?'*-'„Nie prawda!**— chłop snowa kce kosić, djabół sie daier- 



4 Digitized by LjOOCIC 



\ 



BAJKI ZAKOPAŃSKIfi 145 



WIERZEHIA MAZDRSKIB;' 



Przedmowa do pierwszego wydania. 

2bidr nm^jazj ludowych podau zabobonnych a Masarów wca* 
le nie zoa nroszczeii do tego, ażeby go uważano sa wyczerpiyący; po- 
winianby wszakże budzić pewne zainteresowanie jako przyczynek do 
ibiordw tego rodzaju wogóie i jako podstawa do dalszych bada6« 



*) Podając w WUle przekład dzieła Toppena, spełniamy nie- 
wykonany zamiar O. Kolberga i, zdaje się nam, oddajemy ptawdzi* 
wą Bsłogę czytelnikom. Wspomniany ludoznawca nasz tak mówi 

Wi^ia f. FI ««», 1 10 



1 



2y za kosę, nie pusca. „Jakoż będzie?"— Djabół gada: „Stdwmy 
eiCj ftórj z nas jutro na świtanie, na wymyśnićjsój kobyle do 
jarcu przyj adzie, tego jarzec." — Ha— z djabłe niepeć! wraci chłop 
id chałupy, kie se wspomni o jarcu, to mu płacki w ocak sta- 
jomj dobrze ee łeb uie oskubie: — „Taki przepikny, źralutki ja- 
nec, sam go djabłu oddałeml^ — Baba go widzi w teli żałobie, 
jtiKci eie pyti: „Takiś nie bywńł, zjeć mi sie przyzndj, coś uro- 
bił?" ^E~ głupia, choó ci przyznśm, pyskie me nie zratujes!* 3 
Ale baba nie popuściła: „Przecie powićdz, ino sieprzyznśj!** Chłop i 
ozpowiedział od krają sytko— a baba pojada: „Juz j4 ci pora- i 
iitj ino sie me bój."— Chłop nie wierzy: „Scotwa ta babo dja- ,i 
bła przedoles!"— a baba swoje: „Ino sienie bój!^— „Cóześ namyś- i 
lUa?-^ — ,,A no, oze wlekę sie het do naga, ziemi sie hyce pazdu- | 
rami, okracys mi grzybiet i pojedzies wrzekomo na kobyle do •■ 
jarca/*— Pośli spać* Baniućko, ino ze namienialo na świtanie, ' 
djabół sie wyrychlit do jarca, jużci pewny ze wygrA, kobyła pod 
nim, ka jaki kwiatek, cy cćrwony, cy zielony, c&łkiem brze- 
ziasta, taka wymyśoa co cud.— A tu chłop jedzie na babie, po 
leku, zbliża sią — djabót ocy wywaluje, jak wół na nowe wrota, 
i jeace zdała woła: „E, chłopie, przebrałeś me, takim kobyły 
jako twoja nie widział, — ogon przy łbie, grzywa przy rzyci na 
dttie strony, pazdury ma nie kopyta,— twój jarzecl" 

Zapisał Bronisław Dembowski, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



l4ó k. TOBPMŃ 



Już i na Macurach podania ludowe zaczynają się zacierać, jakkol^ 
wiek tu są bardziej jeszcze żywotne nii gdzieindziej; wielki tedy już 
c£aB zająć się utrwaleniem ich i ocaleniem od zguby za pomocą 
pisma. Pożądaną byłoby rzeczą, iżby zwłaszcza osoby, znajdujące się 
w bardziej przyjaznych warunkach od autora tej pracy, ludzie, 
w których łączy się interes naukowy z gruntowną znajomoicią języ- 
ka polskiego i narzecza mazurskiego^ po^jęłj ^^i bardziej szczegóło- 
wych i rozległych badań w tyra kierunku i owoce swych usiłowań 
także ogłosiły. 

Nazwa Mazury używa się w rozmaitych znaczeniach; ćciślej 
o2Dacza ona tylko położone na wschód od Szczytnowskiego powiaty 
z ludnością polską; w sensie jednak rozleglejszym oznacza ona tak- 
że powiaty górnej części regencji Królewieckiej. W tym właśnie 
bardziej rozległym znaczeniu używamy tu tej nazwy, gdyż niżej po« 
dany materjał w znacznej części był zebrany w tych mianowicie 
powiatach. Bądź co bądź jednak, i z tamtych bardziej ku wschodowi 




w referacie o książce TSppena (w Bihljotece Warszaw. 1868, t. U, 
Btr. 331): „Dzieło to zamierzam w przyszłości podać w przekładzie 
polskim i uzupełnić je wielu pozyskać się jeszcze z tamtych stron 
mogącemi nabytkami, a nadto pomnożyć pieśniami mazurskiemi przez 
L p. Oizewjusza w okolicy Ostrodu zebranemi i przesłanemi w rę- 
kopisie K. W. Wójcickiemu, który nie wahał się mi go powierzyć. 
Pomimo obfitości materjału, zawartego w tym rękopisie, dający się 
w nim przecież uczuwać brak stosownej do każdej pieśni melodjt, 
wzywać się mnie zdaje do odbycia oddzielnej w tamte okolice po- 
dróży, w interesie muzyki zarówno, jak i etnografji/^ I dalej (str. 
332): ;,Uznając wielką p. Toppena zasługę, niemała mu się i z na- 
szej strony należy wdzięczność, że w imię nauki, wyręczając nas, 
obeznał nas z zapomnianym tym ludem i nie szczędził trudu nad 
wydobyciem ukrytych w jego łonie skarbów duchowych.** Od czasu, 
jjdy O. Kolberg to pisał, zjawiło się nie mało prac o Mazurach 
(wspomnimy dziełko W. Kętrzyńskiego i liczne artykuły w WUU^ 
pamiętniku Fizjograficznym i innych czasopismach); znakomitym ich do- 
pi^łnieniem stanie się, nie wątpimy, przetłumaczenie całości dzieła 
M, Toppena, które w ciągu roku bieżącego Wisła pomieści. Tytuł 
jego brzmi w oryginale: Aherglauhen aus Maswen, mit einem Anhange^ 
cnlhaltend Masurische Sagen und Mdhrchen, Wyd« 2'-ie, pomnożone lic£- 
nemi przyczynkanu i dodatkiem. Odańsk 1867, str. 168 w 8-ce. 
Autor ogłosił również r. 1870 dzieje Mazur p. n. Oeschichte Mam- 
rtns^ ein Beitrag zur preussischen Landes- und Kulturgeschichte, nach 
gedruckten und ungedruekteu Quellen, Odańsk, str. 571 w 8-c6< 
W przypiskach zwracamy uwagę na usterki, wynikające z niedośó 
dokładnej u autora znajomości języka Mazurów; w tekście spoty-* 
kane wyrazy polskie poprawialiśmy według innych o Mazurach 
ogłoszonych przyczynków. Cała rzecz wyjdzie w osobnej odbitce^ 
w roku przyszłym. 

Rtd. 



i — DigitizedbyLjOOSlC 



Digitized by VjOOQ1 



i 



k 



wifcRZĘHiA M.\zuasKm 147 

pOBUui^tycb okolic mamy nader coony materj&T*, róiaica zaś pomię- 
dzy podaDiflmi lucJowemi tych i tamtych okolic da b\^ tylko zauwa- 
lyć w podrzędnych szczegółach. 

Wyzyskaliśmy tu niektóre etareze pisma o zwyczajach i wyob- 
r&źeoiach staropogaiiskich albo z czasów jeszcze po^ań^kich prze- 
chowany cli, jakkotwick w niewielu zaledwie miejscach, i to jedynie 
w ceiii nawiązania węzłów pomiędzy teraźniejszością a przeszłością, 
awzględniamy takie najstarsze pisma^ jnk kroniki Szymona Omnana, 
Lnkasza Dawida albo pisma Jana Meletiusa i Hieronima Meletinsa^ 
w których znajdnjemy tak wyczerpujące wiadomości o tym, co prze- 
trwało z pogafiatwa w PruBiećb w wieka XVL Sprawozdawca pozwala 
e^bie powoUd się na swoją rozprawę, skreśloną przed dwudziesta 
laty i drukowaną w Ncuc Preussischi PratńfizialblUtta- W r, 1846, tom 
Hj o ostatnich śtadacb pogaństwa w Prasiech*); rzecz niniejsza mo- 
że być poniekąd nwaiana za dalszy ciąg tamtej rozprawy, Nato* 
miast praca Pisanskiego Vim emy«n Uaherbłeihieln d^is thidcnihums und 
PahjauhnTnff Ogłoszona przed sta przeszła laty w WOchertf liche Konigs^ 
htryischt Frag und Anzeif/unysntichrichUn w r, 1756^ nr, 21 — 25, obec- 
Dle bardzo rzadka, starannie była wyzyskana i materjał jej po- 
równany- Co prawda, Piaański nio samych tylko Mazurów ma na 
wjględzfe, jak to widać z niektórych szczegółów w jego opisie; ale 
nie niega wątpliwości, źe przedeWfZystkim chodzi mu o Mazurów. 
Pisaiiski sam był rodowitym Mazurem^ a za tym szczególDie na Ma- 
zDracJi pu;!naf le zabobony, pochodzące z czasów jeszcze pogańskich; 
jtrzy spo&obno^cl zresztą wyraźnie wskazuje tę okolicę i w in- 
nych takie pismach swoich składa dowody, że nie brak mn zmysłu 
do podań ludowych mazurskich, ze go one interesują, jak wogóie jest 
on bodaj jedynjm pisarzem, który zrohii coś zasługującego na uwa- 
gę dla znawstwa przeszłości tego plemienia. Pozostaje tylko zazna* 
czyć jeszcze zpośród źródeł , z których tu korzystaliśmy, pracę E. G. 
Hintza, opartą na urzędowych doniesieniach pastorów ewangielickich 
i bardzo w treść obfitą p, t. Die alte guU Situ m Alipreimcn {Króle- 
wiec, 1862, 8-ka), a takie bardzo zajmujący artykuł: Fan KunigBlerg 
nack Freusiischen E\^tau und Mazur en w odcinku Konigsberger Ihwtungsche 
Zeiiung (rok 18C5, nr. 302 i 1866, nr. 1, 2, 6—9). Wreszcie luźne 
notatki zapożyczamy z innych także pisarzy, którzy będą wymienie- 
ni na właściwym miejsca. 

Wydało się nam rzeczą stosowną skreślić w formie wstępu 
rzut oka na £yeie kościelne Mazurów. W dalszym zaś ciągu w czte- 
rech rozdziałach, na które dzieli się praca nasza, mówimy: 1, o si- 
lach demonicznych; 2, o czara cli i zamawlaniach; 3, o wróioniu i ka- 
lendarzu; 4, o zabobonach; mających związek z rozmaitemi okoliczno- 



«) Świeżo ten sam przedmiot opracował profesor dn J- Ben- 
der w artykule Zw nltprcusgUehen Mytkolotjic und SktengcschkhUf za- 
mieszczoDjm w AUpreusmche MonaUchryt w latacb ltiG5 i 1867« 



Google 



Digitized by VjOOQ 



148 M. TOEPPBN 



j^ciami ijciowemi, szczególnie zaś z chrztem, weselem, gospodarstwem 

i śmterci^. W tym ostatnim takie rozdziale nie wypadało pominąć 

ogólnego oplaa obchodów weselnych, iniwiarskich i pogrzebowych. 

Olsztynek, 17 maja 1866. Dr. M, Toeppen. 



Przedmowa do dru^le^o wydania, 

Wiadomości o zabobonnych wierzeniach Mazurów udało mi się 
w tym drogim wydania pomnożyć licznemi dodatkami. Zawdzięczam 
je pr2edews2y8tkim panom duchownym i nauczycielom, a takie kilku 
obywatelom na Mazurach, jak również paniom należącym do sfer 
wymienionych. I w pierwszym ju2 wydaniu tego dziełka takie ko- 
rzystałem z ich uprzejmej gotowości. Winienem tu takie złożyć 
szczere podziękowanie, za nadesłane mi z własnego popędu materja* 
ły» wielu nauczycielom, których osobiście poznać nie miałem spo- 
BobnoścK 

Pomnażając to wydanie dodatkiem, który zawiera klechdy 
I baśnie, w zupełności zdaję sobie sprawę z tego, że dodatek ten 
musi posiadać większe jeszcze braki, nii samo dziełko; dodaje 
mi wszakże otuchy nadzieja i gorące zarazem życzenie, iżby praca 
ta zachęciła innych, którzy dobrze władają mową Mazurów i w bliż* 
azej pozostają styczności z różnemi warstwami ludności na Mazurach, 
gdzie klechdy te przechodzą z ust do ust, do ogłoszenia czegoś 
lepszego i bardziej wyczerpującego. 

Go filę tyczy klechd, Mazury niedostatecznie są uwzględnione 
w znanym i cennym zbiorze von Tettaua i Temmego Volks$agen von 
Ox(pietJS3en^ Zkmien und Wesłpreussen (Berlin 1837). Wszakże od chwill 
zjawienia się tego dzieła, tu i owdzie ogłoszono drukiem pewną 
ilość Mnyeb klechd mazurskich. Zebrałem je tedy i pomnożyłem 
jCBzcza kilku zaczerpniętemi z ust ludu. 

Co znów do baśni, mogę ich podać małą tylko próbkę. Baśfi 
wiele traci przez sam przekład. Nadto, jeżeli trudno znaleźć dobre- 
go opowiadacza^ to o wiele trudniej spotkać jednocześnie dobrego 
opowiadacza i zdolnego tłumacza; skoro zaś wezmą się wspólnemi 
Biłamf^ opuwladacz, tłumacz i sprawozdawca do tak subtelnej rzeczy, 
jak baśii, łacno może zniknąć niezbędna w traktowaniu tej materji 
wolność od wszelkich uprzedzeń. Byłem przeto zmuszony prawie wy- 
łącznie poprzestać na ogłoszeniu tu tych tylko baśni, które inni pod- 
słuchali dJa mnie i łaskawie mi ich udzielili w przekładzie niemiec* 
kim. Pośród baśni, do których posiadania przyszedłem tym sposo- 
bem, znalazła się pewna ilość oczywistych przeróbek znanych baśai 
niemieckicb, głównie ze zbioru Grimma, w części płyciej tylko po- 
jętych, w częaci zaś treściwiej jedynie oddanych; wolałem je tedy 
pominąć. W tych, które podaję, czytelnik rozpozna także niektóre 
rysy znane z baśni niemieckich, ale bo też niewątpliwie skarbiec baś- 
ni jest dobrem wspólnym szczepów pokrewnych, wobec czego zgod- 
ność ta rysów pojedynczych wcale nie może być uznana za powód 



Digitized by 



Google 



gle J 







\TtgRZENlA MAZURSKIE 149 

do&tateczDy do o J rzucenia odnośnych baynu Czytelnik bardzo łatwo 
doitrzeie tu pewne rysy oryginalne^ a tiikża nie njdzie jego baczno- 
ici tak znamienna u Mazurów skłonność do wprowadzania do baś- 
ni Bwoich pierwiastku kościełnego, 

Olsztynek, 25 maja 1867. J)r, M. Toeppcn. 



WSTĘP. 
Bznt oka na życie kościelne Maznrów. 

Stosunki kościelne na Mazurach i wogóle w polakich oko- 
licach Prus posiadają wiele rysów azczególnycb. Mieszkańcy 
tych okolic bez wyjątku prawie sa wyznania ewangielicktego, 
gdy tymczasem ich współ plemieAcy w Polsee i na Warmji są 
gerliwemi katolikami. Słyną oni bardzo ze swego religijnego 
naposobienia. Wszyscy to przyznają," że pilnie uczęszczają do ko- 
ściołów, że gorliwie biorą udział we wszelkich praktykach ko- 
ścielnych, że starannie obserwują ceremonje kościelne. I w rze- 
czy samej, służba hoża u Mazurów posiada rysy swoje, które 
wielce pociągają kn sobiei a nawet sprawiają podniosłe wra- 
ienie- 

W BEder pouczającym artykule „Polacy ewangielicy w Pań- 
stwie Fruskiem'* ("W piimie ^va?igeiiscĄes /ahróuchf wydawanym 
przez głównego kaznodzieję wojskowego Borcka w Poznaniu, 
rocznik V) czytamy, że na Mazurach objawia się naiwność i szcze- 
rość poczucia religijnego, których brak zupełny u Niemców, 
z usposobienia zimniejszych i do refleksji skłonnych. Więc też ży- 
cie Mazura, wobec tego, że lud ten pozostaje zdała od wielkich 
ognisk świata, istotnie zasadza się na poglądzie religijnym^ po- 
karm swój czerpało ono dotąd prawie wyłącznie z Biblji, ze 
śpiewnika, z katechizmu, z żywego słowa kaznodziei i z wielce 
rozpowgzechnioDego zbioru kazań Dombrowskiego. Wszędzie 
widzimy zapełnione świątynie, w nich zaś zapal, pobożności 
wrażliwość na słowa nauki, czego nie spotykamy w gminach 
niemieckich, A przytym zamiłowanie do śpiewu, tak, iż pobożni, 
skoro tylko wejdą do kościoła, nie czekając wcale służby bożej, 
zaczynają już śpiewać. Potym cala gmina śpiewa odpowiedzią 
litut^ę, na głos powtarza wyznanie wiary, pada na klęczki pod- 
czas yj Ojczenasz^ i przyjmuje z ust kapłana słowa ustawy sakra* 
mentalnej i błogosławieństwo końcowe, śpiewając jednocześnie. 
Wszystko to nacechowane życiem, wszędzie obok wrażliwości 



Digitized by VjOOQ IC 



150 M. TOEPPEN 



V PorówD, G. Dorbg Choralkunde, Gdańsk 1865, str. 459. 

Digitized by VjOOQ IC 



1 



zachoTfanie się czynne. Z tego samego artykniu niewtajemni- 
czony czytelnik poznaje w ich właściwym charakterze polskie 
pieśni narodowe, w których „wiernie odzwierciadlają się zasad- 
nicze rysy charakteru narodowego: ta wesoła nieprzymuszona 
nuta, nietyle potrącająca tematy potępienia, ile raczej zbawienia 
rodzaju ludzkiego, to dumne wynoszenie i obrazowanie Królestwa 
Chrystusowego, to wojownicze upodobanie w walce Pana z dja- 
błem i zwycięztwie^nad tym ostatnim, wreszcie ta pełna radości 
duma, z jaką się wysławia wspólne panowanie i rządzenie zba- 
wionych, obok Boga i Chrystusa w chwale wieczystej, która bę^ 
dzie udziałem zarówno ubogiego chłopa i mieszczanina, jak 
szlachcica.***) 

Jest to zupełnie słuszne zdanie, ie, aby zrozumieć słuibę 
boż% Mazurów, należy przedewszystkim uwzględnić narodowy 
charakter ludności polskiej .i odosobnienie jej od wielkich ognisk 
życia. Dachowy rozwój Mazurów pozostaje na nizkim szczeblu, 
i niepodobna wymagać od nich, iżby się oddawali refleksji; jak 
Niemcy, zupełnie tak samo, jak niepodobna wymagać, iżby Niemcy 
cofnęli się do niższych szczebli życia, gdzie główną rolę grają fan- 
tazja i marzycielstwo uczuciowe. Nie należy wszakże pomijać wielce 
ciemnych stron tego rodzaju religijności: dostarcza ona słabej za- 
ledwie podpory dla wiary chrześcjańskiej i nie uzbraja bynajmniej 
w szczególną siłę moralną, natomiast otwiera najszersze pole dU 
przesądu. Obok wymienionych już kościelnych ksiąg budujących, 
chciwie bywają także czytywane pisma w rodzaju ^Klucza do 
nieba," który się rozpoczyna od „listu niebieskiego, pisanego włas- 
noręcznie złotemi literami przez Boga, Pana niebios; list ten 
znaleziono na górze dębowej w Brytanji przed ołtarzem świętego i 

Michała archanioła; nikt przedtym nie znał tego listu ani pocho- I 

dzenia jego/' Skoro się już zbudowało w kościele, natenczas ^ 

z tą samą powagą i szczerym oddaniem się można się zajmować 
zjednaniem tych ciemnych potęg, które oddziaływają na życie* , 

posługując się wszelkiego rodzaju zaklęciami i czarami; ten sam j 

szacunek i pokora, z któremi się pobożny zbliża do swego pro- 
boszcza, okazują się w stosunku jego do czarownika, jasnowi- 
dzącego lub ekstatyka. \ 

Mazurowi zarówno jak Polakowi szczególnie właściwe jest 
żywe na zewnątrz wyrażanie tego, co odczuwa, a także zewnętrz- 



WIBRZENIA MAZURSKIE 151 

ne okazywanie nabożeństwa swego^). Całowanie śpiewnika jest 
powszechnym a Mazurów zwyczajem: ci^ają go przy zamykaniu, 
gdy skończono śpiewać pieśń, i wogóle przy każdym nżycin, 
a zwłaszcza przy podnoszenia książki, skoro ta przez nieostroż- 
ność npadnie na ziemię^). Tak samo przy każdym polskim na- 
bożeństwie można spostrzegać niezwykle częste pochylanie gło- 
wy^ przyklękanie, żegnanie się i bicie się w piersi. Same przez 
się, są tOy co prawda, rzeczy podrzędne, które nie mogą uprze- 
dzać ani korzystnie ani niekorzystnie względem religijności da- 
Bego człowieka. U Mazurów wszakże mają one cechę wielce 
podejrzaną, gdyż wiąże się z niemi wyobrażenie szczególnej sku- 
teczności. Już w polowie przessdego stulecia Pisański zwraca 
uwagę na to, że u większości papistów, główną część ich re- 
ligjt stanowi j, wielkie zaufanie do wyłącznego przestrzegania 
pewnych zewnętrznych obowiązków i praktyk pobożnych, którym 
nie towarzyszy płynąca z serca pobożność w duchu, prawdziwa 
pobożność tego obłędu; niebezpiecznego kościół ewangielicki, po- 
mimo wszelkich nsiłowań w tym kierunku, nie zdołał dotąd jesz- 
cze wszędzie wyplenić. Odrzuca on tedy bezwarunkowo trwa- 
jące za naszych jeszcze czasów „urojenie, jakoby modlitwa za- 
chowywała niezwykłą moc swoją wtedy nawet, gdy przy za- 
mkniętych drzwiach kościelnych będzie wypowiedziana przez 
dziurkę od klucza;" dalej potępia „niewłaściwe hołdy, składane 
pt^ed ołtarzem przez lud, który się pochyla przed niemi, albo nawet 
pada na klęczki;^' wreszcie potępia bezwarunkowo przesądne 
stosowanie znaku krzyża. „Przypisywana przez papistów moc 
cadowna, powiada on, obałamuca także prostotę naszych braci 
po wierze, tak, ii robią oni znak krzyża przed sobą zawsze, gdy 
chodzi o odwrócenie jakiegoś grożącego niebezpieczeństwa lub 
o jakie- przedsięwzięcie, któreby mogło być niebezpieczne. Woź- 
nicy robią znak krzyża biczyskiem przed końmi, gdy te się na- 
rowią, ażeby nie złamały koła; inni znów przed jedzeniem żeg- 
nają podawane potrawy, ażeby je uczynić nieszkodliwemi, 
w razie gdyby hyly^ dajmy na to, zaczarowanej. Co Pisański 
mówi o przesądnym używaniu znaku krzyża, widzimy dziś jesz- 
cze na Mazurach codziennie. 



*) Por, C. G. Hintz Die alte gułe Sitte in Altpreusscn* Królewiec, 
J862, str. 3. 

^) Hintz^ str. 7, 8. 

^) pisański, tamże, nr. 23, § 11. 



•l 



Digitized by LjOOQ IC 



^1 



^ 



152 M. TOBPPEN 



Jeszcze bardziej przypocninają katolicyzm śluby i o6ary Ma- 
zurów. Śluby ich bywają różnego rodzaju. Ślubują one w cho- 
robach i innych krytycznych okolicznościach peśció w pewne dni 
za wyzdrowienie lub wybawienie, np. co piątek podczas postu, 
albo ucz^zczać do kościoła, albo złożyć ofiarę w kościele. Dziew- 
częta ślubują także powstrzymywać się od noszenia pewnych barw, 
np. czerwonej. Często ślub polega na tym, ażeby w pewne nie- 
dziele, np. w dni pokuty, albo po ukończeniu żniw uź iszłaike- 
mą^), tj. dla zachowania, regularnie co rok powtarzać ofiarę, jak 
gdyby się przez to miało wykupić na wszystkie czasy kartę 
bezpieczeństwa albo ochronną kartę. Całe także okolice wiej- 
skie, dotknięte burzą, gradem, albo innym jakim nieszczęściem, 
składają śluby podobne^). Tak np. mieszkańcy wsi Bartoszki 
przez całe lata nie pracowali w sobotę. W innej znów wsi, 
która bardzo była ucierpiała od gradu, sołtys zapowiedział pub- 
licznie, ie każdy ma się w sobotę po południu zupełnie po- 
wstrzymać od pracy w polu, ażeby Bóg na przyszłość uchronił 
od klęsk podobnych^). Szczególnie ślubują oni nie pracować 
w dni apostołów i w takie dni, w które świętują katolicy, np. 
w dzień św. Jakóba, na Przemienienie Pańskie, w dni Najśw. 
Panny itd. Zresztą w te dni unikają oni tylko roboty w polu, 
żadnej innej. Często także unikają tylko roboty na własnym 
polu, chociaż nie wzdragają się pracować na cudzym za opłatą. 
Gdy niedawno temu proboszcz D. w L. w jeden z dni takich 
pozwolił pracować w polu, i nagle spadł grad, chłopi zebrali kil- 
ka korcy krup gradowych, zanieśli je coprędzej do naczelnika 
powiatowego w Niborku i zaskarżyli proboszcza o bezbożność^ 
której dowodem miały być w ich mniemaniu owe krupy grado- 
we. Coś podobnego opowiada gmina dla usprawiedliwienia ślu* 
bu swojego o proboszczu w J. Posłał on mianowicie w jednym 
z takich dni, wbrew ostrzeżeniu sołtysa, parobka swojego w po- 
le; naraz powstała barza, i piorun uderzył w komin proboszcza, 
nie wyrządzając zresztą tym razem szkód żadnych. Wreszcie 
bardzo są używane także śluby przynoszenia ofiar jednocześnie 
do trzech kościołów, przyczym zazwyczaj wybierają się dwa 
kościoły ewangielickie i jeden katolicki. 




*) Oczywiście są to wyrazy litewskie.— fVzyj9. Red. 
2) Porów. Hintz, str, 13, U, 42, 117, 
*) Hmtz, str, 13. 



Digitized by VjOOQIC 



I 



WlEaZEI^fA MAZLRSłClE 153 

Ofiary, składane przez Maznrów na ołtarzu, i dary ich na 
lakladj dobroczynne pocliodz^ częstokroć nie ze szczerego eer- 
c»» leez z wyrachowania, jako dobre Eczynki, które niechybnie 
będą wynagrodzone, i często grają przy tym rolę bardzo prze- 
sądne względy uboczne* Ofiary na kościół zdarzają się bardzo 
często, jednakże prawie wyłącznie wtedy tylko^ gdy ofiarodawca 
ma prosić o C0i5, lab złożyć dziękczynienia, albo gdy przystępuje 
do komunji. Wszelako prośby te i dziękczynienia mają w nieb 
prawie nieograniczony zakres^ gdyż podciągają oni pod tę kate- 
gorją wszelkie przygody życiowe i wypadki tak zewnętrzne, jak 
wewnętrzne, cielesne i dnehowcj jak np. zmiany mieszkania, 
niepowodzenia w gospodarstwie, choroby itd.*). Przy komnnji 
oUarz bywa jakby oblężony, nim każdy dar swój złoży. Łatwo 
xroznmiee^ jakie ma znaczenie n Mazura ofiarowana świeca wra- 
zie choroby oczu-), i niegdyś praktyka ta była surowo zakazana 
jako pogańska* Ofiary na trzy kościoły, zpos ród których jeden- 
jak się rzekło^ zazwyczaj bywa katolicki, bardzo są częste. Tak, 
niedawno przyniosła jedna chora na żółtaczkę kobieta dwóm 
duchownym ewangielickim i jednemu katolickiemu w O. mąkc, 
wosk i pieniądzej żeby odzyskać zdrowie, W Kr, pewna ko- 
bieta ofiarowała pięć szóstek na szpital za męża, którego dusza 
nie ma spokoju, i wyraziła przy tym nadzieję, że być może jaka 
szczęśliwa dusza znajdzie te pięć szóstek i w szczęśliwą godzinę 
2a pomocą modlitwy biedną tę duszę wybawi. Wyznała przy- 
tym proboszczowi, że chce także ofiarować na trzy jeszcze ko- 
ścioły, dwa ewangielickie i jeden katolicki, ażeby być tym pew- 
niejszą powodzenia. Na zapytanie proboszcza: ł,Czy w to wie- 
rzycie? '^ odpowiedziała: j,A jużci, my prości ludzie w to wie- 
nymy/ Nie jest w ich mniemania rzeczą niezbędoą. ażeby je- 
den z trzech kościołów był katolicki, ale bądź co bądi utrzy- 
mują, że w takim razie ofiara bywa skuteczniejszą. Szpitale 
Mazurzy często obdarzają, gdyż łatwo się w nich budzi litość. 
Ale z tym aktem miłosierdzia łączy się w nich jednocześnie 
przesąd. Dają oni np. szpitalowi pierwsze cielę od ciołki, albo 
pierwsze masło od krowy^ po raz pierwszy dojonej, gdyż mocno 
w to wierzą, że przynosi to szczęście. 

W samym sposobie święcenia uroczystości kościelnych zwy- 



') Porówn. Eintz, str. 12. 
^} Porówn, Hintz, str, IŁ 



Digitized by LjOOQ IC 



154 M. TOEPPEN 



c/*aje ich pod wielu względami różnią sig od zwyczajów reszty 
ewangelików w Pmsiech. 

W pierwsze święto Bożego Narodzenia odbywa sie w ko- 
ćciołacb na Mazurach^ a po wsiach, gdzie niema kościołów, w azko- 
łach, podczas nabożeństwa porannego bardzo charakterystyczaa 
i wielce ulubiona uroczystość. Główną tu rolą grają dzieci szkol- 
ne^ przygotowywane do tego przez nauczyciela; powierzchownie 
nawet przybierają postaci aniołów, gdyż przywdziewają białe 
ubraniaf najczęściej koszulę ojcowską, przepasaną Jaskrawą 
wstążką, i wysokie korony z kwiatów z papieru pozłacanego, 
dziewczęta zaś natomiast stroją się w wianki. Wchodzą oni da 
kościoła ze świecami (dawniej jarzęcemi), albo z choinkami zdob- 
ncmi w świeczki w ręku, obchodzą ołtarz dokoła; następnie 
Biadają w części na ołtarzu, w części zaś na chórach, i śpiewa- 
ją kolejno pieśni, wygłaszają pojedynczo lub chórem odpowied* 
nic temu świętu ewangielje, albo recytują po jednemu wierszyki 
% dawnej przekazane tradycji na to właściwie święto (to się na- 
zywa o racja). Na nauczycielu leży już obowiązek wyuczyć 
dstieci tych wierszy i ułożyć należycie akcję dramatyczną. W nro- 
czystości tej, zwanej jutrznią, bierze najżywszy udział cała lud- 
ność polska, a nawet i wielu Niemców; od godziny drogiej lub 
trzeciej wszystko się w domach ożywia; uroczystość sama za- 
czyna się około czwartej, i z Polaków brakuje wtedy w kościo- 
łach tylko chorych i słabych. Wiele osób zapewnia, że uroczy- 
stość ta budzi podniosłe uczucia i działa budująco; uie niega 
wątpliwości, że Polacy, wogóle miękkiego usposobienia^ bardzo 
siq rozczulają tą uroczystością, i szczególnie sieroty wierszykami 
swojemi budzą najżywszą dla siebie sympatję*). Uroczystość ta 
jest odwieczna; Pisański w swoich zapiskach Jansborskich, prze- 
chowanych w rękopisie, podaje, że uroczystość tę obchodzono 
w mieście Jansborku około r. 1735; obecnie zdarza się wogóle 
ona po miastach chyba tylko bardzo rzadko. 

Panowanie niegdyś kościoła rzymskiego i jego karnawały 
przypominają tu wszelkiego rodzaju maskarady, błazeństwa i wy- 
bryki, a nawet tu i owdzie wybuchy dzikich bachanalij przed na- 



^) Bardziej dokładne opisy tej uroczystości u RosenheyDa, 
Meiseskizzm aus 0$h und Westpreussen^ Odańsk, 1868, II, 114 i Hast. 
Bintz, Alte gule Sitte, str. 43 i nast. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



WIEBZetflA MAZURSKIE 15S 



gtauieni postu; kościół cwangielickt ma dużo do walczenia w ce- 
lu nsanięcia tych objawów*)* 

Wpływ kościoła katolickiego zaznacza się szczególnie wy- 
raźnie w zwyczaju, który się z dawnych czasów utrzymał u Ma- 
znrów, że nie uważają oni wielkiego piątku za prawdziwe świę- 
to; gdy zresztą tak starannie unikają oni roboty w święta, 
w wielki piątek^ przynajmniej do niedawna jeszcze, oddawali się 
pracy, a wielu uważało nawet wielki czwartek za dzień waż- 
niejszy niż wielki piątek. Obecnie w ogólności miały zajść pod 
tym względem zmiany-). 

Dzień św. Trójcy^ przypadający w pierwszą niedzielę po 
Zielonych Świątkach, uchodzi u Mazurów za główne święto i czę- 
sto uroczyściej bywa obchodzony niż same Zielone Świątki, cze- 
go dowodzi także ta okoliczność, źe w tym dniu składa aię naj- 
więcej ofiar i darów na kościoły^). 

Polacy obchodzą podwójne Święto żniw (okrężne), a miano - 
wicie j oprócz powszechnie przyjętego, w niedzielę jeszcze przed 
rozpoczęciem żniw: w niedzielę przed św, Jakóbem, Podcisoa tej 
uroczystości zawsze bywa śpiewana nadzwyczaj lubiana pieśii 
Fola jut diait\ prawdziwie polska^ bardzo charakterystyczna pod 
względem treści i melodji*). 

Dzień pokuty i modlitwy uważają Mazurzy za święto, 
2 którym w grancie rzeczy kościół nie ma nic do czynienia, 
i w tym okaznją przywiązanie swoje do starych tradycji nawet 
w zakresie spraw kościelnych^ ponieważ dzieó ten ustanawiany 



*) Hintz, str. A^. 

") Hintz, Eiv\ 48 i nast. 

^) Eintz, Blr. 53. 

*) Hintz^ Btr, 64, Uroczystość ta przed rozpoczęciem żniw^ 
jak się zdaje^ jest tradycją odwiecznych, pogafiakich jeszcze czasów, 
MelettDS (De sacrificiis vetcrum Prusaorum, in Aet. Bor. T» II p. 403) 
pisze: Quando jam aegetea aunt maturae, rnatid in agris ad sacri- 
ficium congregantntj quod lingua Kutenica zaczioek vocatur, id 
est initinm messis, Hoc eacro peraeto, u ima e multitudine electus 
mesBem auspicatnr, manipulo demeeaa, qn6m domum adfert. Poetrldie 
omncB, primo ilHua domesticF, deinde caeten, ąmcunąne voIunt, mes- 
aem facinut. (Gdy już zasiewy dojrzeją, wieśniacy zbierają się w po- 
lach na uroczyatośdj która si^ po rusińeku nazywa z a e z i d e k, tj. 
początek żniw. Po Bkouczonych modłach jeden wybrany z gromady 
rozpoczyna żniwo i zżętą garid zboża odnoai do domu. Nazajutrz 
wszyacy juś, naaamprzód domownicy tamtego żeńca, a potym i inni^ 
kto tylko chce, biorą się do źnifra). 



Digitized by LjOOCIC 



156 M. TOBPPBN 



hywsL przex państwo, więc nazywają go po prostu królów- 
s k i m świętem. Pospólstwo zachowuje się wobec lego duła 
zimno i obojętnie. Tak samo małą przypisuje ono wagę dniowi 
zaduBzuema^ który powstał tym samym sposobeto, w niektórych 
zaś okolicach dzień ten bywa nawet spędzany jakby rodzaj kar- 
nawału, wśród hałaśliwych zabaw, dla powetowania sobie ciszy 
i wstrzemięźliwości, które powinny byó i bywają też sumiennie 
przestrzegane podczas adwentuM* 

Jak się zdaje, wzywanie świętych katolickich i nawet Naj* 
świętszej Panny nigdzie nie jest we zwyczaju na Mazurach^). 
Pamimo to jednak rozpowszechniony przez katolików „KIocz do 
ważnych tajemnic," w którym wielki kładzie się nacisk na orę- 
downictwo Marji Panny, często bywa czytany z namaszczeniem 
religijnym; a także pewna ilość świąt katolickich, szczególnie 
licśne dni poświęcone Marji i apostołom, dzień Bożego Ciała 
i nadewizystko dzień Przemienienia Pańskiego (6 Bierpnia}^ 
w wieln okolicach na Mazurach są obchodzone dziś jeszcze razem 
z katolikami, w części wskutek ślubów, w części ze starego zwy- 
czaju, tak samo jak to było w przeszłym stulecin^)p Dzień obja- 
wienia się Chrystusa {yerkldrung Chrisli) dla Mazura jest za- 
razem dniem Przemienienia Pańskiego, a także odmianą w jego 
biedzie i cierpieniach; jest to w jego mniemaniu dzień pomocy 
i poratowania, jakoż w dniu tym najhojniej spływają jego ofiary 
na kościoły ewangielicki i katolicki^). 

Naj uporczywiej wszakże ewangieiiccy mieszkańcy na Ma- 
zurach utrzymali z czasów panowania katolicyzmu pielgrzymki^ 
które i dziś jeszcze najbardziej wiążą ich z katolicyzmem. Prze- 
sąd, przywiązany do pola bitwy pod Tannenbergiem, niewątpli- 
wie datuje się jeszcze z czasów panowania kościoła katolickie- 
go i w obecnej chwili także jest bardzo wpośród katolików roz- 



^) B\niz^ str. 41 i nast., 54. 

*) W jednym sprawozdaniu wizytacyjnym kościoła w Pasymia 
z r. 166 7 spotykamy notatkę: „Jan Samplaki (tak) z Wielkiego 
Haska obok „Wierzę w Boga" odmawiał „Zdrowaś Mar ja^ dodając: „Je- 
zus nie może być bez Marji/' Pisaóski, nr. 24, § 15, zaioacza tylko 
około r. I756j źe niektórzy imię Marji wymawiają przy lekkomyśl- 
nych przysięgach, albo używają go jako wykrzyknika oznaczającego 
zdziwienie. 

=>) PlsaiiBki, nr. 25, § 16. 

^) Por. flintz, str. 56 i nast. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



____^ WlfcttgEyiA MAZUBSKlB 157 

powszechniouy. F. S- Bock w swojei Wirlscha/iiiche Naturgc- 
scJuchłe von Preusscfi^ Dessan^ 1783, tom II, stn 14 i nasL^ pi- 
sze: j,W pobliżu ocalałych jes/cze szczątków mum niegdyś ka- 
plicy taDtienbersktej^ na dość znacznej wysokości znajduje ei"^ 
sadzawka^ wykopana jakoby ręką Indzką; oddawDa już wodzie 
tej sadzawki przypisuje Bię moc szczególna, i mniemanie to do^ 
tąd przetrwało n lodn, szczególnie wyznania rzymsko-katolickie- 
go; opowiadają oni sobie o wielu cudownych uzdrowieniach, do- 
konanych za sprawą tej wody. Thimy pospólstwa z Polski, 
a także i z Prus przybywają tu w drogie święto Zielonych 
Świątek, żeby się obmyć i wykąpać w sadzawce; przytym po- 
zostawiają w wodzie różne części ubrania^ jako to: koszule, 
czapki, czepce, chustki itp. Udają się tam niekiedy i osoby 
wyższego stanu, ale po nocy^ wstydzą się bowiem przesądu swo- 
jego, i tam odbywają pielgrzymki i dopełniają ślubów/' Piel- 
gaymki te trwają zupełnie tak sama aż do dnia dzifiiejazego^]. 
Często także ewangielicy z Mazur udają się do kościo- 
łów katolickich, gdzie odbywają się odpusty i praktykują się cu- 
downe uzdrowienia. Już Fisański^) uskarża sii] na to: „ Zdarza 
się dość częstOf są jego słowa- że także zpośród ewangtetików 
naiwni dają się namawiać, wobec chorób niebezpiecznych lub 
innych niepomyślnych okoliczności do przystąpienia do obrazu 
Siatki Boskiej w Lipce, który uchodzi xa cudowny/* Dalej opo- 
wiada on także o podróży do tego miejsca cudownego jakiegoś 
padaezką dotkniętego chłopca, i pielgrzymka ta miała przynieść 
najlepszy skutek. Zdawiendawna już i po dzień dzisiejszy 
t Mazur licznie i regularnie zwiedzane bywają jako miejsca 
pielgrzymek: Święta Lipka w dzień Piotra i Pawła (29 czerwca). 
Złotowo ped Lnbawą w dzień Przemienienia Pańskiego (G sierp- 
nia) i Białnty pod Działdowem w dzień św, Jakóba (25 lipca); 
we wszystkich tych miejscowościach bywają odpusty i jarmarki. 
Co prawda, głównie tłum pociągają tam jarmarki, bez których 
lud nie może się obyć» szczególnie jarmark na płótno w Lipce 
i Złotowie^ jannark na konie w Białutach^); bądź co bądź jednaka 



*) Wyrainie poświadcza to duchowieństwo okoliczne. W po- 
ftomej tylko sprzeczności z tjm pozostaje podanie o jeziorze Tannen- 
benkim, które zamieściliśmy w dodatku. 

^) Nr. 24 § U. ^ 

*) Porówn. Hintz^ str. 5C. 



Digitized by LjOOQ IC 



158 M, TdEPPEŃ 



K, 



korzystają oni C7ęsto z tej spoaobności, ażeby tam złoiyó ofiarę, 
dać wina do poświęcenia, a nawet ehodzi im o odpust. Dachów - 
ni katoUcey opowiadają o tym Bzezególne rzeczy-). Jak liczaie 
ciągnie ludność protestancka do owych miejsc pielgrzymek, moż- 
na wnioskować z faktu następującego: Pewnego razu snperin- 
tendent ewangieli^ki naznaczył byl wizytację kościoła w Mielnie 
i Tannenbergn na dzień 6 sierpnia; musiano jednak termin teu 
odłożyć na dzień następny, gdyż 6 sierpnia znaczna część dzieci 
szkolnych pospołu z rodzicami była na jarmarku odpustowym 
w Złotowie. 

Pozwolimy sobie przytoczyć tu szereg poniższy faktów na 
dowód tegOj jak dalece u Mazarów przesąd bezpośrednio wiąże 
się z ehrześcjaustwem i nabożeństwem. 

Szczególna moc tkwi według Mazurów tak w modlitwie 
kościelnej, do której uciekają się nadzwyczaj często i w innycb 
praktykach kościelnych, jak również w przedmiotach, przezna^ 
czonycb do celów kościelnych. Już IMsański-) zaznacza przesąd, 
według którego modlitMra w kościele ma być skoteczniejszą niż 
poza obrębem kościoła; w tej myśli przesądni zasyłają modły 
do kościoła przez dziurkę od klucza, kiedy drzwi kościelne by- 
wają zamknięte. Zdaje się^ że ślad tego przesądu przetrwał do 
dni naszych. Jako środek przeciwko chorobie angielskiej podaje 
się co następuje: chore ddecko należy obnieść trzy razy dokoła 
świątyni i za każdym razcm^ gdy się mija drzwi kościeluOi 
chuchnąć do wnętrza. (Olsztynek). 

Zdarza się też niekiedy, że len i ów prosi o krót^ 
kie bicie w dzwony, gdyż aknidziano mu, dajmy na to, konia, 
a prosi w dobrej wierze, że złodziej nie będzie mógł z miejsca 
ruszyć, skoro tylko dzwon zadzwoni^). 

Gdy ktoś dopuszcza się krzywoprzysięstwa, w pobliżu zaś 
jego znajduje się broń nabita^ wówczas broń wypala i kula tra- 
fia w krzywoprzysięzcę. Ztąd powstał bardzo pospolity sposób 
przysięgaoia się; „Mogę na to przysiąc przy stu strzelbach.-' 

iskoro krzywoprzysięstwo było popełnione przed ołtarzem 



*) Por, takie Kolberga Gesfchichte der Hdligen Linde w Zei>- 
gehri/t yVr die GescMchU und Alteilhumikunde Ermla^ut^, Tom III* M(H 
guncja 1864, stn 93. 

^) Nr. 23, § IK 

^j Hmtz, str, i. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



I 



r 



■- - 

i w kościele oświetlonyci, w takim rasie natychmiastowa z^-uba 
krajwoprzysiczcy jest jeszcze pewniejsza; ztąd pochodzą te- 
go rodzaju zaklęcia, jak: ,,Mogę na fo przysiąc w kościele 
całkiem oświetlonym/' 

Gdy jednak przysięgający przy składania przysięgi podnie- 
Bionyck paleów nie zwraca ku sobiCj lecz je odwraca, wówczas 
moŁe przysiąc fałszywie, i nic mu to potym nieszkod/J. (Dział- 
dowo). 

Również zagięcie wielkiego palca pomaga przysięgającemu 
przy krzywoprzysięstwie. Przysięgający bierze także podczas 
przysięgi kamienie do ust i potym je wypluwa razem z fałszy- 
wą przysięgą*). 

Kładzie się także podczas przysięgi złota moneta pod ję- 
zyk; jeżeli to ma być krzywoprzysięstwo, przystaje ono do mo- 
nety. 

Wino święcone, ndziełaue przy komuuji, używa się jako 
najwyższa i ostatnia instancja we wszelkich chorobach. Mazurzy 
często proszą o nie proboszczów. Gdy zaś ci odmawiaj ą^ udają 
się do proboszczów katolickich^ którzy, jak mi powiadano, dają 
wiDo takie bez wahania. Często także dają oni w katolickich 
miejscach odpustowych wino do poświęcenia. Niektórzy nawet 
itrzymnją, że wino eacharystyjne z kościoła katolickiego silniej 
działa, aniżeli z ewaogielickiego. Ale przychodzą także i kato- 
licy do ewangielickich proboszczów po takie wino. 

Chorzy na żółtaczkę każą sobie przynosić kielich od k j- 
mnnji i przeglądają się w nim, albo czynią to samo w kościele^ 
w mniemaniu, iż przez to odzyskają zdrowie. 

Zdarza się także dońć często, że otrzymany przy komuuji 
opłatek zatrzymują^ by zabrać go do dom a. Taki opłatek w do^ 
mu jest środkiem przeciwko kurczom. (Jansbork). Szczególnie 
jert to we zwyczaju u katolików, np. na Szląsku-), 

Earczmarka w Mikołajkach pod kotłem, w którym pędzono 
wódkę, kazała zamurować opłatek* Odtąd Indzie schodzili się 
do karczmy, jak do kościoła, i karczmarka dorobiła się mająt- 



') KosenheyDj Reiseskizzen^ Tom 11, str. 9:2. 

^) Przykład naćEużywaDia bostji z czasów jeszcze Zakonu przy- 
tacza Ómnau w Trakt, XII, rozdz. 13: Żyd nauczał rybaka, żeby 
hoBtj^ poświęconą zatknąó w kawałka drzewa i ten zawiesić na sie- 
ci; tym sposobem złowi dużo ryb i wzbogaci się itd. PoróWD, Heiinc- 
berger Erkidrmf^ der Land(oJcij Str. 431. 



I 



Digitized by VjOOQ IC 



160 M. TOftPl^EK 



kn^ ale po śtuierci nie miała spokoju, dopóki przez ni edzie la- 
ka (SonotagBkind) nie wskazała tego mężowi, i dopóki teu uie 
odszukat opłatka i nie odniósł do kościoła. (Mikołajki). 

Jeżeli strzelec raz wystrzelił do takiego opłatka^ może jui 
później rozkazywać: »Zając tu" i zjawia się wnet zając i pada 
pod strzałem, (Olsztynek). Pewien kłasownik miał stnEelbą, 
z której nigdy nie chybiał, ale nikomu nie chciał jej dać do rę- 
ki. Gdy razu pewnego na polowaniu się zdrzemnął, wziął Ją 
towarzysz jego i zaczął brać na cel. Ale jakże był zdumiony, 
gdy spostrzegł chłopca w czerwonej czapce, trzymającego mu za- 
jąea przed wylotem lufy. (Wielbark). Niektórzy noszą opłatek 
z innemi jeszcze rzeczami w kolbie strzelby, ażeby pewniej tra- 
fiać do celu, (Wielbark). 

Czarownice używają opłatka do ,,o b s y p k i" (patrz niiej). 
Jnź Fisański powiada: Złość straszliwa niejednego już doprowa- 
dziła do tegOf że z otrzymanego przy komunji opłatka zrobił 
bezbożny użytek. 

Eto po przyjęciu komunji trzaśnie za ołtarzem z bata (któ- 
ry w tym celu trzyma pod połą na pogotowiu) i natychmiast 
go znów schowa, ten odtąd może czarować. (Olsztynek), 

Wielu poszukuje wosku z kościoła^ zwłaszcza zaś wosku 
ściekaj |cego z kościelnych świeczników, gdyż uważają go za 
fiknteczny środek przeciwko padaczce^). 

Chorzy na oczy ofiarowują do kościoła świece woskowe, 
upatrują bowiem przesądnie jakiś tajemniczy związek pomiędzy 
światłem oczu i światłem jarzęcym^), 

Ewangielja św. Jana, powiada Pisański^), ma o wiele 
wzniosłej sze przeznaczenie niż służyć przesądowi, według które- 
go ma być za jej pośrednictwem wypędzana febra, albo jeżeli 
do tego będzie jeszcze użyty klucz dziedziczny, wykrywana 
kradzież. Biblja wszakże i teraz jeszcze często bywa do podob- 
nych celów używana. (Patrz niżej). 

Jest we zwyczaju kłaść noworodkowi śpiewnik pod glowę^ 
ażeby nie przyszedł djabeł, nie zabrał dziecka i nie położył do 
kołyski podrzutka na jego miejsce*). 




*} Toppen w N. Pr. Fiov.-BL 1846, tom H, str. 471, 

*) HiDtz, sir. 14. 

^) Nr. 24, § 16. 

^) Ilintz, str. 74. 



Digitized by VjOOQ IC 



WlEIŁZEfriA MAZURSKli e I fil 

1 3177 demoiilczn&* 

Ciemne, tajemnicze siły wywierają na Mazurów wpływ po- 
tężny. Złe i dobre dni, zle i dobre znalti niebiesltie, Indzie 
o dobrym lub złym spojrzeniu wpływają stanowczo na przyszły 
los noworodka^). Cokolwiekbądź się przed siębterzej wszelki po- 
myślny skntek istotnie zależy od dobrej godziny, w której się 
bierzemy do przedsięwzięcia. Wszystkiego, co nam przynosi ra- 
dość, naleiy pilnie strzec od złego spojrzeniaj gdyż nawet naj- 
iyczliwszy przyjaciel, mimo wiedzy i woli swojej ^ moie je nam 
zepsnó i zniweczyć złym spojrzeniem. Trzeba się udawać do 
pewny cb miejsc, ażeby być bliżej owych Bił ciemnych i ich 
dnalania. Najbardziej zewnętrzne formy i znaki zostają w związ- 
ku koniecznym z najdziwDiejszemi skutkami; pewne sentencje 
i formułki, jak również pewne częstokroć dziwaczne praktyki, 
posiadają moc nieprawdopodobną; to też zdarzają się na Mazu* 
racb, woł)ec wszystkich, rzeczy^ o których się na całym świecie 
nie słyszy. 

Co prawda, dawne niebo bogów prawie już wymarło. Je- 
ieli jeszcze w wiekn XVI, pomimo wyznania i kościoła chrześ- 
cjańskiego, wzywano głównych bogów pogaóskicb, jak Perkunap 
Patolla^ Potrimpa, Fergruba, Pil wita itd,^)^ i składano im ofiwy 
pDbłicznie, w czym brali udział mieszkańcy wielu wsi, to dziS 
naturalnie niema jui o tym mowy^]. 



*} EmngelUches GemeindiMalt Weissa, 1857, atr, 329, 
*) Oczywiście są to nazwy bogów litewskich, — iV;^/j, R^^, 
*) Nazwy Per kuna Die ma jui lud mazarski. Jeden misjo* 
nart kaznodzieja, ptzybyly na Mazury ze et ren dalekich, opowiadał 
mi oa dowód tego, jak żywotne są tu jesicze tradycje pogańskie, że 
raiu pewnego zdarzyło nm się drogę odbywaó z Mazurem podczas bu- 
rsy^ Ijazur podpił eobie troclic, a źe drogi zaeypał ^nieg, i ściemni^ 
lo się jui ku wieczorowi^ więc zabłądził i w końcu zaczął wzdychać 
i kląć: ,^0 Potrimpus^ o Potriropa&r Zaraz zwątpiłem mocno, ażeby ten 
wykrzyknik pochodził z tradycji ludowej^ gdyż zostawałoś wflpr2ec'-' 
oolci ze wszyfitkicmi mojemi do ty eh cza sowę ml epostrzeieniami. Póź- 
niej dowiedziałem eię, Że właściciel furmanki był nauczycielem szko- 
ły i prawdopodobnie wiadomości swoje czerpał 2 Heinela, I pomimo 
wszelkich poszakiwau, nie mogłem odkryć najmniejszego bladu tego^ 
żeby Ferknn żyl jeszcze w ustach indu. Nazwa Piknllus, która 
ireaxtą wcale nie jest tyra eamym^ co nazwa Patollns, bo do- 
piero za czasów ciirzescjaiiatwa miała się przeobrazić w przezwisko 
djabła albo boga piekła (Bender, Ds vetcrwTi Pruićnorum r/iM, Bruuzbcrgii^ 

Wisia t, VI «jm. J U 



Google 



Digitized by VjOOQ 



162 M. tofc^pik 



1 



Tai owdzie zamiast dawnych bogów zjawia się poprosta 
djabel^ ale się woli nnikać nazywania go i poprzestaje się na 
omówieniu; „to nie dobre/ albo się mówi o „złych ludziach," 
którzy coś nabroilii i ma się przytym na myśli Indzi, którzy są 
ze złym duchem w stosunkn* A także zwrot, że ktoś potrafi coś 
więcej j niż jeść chleb, jest specjalnym napomknieniem o zwią7.kn 
ze i\ym duchem. Ale oczywiście wyraz djabeł albo zly, gdy 
Bic oczekoje czegoś dobrego od uznawanych sił wyższych, nie 
daje się zastosować, i w takim razie słyszy się godne uwagi wy- 
rażenie, że się zwracają Mazurzy do bożków^ całkiem różnych 
od bóstw biblijnych (takich bożków nazywają bałdanami). 

Tylko niektóre przyjazne albo wrogie duchy niźazego rzę- 
du bywają wyobrażane jako osoby i oznaczane pewnemi na- 
zwami. Najczt^ściej nazywają je chobołdami, czyli elfami. 
Podania o nich, tak obfite w wieku XVI, dadzą się z łatwością 
wyśledzić aż do najnowszych czasów. Tylko ten rys, że się 
unoszą w po^yietrzu w postaci ognistej, nie był, jak się zda- 
je^ w wieku XVI zaznaczony. W dziele Chris tliches Bcdcnken 
von dfr Pcstlkuz doktora Bernarda Derschowa (Królewiec 1G23, 
4, stn 264) czytamy: „Elf albo djabeł musiałby ci zostawić mie- 
nie twoje nionaruazone i nietknięte, gdyby go Pan Bóg zgóry 
już nie przeznaczył tobie*)." Krzysztof Pisański w pracy swojej 



1865, fltr. 10), oznacza u Mazurów i wogóle u Polaków tyle, cd wi- 
dziadio, albo takie postać zamaskowanego franta. Gdy się dzwoni 
na clioinkę bwi^|iecziią, wtedy mówią: „Pikullas dzwonił^ (& zatym 
w danym razie jest od jakby tym samym, co knecht Rupreclit; w tym 
celu przewainie uiywają się dswonki gliniane, które też w wielkiej 
ilości sprzedają się na targu przedświątecznym). Także obrzydliwe 
figury, które występują w maskaradzie zapustne j, nazywają %\% Pi- 
kuUua; nazwa la jest takie ulubioną połajanką, której używają 
szczególnie kobiety, gdy ckeą wyrazić, że coś jest obrzydliwe. — Ftz^j^, 
Rtd.\ Widocznie autor miesza tutaj rzeczy litewskie z maznrskicmi, 
') Z pisma t, Wd%j nieznanego nam jeszcze, gdy ogłaszaliśmy 
badania swoje nad cbobołdem na Mazurach w AUpreussische Monats^ 
Kdirijtj rok ]8G6j z Rrjurmutio genłis Letticae in ducatu CurUindiat P. 
Einliorna, co było przedrukowane takie w Scriptores rerum LwomcaruMf 
tom It, podajemy tu przesąd ludu pokrewnego o smokacti I pnkacłi 
ze względu na zdumiewającą zgodność. Einhom mając na względzie 
greckiego Plutonaj pisze na str. 624: „Tego złego i obrzydliwego 
bożka bogactwa miał takie ten naród i nazywał go w swoim języku 
Pukc; Niemcy, ponieważ tiic nmieją go nazwać inaczej, nazywflj:| 
amokiem; wielu dziś jeszcze trzyma bożka tego, a ma on tym, któ-^ 



Google 



Digitized by VjOOQ 






WIERZENIA MAZURBKm 163 

Yontimgen Ueberbkibsśln d^s Hudenthums und Papsiihums tu 
Ffmssen (O niektórych pozostaloiciach z pogańatwa i papiestwa 
w Pruiiech^)^ zaznacza: „Przesądna prostota wyobraża sobie elfy 
jako rodzaj ztycb duchów* które pod postacią smoków oguistych 
Docą nDOSzą się w powietr^n^ czcicielom ewoim znoszą wszelkiego 
rodzaja pieniądze i żywność, ale mszczą się także za wyrządzo- 
ne aobte krzywdy, pidąc domy^ opnetoBzaJąc stodoły i sprowa- 



riy go utrzymują, pny nosić wsaclkiego rodzaju zboże i mienie, 
które kradnie n ni otrzyma jacy eh z nim, Cq si^ tyczy postaci, ma 
on byd cały czerwony, jak o^eń, i szybko latać w powietrzu, jak 
ogień płonący. Gdy jest wolny i nie obładowany zbożem, ma byi 
«3wrwony jak ogieiij gdy jednak nakradnie ziarna i innych rzeczy 
i obładuję się niemi, bywa siny i obrzydliwego wejrzenia. Skoro 
gwpodin chce korzy*itjić z jego posług i trzymać go, ażeby mu 
pnyoosił bogactwo, musi, jak mi powiadano^ trzymać go w osob- 
nym bndyuku, który powinien być bardzo porządny, czysty i acłtlud- 
II j; nikt tam nie powinien wchodzić oprócz samego gospodarza i te- 
go, kogo on tam chce trzymać, i nie każdy ma wiedzrećj co to za 
badynek taki i po co on zbudowany* W budynku tym musi goepo- 
dirz codziennie go karmić i poić, i od wszelkiego jadła przede- , 
wg2jstkim jemu cząstkę przynieść i dać; tak np, gdy warzy piwo, 
lanim si§ sam napije i rodziua, musi trocbc świeżego piwa tam za- 
me»ć; skoro się tylko clileb piecze, na sam przód musi Pukowi da u 
troeh§ cbleba iwieżego; tak samo, skoro się coś gotuje, Puk musi 
doetaĆ cząstkę swoją. Gdy jednak gospodarz nie dba o to, żeby go 
dobrze utrzymywać, albo gdy domownicy drwią z niego, albo go lżą, 
vt«dy wpada on w gniew taki, że podpala gospodarzowi dom i ca- 
\\ zagrodę i puszcza je z dymem. Tyle tylko mogłem eię o nim 
dowiedzieć, gdyż wszystko, co dotyczy Puka, utrzymuje się w wiel- 
kiej tajemnicy, tak, iż nawet domownicy niewiele potraf o nim 
powiedzieć. Ponieważ jednak tyle się o nim mówi i baje, i często 
też daje się on widzieć wieczorem, tedy zrozumiałą jest rzec^, żo 
powstaje pytanie: czymże on jest właiciwie, co stanowi jego snb* 
eUncję i istotę, jak i jakim sposobem dźwiga on zboże 1 przynosi 
je ftwoim holdowDikomj i czy w rzeczy samej w sposób naturalny 
zjada i spożyvva jadła^ które mu się codziejj podaje? Otóż trudno 
jest na to odpowiedzieć** itd. Grimm, Mythohgie str. 654, przytacza, 
ie usok, z m e k, u Csecbów jest duchem, który się ukazuje pod po- 
lUcią zmokłego ptaka^ najczęściej kurczęcia^ i przynosi ludziom pie- 
""idze. Według Stendera leititchc Grammtiiik^ wyd. 2-ie, str, 268, 
ihkia, smok, jest bogiem bogactwa^ który porywa mienio u innych 
i)rx]ritoAi swojemu gospodarzowi^ ten zań utrzymuje go pod po sta - 
I oerwon^go koguta. Porów u* Bender^ Altpj-etis, Mormtttchr^ 1867| 
\ 2, pTzyp. 3, 
'i Nr. 21, § 4. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



164 M. TOBPPBl!^ 



^ 



dzając inne nieszczęścia. Wprawdzie po miastach rzadko się jaz 
czegokolwiek doznaje od tych latających duchów, ale zato po 
osadach i wsiach niejeden dziś jeszcze staje się dzięki nim nbo^ 
gim lub bogatym i bywa wskutek tego narażony na najnielito- 
ściwsze sądy sąsiadów." I za naszych jeszcze czasów w pol- 
skich okolicach Prus chobołdy pełnią w najlepsze powołanie swo* 
je. W tym względzie udzielono mi następujących szczegółów* 

Nieboszczyk B. w Olsztynku miał chobołda. Wielu widziało 
go, jak wylatywał wieczorem. 

Bówniei nieboszczyk B. w Olsztynku miał chobołda; i gdy 
taki chobołd albo elf leciał, zawsze ciągnęła się za nim smuga 
ognista. Często widywano u B. chobołda wlatującego do ko- 
mina. 

Starzy ludzie w Olsztynku mówią: Chobołd jest to rodzaj 
ptaka, którego się trzyma potajemnie, np. na strychu w beczce 
i karmi obficie wybranemi kąskami. W nocy wylatuje on i te- 
mU; kto go utrzymuje, przynosi pieniądze. 

Stolarz G. w Wielbarku, do którego należało utrzymanie 
w porządku pomp, musiał w zimie chodzić często do pompy 
z rozpalonym żelazem. Dopóki ludzie nie przekonali się. że to 
było rozpalone żelazo, pomawiali go, że ma k o ł b u k a (tj. 
chobołda). 

Gdy kołbuk przelatuje w powietrzu, i gdy się widzi sypiące 
się z niego iskry, trzeba się schować pod dach, gdyż w przeciw- 
nym razie opadną wszy i robactwo. (Wielbark). 

Eołbuka chowa się zwykle na strychu, ażeby go nikt nie 
widział. Musi być dobrze karmiony, np. skwarkami i jajecznicą, 
i musi mieć miękkie posłanie. We dnie chowa się pod pierzynę, 
w nocy zaś oddaje się swojemu rzemiosłu. Wyobrażają go sobie 
jako małe dziecko w czerwonej sukni^); tak widziała go siedzą- 
cego w łóżku jedna kobieta, która niespodziewanie na strych 
przyszła. (Wielbark). 

O podziomkach lad w okręgu Szczycińskim nic nie 
wie; ale kołbuk jest znany. W gospodarstwie jest ou po- 
mocny i włóczy się razem. Eto go posiada, ten ma zawsze zboże. 



*) Porównaj wyżej, str. 160, chłopca w czerwonej czapce, 
W dalszym ciągu mówimy o duchach wodnych, podobnież wyobraia- 
nych. W mitologji niemieckiej spotykamy także „r 6 t e z k e p p e 1'^ 
albo płaszcz Szkarłatny, jako strój elfów. Grimm, Myłhologie, str. 431, 
Haupt, Zeiłschrift /dr deutschee Alterthum, tom 6, str. 179, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



i 



I 



lYlEKZEMA UAZURBKlT^ 



165 



Ra-£Q pewnego podczas didźystej porj weHiła do jedoeg^o 
domu kora; cbeiaiio ją ^ypędzić^ ona jednak została, i dano jej 
spokój. NakarmiODO ją wkońca i prKelrzymano przez noc. Na- 
zajutrz^ j\Sk miejscn, gdzie Biedziała, leżała knpa zboża; i później 
takie dbała o to, żeby ludzie^ n których znalazła przytułek, 
sawHze mieli w domu zboża podostatkiem. By) to także k o 1- 
bnk. (Wielbark}. 

Cbobołd pnybiera postać małpy. Gdy coś niesie, sypią ai^ 
Ł niego iikry; gdy nic nie nieaief jest tylko małym płomykiem. 
(Jerutki). 

Jedna żona kupca w Ktborku miała ptaka w rodzaju so- 
vły, który jej dostarczał bogactw; nie skąpiła też ooa sobie 
wydatków* Po śmierci jej sowa miała wylecieć kominem i udać 
dę do jednego z krewnych* Mąż po śmierci jej znalazł kilka 
tysięcy talarów i wszelkiego rodzaju kosztownością jak; złote ze- 
garki, łańcuszki^ drogie materje itp., o czym nic wiedział przed- 
tyni; tym dopiero sposobem stwierdzono, jak się rzecz miała. 

Jedna kobieta pod Działdowem miała dażego kota i Itodo- 
wala go z możliwą troskliwością* Dzięki niemu gospodarstwo, 
które jnż było podupadło, widocznie się polepszyło. Gdy kota 
zabito, wszystko u tej kobiety wróciło do dawnego atanu. 

Pewien chłop w Smolnikach wzbogacił się dzii^ki choboldowi. 
Nad wieczorem chobold wlatywał i wylatywał prze^ komin jego 
domu. Gdy powracał do domUj miewał długi ogon, z którego 
sypały siq iskry. Gdy chobold przychodai do domu, wtenczas 
ma jakoby postać ludzką, ale gdy lata^ jest rodzajem smoka. 
Takiemu cbobołd owi niojcdcn zaprzedaje duszę swoją i wchód 4 
1 Dim w układy, aby mu czas jakiś służył i przynosił mie- 
nie. Gdy jeden człowiek w Smolnikachj który tak postąpił, zmarł 
uagle, powszechnie utrzymywano, że zabrał go obobokl. 

Najbardziej nderzającą Jest następująca wiadomość z oko* 
licy Działdowa, za której zupełnie ludowe pochodzenie ręczyć 
nie njog^. Kol buk wymaga za swoje usługi, aby mu wyznacz*- 
Do pokój, który {)owiuien być pomalowany na czarno, albo obity 
esaruą materją. Do tego pokoju nikt nie powinien wcliodzfć 
oprócz właściciela domu o północy, ażeby go nakarmić. Kolbuk 
rszakże wymaga dobrego jedzenia i nie gardzj też winem. Ma 
^n posłać człowieczka i jest szklany! Gdy ten, który go posiada, 
mrze, kolbuk wylatuje kominem i uajczęBcieJ udaje się do jed- 
ego z Jtrewnych zmarłego. 

Skoro chobołd nie jest troskliwie pielęgnowany, porzuca 



Digitized by 



Google 



166 M. TOEPPBN 



1 



tego, u którego długo przebywał i powoli zabiera to takie, eo 
ma dotąd przynosił. Po śmierei swojego żywieiela przechodni 
zazwyczaj do krewnych jego. (Olsztynek). 

Tyle tylko wiadomońci o chobołdzie zdołaliśmy podać 
w pierwszym wydaniu pracy niniejszej. Obecnie możemy do- 
dać jeszcze następujące, bardzo cenne wiadomości z Dąb* 
równa: 

Eołbuk, zwany także chobołdem, jest istotą z rodzaju da< 
chów, postaci ptaka; najchętniej przybiera on postać sowy; ztąd 
pochodzi strach, jaki lud zawsze względem niej okazuje. Cho- 
bołd chętnie przebywa w pobliżu ludzi i bardzo ceni troskliwą 
opiekę. Kto miał szczęście pozyskać względy chobołda, tema 
otworem stoją drzwi do bogactw. Ghobołd okazuje wielkie przy- 
wiązanie do ludzi i chętnie przy nich osiada. Tak, niejednemu 
już chciał się on formalnie narzucić; ten i ów widział go w po< 
staci czarnej kury w komorze swojej; ale nie potrafił go sobie 
zniewolić. Innego znowu niepokoiło sumienie: nie miał odwagi 
zawiązywania pewnych stosunków ze złemi siłami i za pomocą 
modlitwy, oraz stanowczych słów: „Dziej się wola bożal'' odpę* 
dził od siebie kusiciela. Ghobołd, podług wierzenia ludowego 
u Mazurów, jest istotą szczególnego rodzaju; klechdy niemieckie 
nie znają właściwie podobnej istoty. Go klechda i baśń niemiec- 
ka opowiadają o inkluzie, wabiku, o mandragorze, o „stoliku 
nakryj się,'' „ośle wyciągnij się" itd., to wierzenie ludowe u Ma- 
zurów uosabia w swoim chobołdzie. Jest on, jeżeli wolno użyć 
tego porównania^ krukiem EIjasza, o przeciwnych wszakże włas- 
nościach; jak tamten przynosił Eljaszowi wszystko, co mu było 
do życia potrzebne, tak również chobołd zaopatruje aż do zbyt- 
ku we wszelkie dobro swoich ulubieńców. Jest on istotą z rzę* 
du duchów, dostaje się bowiem wszędzie na wewnątrz i na ze^ 
wnątrz; zamek i zasuwka nie chronią przed nim; może on do* 
wolnie zmieniać postać swoją, zjawiać się i znikać, kiedy mu 
się podoba. Bądź co bądź, nie jest on dobrą istotą; ognisty ogon, 
widzialny podczas jego nocnych wycieczek^ sposób, w jaki wzbo^ 
gacą swoich żywicieli, mściwość jego^ a także i ta okoliczność, 
że modlitwa i smak krzyża przeszkadzają mu szkodzić komuś 
lub zbliżać się do człowieka, dowodzą jego natury demonicznej. 
Pomimo to, nie należy pnez chobołda rozumieć samego djabła^ 
jakoby ten miał pod tą postacią zawierać układy i służyć lu- 
dziom, którzy mu się oddają; gdy t)Owiem djabła, w jego związ- 
kach z ludźmi, chodzi tylko o ich dusze, cbobold za swoje u^gi 



Digitized by LjOOCIC 



WlEBZBSiA MAZURSEIS l67 

nic wytDaga nic więcej prócz troskliwej opieki^ Rzecz to niesły- 
chana, ażeby chobołd po upływie termtnn służby swojej^ wydarł 
knmnś gwałtem życie, aby porwać jego duszę, jako wynagro- 
dzenie za swoje trudy. Spokój i sannoinoóć najbardziej mają 
dogadzać chobołdowi; to też zazwyczaj wyznacza mn alc na po- 
mieazczenie część strychu, którą we własnym interesie trzeba 
ukrywać przed wzrokiem ciekawych. Wieln trzyma go także 
w beczce, którą zazwyczaj na dzień przykrywają. Ulubioną je- 
go potrawą, między innem i mniej znaoemi potrawami, i^^j% być 
UsBki. Myśl o choboldzie przerażającą jest szczególnie dlate- 
go, ie jest on istotą nadprzyrodzoną, zlą, i że się przypuszcza, 
ii pielęgnowanie jego jest rodzajem czarodziejstwa, co jak wia- 
domo, nie każdemu jest dane. WreszciCj jak się zdaje^ bywa 
OD w pewnym stosonku zależności od ludzi, którzy go potrafią 
ujarzmić. Dla ludzi jest on niebezpieczny z tego względu^ że mo- 
ie im porywać dobytek, aby obdarzać nim tych, którzy go umie- I 

jętnie pielęgnują; innej obawy prócz tej, ażeby nie być przezeń 
okradzionym, niema nigdzie, gdy tj^mczasem djabel i czaro wni- I 

ce, jak wiadomo, mogą także w Inny sposób szkodzić Indziom 
i czynią też to często bez żadnej przyczyny, 1 

We dnie trzeba troskliwie pielęgnować chobołda, który nie 
opuszcza swojego mieszkania; wówczas kurczy się on często do I 

znikomych rozmiarów; noc ciemna jest właściwą porą jego dzia- ^ 

lalności; wówczas dopiero^ podobnie jak sowa i wszystkie ptaki 
nocDo, ujawnia on prawdziwą swoją naturę; kto go widział 
wtedy, ten wie, że jest on dość znacznej wielkości; dzięki ogni- 
stemu długiemu ogonowi, jak u komety, jest on każdemu wi- 
dzialny. Zdaje się, że posiada znaczną sitę; zauważono bo- 
wiem, iż może unosić ciężary, całkiem nieproporcjonalne do 
swojej wielkości. Jest on niebezpiecznym złodziejem; oprócz 
żoaka krzyża świętego, żadna siła i ostrożność nie potrafi 
nebronić od niego, Trzemka wszędzie, gdzie nie użyto odpowied- 
aicb środków do zabezpieczenia się od niego; kradnie, eo znaj- 
diiei 2l)oże, slouinęt pieniądze, płótno i inne przedmioty, i w dzio- 
bie hb na ogonie zanosi żywicielom swoim. Ci stanowczo mu- 
sią się wzbogacić; pieniądze i chleb nigdy się u nich nie wyczer- 
iją Ztąd pochodzi, że gdy n ludzi nczeiwych strych jest 
BB^, przeciwnie u tych» którzy chowają ehobołda, często grozi 
iwaleniem się pod ciężarem zboża. Dlatego to tak nagle do- 
godzą oni do bogactw i znaczenia^ tak, iż nie można spostrzedz, 
jaki sposób i dzięki ezemn, Kto jednak cłioć trochę jest 



Digitized by VjOOQ IC 



168 M. TOEPPEN 



nwainy, ten spostrzeże wnet przyczynę ich nagłego wzbogace- 
nia się. 

Jedna kobieta widziała^ jak chobołd obładowany znacznym 
ciężarem; leciał w powietrzu. Na jego ognistym ogonie, podob- 
nym do ogona komety, wisiało dużo worków, które widocznie 
wypchane były cennemi rzeczami; co najmniej było tam zboże. 
Ogon uginał się kn ziemi, gdyż naturalnie pociągał go wielki 
ciężar. Nagle chobołd coś upuścił, kobieta podbiega w mnie- 
maniu, że znajdzie jakieś skarby, które ją uBzc^ęśIiwią; 
tymczasem ku wielkiemu zdziwieniu swojemu, znalazła tylko 
leżący na ziemi worek pakuł. Prawdopodobnie ciężar był dla 
chobołda za wielkie tak, iż musii^ część jego zrzucić. By wszak- 
że właściwa zawartość worka nie wyszła na dobre temn, dla 
kogo nie była przeznaczona, zamienił ją w pakuły. 

Znak krzyża jest najpewniejszą ochroną od chobałda. , To 
też każda kupa zboża w spichlerzu albo na strychu noei na so* 
bie znak krzyża. Nawet na klepisku zboże nieoczyszezone jesz- 
cze musi być na noc naznaczone krzyżem, żeby go chobołd nie 
zabrał. Bzecz to w wysokim stopniu godna uwagi^ co się widzi 
i słyszy o różnych sposobach, jakiemi wierzenie ludowe stara 
się bronić przeciwko rzekomo szkodliwym wpływom, i niewiado* 
mo, co bardziej podziwiać: czy wyobraźnię, która roi fe wszystkie 
wpływy szkodliwe, czy pomysłowość w wynajdowaniu przeciwko 
nim środków ocłironnych? Jeżeli podczas młocki wieśniak roz- 
łoży na noc świeżą kupę snopów na klepisku, to nie wolno jej 
na noc zgrabić; należy to odłożyć na jutro i załatwić przed roz- 
poczęciem roboty. Jeżeli się zaś to uczyni dnia poprzedniego 
i tym sposobem przygotuje się snopy do młócenia, „znajdzie się 
ktoś, co je w nocy wymłóci:'* ten sam chobołd. W nocy z czwart- 
ku na piątek chobołd szczególnie jakoby rozwija żywą działal- 
ność. Gdy we czwartek wieczorem kobieta prząść przeataje, 
musi nad kołowrotkiem uczynić znak krzyża; „w przeciwnym 
razie znajdzie się ktoś w nocy, co dalej prząść będzie:'' cho- 
bołd— naturalnie nie na jej korzyść. „Przodkowie nasi wszystko 
to już przeżyli i doświadczyli,— odpowiadają zazwyczaj temu, kto 
powątpiewa, — i my dobrze robimy, naśladując ich i nie zanie- 
dbując niczego, co może nas ochronić.*' 

Gdy chobołd przelatuje z ciężarem swoim, można zawsze^ 
jeżeli się ma po temu ochotę, odebrać mu ten ciężar. W tym 
celu pokazuje mu się tę część ciała, którą zawsze gwoli przy- 
zwoitości staramy się zakrywać, i ciężiM* musi on upukić* 



Digitized by LjOOCIC 



Jednakza jest to zawBze krok niebezpieczny. Jeden człowiek 
poatąpił raz tak dla próby, Cięiar spadł, ale cbobołd przez 
zemstę oBypał wszami zuchwalca. 

Związek z ehobołdem zawsze bywa fatalny, gdyi nie ma 
sposobu rozejść ei^ z nim dobrze. Gdzie si^ zagnieMzij tam jaż 
Biedzi mocno i sluźy dzieciom i wnnkorn. Gdy się komu sprzy- 
krzą je^o udłttgi^ albo gdy kogo enmieaie dręczy, że w nieuczci- 
wy eposób stal się dzięki jemu bogatym^ i wypędzi go z domu, 
pozbawiając zwykłej opieki, w takim razie chobold zawsze bidzie 
do niego żywił nieoawiśó, i jak przedtyra znosił do domu wszel- 
kie dobrOj tak teraz^ mszcząc się^ będzie je wynosił. Jeżeli mu 
się wiernie dochowuje zv^iązkn, to się mn poświęca spokój du- 
szy; skoro znów związek będzie zerwany, mienie i dobytek 
stają się jego ofiarą. Szczęśliwy, kto nigdy nie miał z nim do 
czynienia. Żeby się od uiego uwolnić na zawsze, jedna kobieta 
oparzyła go w beczce-, zapomniała^ czy tei nie wiedzialaj że j o- 
mu ani ogień, aui nkrop zaszkodzić nie mogą. Dopieroż miał się 
zemścić u a niej za taką uie wdzięczność! Tak samo^ jak nagle 
wzbogaciła się, tak też i zubożała nagle. A więc iw tym poda- 
niu sprawdza się także prawidło, na doświadczeniu oparte^ że 
2wiązek ze złemi siłami zawsze musi zle przynosić owoce. 

Duchy domowe, o których mówiliśmy dotąd^ mają tę ce- 
chę szczególną, że w postaci ognistej unoszą sie w powietrzu, 
ażeby dostarczyć bogactw żywicielom swoim. Pisański nadaje 
im miano elfów i wbrew panującemu dziś jeszcze zwyczajowi 
odróżnia ich od innych, zwanych cho hołdami albo podziomkami. 
Trudno tę różnicę utrzymać. Pisański jednak opowiada o tych 
ostatnich, że zarówno w polskich, jak i w niemieckich okolicach 
Pras, dobrze ich znają* „Jeszcze za dni naszych budzą one oba* 
wę przy połogu. Miało się już nieraz zdarzyć, że jeżeli piastun- 
ka nie pilnuje bacznie niemowlęcia, szczególnie przed cbrztem, 
człowieczek wielkości piędzi z długą brodą porywał dstiecko 
z kołyskii rzucał je pod przypiecek, i gdyby nie spostrzeżono te- 
go w porę> uniósłby je z sobą w podziemia*).** 

Dziś także obawa zamiany własnego dziecka na podrzutka 
bardzo jest rozpowszechniona i bardzo czujna; starają się zabez- 
pieczyć od zamiany dziecko przez to, że się mu kładzie do ko- 



*) Pisanski, nr, 22, § 5, Rozróżnień f a, które tn podaliśmy, 
nie potwierdzają mi Meletina, ani Hartknocb. Dise. YKI, § 5, ^ 



Digitized by VjOOQ IC 



170 M, TOEPPBK 



lyjłki kawałek stali. Bardzo stara wlokiauka^ Polka z okolicj 
OUs^tyiika, opowiadała, ie podrzutek ma zwykle bardzo dużą 
głowę, Ale dodała, że są środki do odzyskania własnego dziec- 
ka, A mianowicie, trzeba wzi%ć dziecko podrzucone^ oćwiczyó 
je mocno i na g^nój wyrzucić. Wówczas podziomki odnoszą pra- 
we dziecko, natarałnie także mocno oćwiezone. Im mocniej się 
I bije (nie zawadzi nawet do krwi), tym prędzej odzyskuje sig 

dziecko własne, (Lubajny koło Ostróda), 

Złe istot y, które niemowlęta zamieniają na podrzutki, na* 
i zywają się cbobotdami. (Olsztynek), Uderzyło mię, źe w jednym 

przypadku owe zle istoty^ które dzieci zamieniają, nazywano 
krasnoludkami. (Lubajny), Wiara w choboldy, która jesz- 
cze na początku bieżącego stulecia była powszechną^ mocno te- 
raz zanika. 

Złe dncby przedostają się nawet do ciała człowieka, by go 
dręczyć. 

Podziomki albo kraBnoIndki drażnią i dokuczają ludziom 
podobnie jak choboldy, nietylko z zewnątrz, lecz częstokroć gra- 
ją właściwą sobie rolę w brzucbn ludzkim^ co się daje ztąd za- 
uważyć, że człowiek uczuwa mniejszą lub większą ociężałość, 
a także słyszy wewnątrz jakby żabie rzechotanie i glcgotanie; 
i należy to jaknaj prędzej zamówić, gdyż może być bardzo ile, 
(Lubajny koło Ostróda). 

W okolicy Olsztynka krasnoludki są bardzo znane, gdy i 

tymczasem w powiecie Szczycińskim dotąd napróżno się o nicli ! 

dopytywałem. Mieszkańcy z okolicy Olsztynka powiadają, że 
krasnoludki są to drobniutkie robaczki czerwone, które, dostaw^ 
szy się do wnętrzu ości człowieka, męczą i powoli niszczą^ tak, 
iż w końcu zupełnie wysycha. Można je wszakże wypędzić, 
Bierze się do tego popiół, wypalony pomiędzy Bożym Narodzę- I 

niem a Nowym Rokiem, gdyż tylko taki popiół nadaje się do 
tego. Pokój, w którym chory przebywa^ wymiata się czysto, 
rozściela się prześcieradło, kładzie się na nie chorego i posypuje 
siQ rzeczonym popiołem. Przy tym odmawiają się formułki zama- 
wiania i kładą się znaki krzyża, poczym krasnoludki wychodzą. i 
W Olsztynku i pod Olsztynkiem wiele osób uzdrawia tym spo- II 
sobem. | 

Jest także gra, w której wzywa się krasnoludka. Podobne I 

to do znanej gry w „Pytkę,** Chłopiec, który z kańczugiem in* 
nycłi goni^ jest krasnoludek. (Dąbrówno), 

W Olsztynku był młody człowiek, którego od lat już wielu . 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



WIERZENIA MAZURSKtE J71 



męcstyly krasnoludki. Wezwano słynnego wróia. Ten puaypat 
podłogę popiołem j i chory położył się aa popiele twarzą ku zie- 
mt Zaraz odeszło mnóatwo robaków bardzo rozmaitej wielkości, 
jedne zaledwie długości cala, inne na palec długie, Wygłądały 
one szkaradnie, gdyż miały ogromne głowy; głowy te były róż- 
nej barwy: czarne^ czerwone, zielone itd. Robaki poprzeskaki- 
wały przez popiół ku ścianom i pocbowały się pod sprzętami. 
Jeden robak wszedł choremu napowrót przez nata (notabene 
wszystkie robaki wyszły przez usta). Był to zły znak. Chodzi 
o to, że robaki te mają króla; gdyby ten był wyszedł, byłby 
się jui żaden z nich nie wrócił. Póki jednak nic wyszły wszyst* 
kia^ choroba trwa dałej. (Olsztynek). 

Gdy się ma zażegnywać kogoś, co ma krasnoludki^ wy* 
miata ^\ą izb^, i chory kładzie się po ciemku nago. Po niejakim 
czasie zapala się światło i znajduje ai^ na popiele robaki, a tak* 
ie włosy i nawet pluskwy. Jeżeli robaki oddalają się od czło- 
wiekst w takim razie będzie zdrów, jeżeli pełzną ku niamn mu- 
si umrzeć. Wróż zbiera robactwo i włosy i pali je. (Olaztynek), 

Zażegnywanie krasnoludków odbywa si^ tylko we czwartek 
wieczorem* (Olsztynek). 

Z krasnoludkami można jeszcze zestawić białe i zimne 
ladzie. 

Według kroniki kościelnej w Smolnikach, miejscowy pro- 
boszcz Fiszer około roku 1741 postanowił wytępić ten prze- 
sąd. Między innemi wyśledził on jednego starego wieśaiaka, 
który do zażegnywań i cudownych uzdrowień używał następują* 
cej prostej formułki; Odmawiał najpierw „Ojcze nasz," a potym 
mówił; „Białe ludzie, zimne ludzie (albo jak Niemcy jeszcze mó* 
wią: małe), odstąpcie od tego chrzczonego Daniela, nie męczcie, 
nie dręczcie, nie gubcie jego serca, jego ciała i kości przez tiy- 
na Bożego, Matkę Boską i wszystkich świętych aniołów pań- 
skich, nie macie go męczyó, dręczyć i gnbió; a zatym ustąpcie 
lepiej i idźcie na zielone lasy i suche pustynie, żebyście go nie 
męczyli, nie dręczyli i nie gubili tego chrzczonego Daniela, przez 
Boga i przez Ducha św. I jak ten jasny i radosny dzień jest, 
niech on także będzie wesół i zdrów, przez Boga i przez Du- 
cha świętego^)." Z tego podania wyraźnie wypadałoby, że także 



*) Kirćhmchromk zu Ffkdrkhshof^ flti% 28, gdzie nadto zanoto- 
wano^ że wróż ten był wykluczony od kamunji, i gdy wkrótce po- 
t;m umarła pochowa qo go bez aaystencjL 



\ 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



172 M, TOEPPBS 



białe i i&imii^ lutlzie muflz^ l)yć zaliczono do podziomków albo 
choboldów* 

Gdy chorego dręczą białe Indzie, w PoUce urządza się 
w piątek (?) poBlanie z grochowio, rozściela się prześcieradło 
i kładzie sig na nie chorego. Wówczas bierze ktokolwiek sito 
z popiołem na plecy i obchodzi chorego dokoła i wysypuje po- 
piół tak, żeby całe posianie było osypane. Nazajutrz rano liczy 
się wszystkie rysy ua popiele^ i milcząc, nie witając się z nikim 
po drodze, zanosi się popiół do jednej z mądrych bab, która już 
przepisuje odpowiedni środek. Na popiele odbijają się óładydn* 
chów; na podziomków także rozsypuje się popiół*). 

Czy ktoA jest opanowany przez białych Indzi, poznaje się 
na Blaznrach, jak następuje: Składa się tr^y rózgi widniowc 
] tnie się na małe kawałeczki, mówiąc: ^Jeden nie jeden- dwa nie 
dwa," itd. ai do: „dziewięć nie dziewięćl" i powtarza się to trzy 
razy, tak, że się otrzymuje trzy razy po 27, czyli 81 małych 
patyczków. Te patyczki rzuca się do miski z wodą, którą się 
że^na i zamawia przy modlitwie. Zamawianie, w którym imię 
clioregOj np. Bogumił, musi być wymienione, brzmi tak: „Do 
chrzczonego Bogumiła przyjdź Boże Ojcze, Synu i Dachu świę- 
ty." Amen nie dodaje się na końcu. Jeżeli te pręciki pływają, 
w takim razie chory jest wolny od białych ludzi; jeżeli jednak 
część ich toniCj w takim razie jest on przez nie opanowany^ mia- 
DO wicie w !ej mierze^ jak to wskazuje stosunek pręcików toną- 
cych do pływających. Do wypędzenia choroby używa się potym 
następującego zaklęcia: „Odejdźcie wy, białe ludzie, od tego 
clirzczoncgo Bogumihi^ precz z jego skóry, z jego ciała, it je- 
go krwi, z jego żył, z jego stawów^ z jego członków] 
Tam daleko w morza jest wielki kamień- tam idicie^ tam jedi* 
eie, tam pijcie^ tam jedzcie! Przez Boga Ojca, przez Syna Bo- 
źcgOj przez Ducha świętego." Zaklęcie to powtarza się trzy ra- 
zy^ i jednocześnie lewą ręką trzyma się miskę, prawą zaś roz- 
pryskuje się wodę razem z pręcikami na ognisko, tak, iż kn koń- 
cowi zaklęcia wszystka woda jest wylana. Chorzy, którzy wy- 
glądają blado^ niechętnie biorą się do pracy, cierpią na bezsen- 
ność i Oi^łabienie członków (blednica), odzyskują dzięki tej prak- 
tyce zdrowie^). 



*} Grimm, DmUche Myihislogit^ Btr* 117, Biester, Nbu6 Berlirur 
Mona/iAchr(/u 1802, 8 ka, str, 230. 

^) Podane przez właściciela majątku llasseufiteina w N, Pnun* 
Fronnzmitflattsr^ 1647, tom 1^ str, 47 § 1 nasC. 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



Coś podobnego opowiadano mi w Olsztynku; 

Eto ma krasnoludki, ten dor^naje na całych piersiacli świerz^ 
bieniEj jakby kto taką drapał, skarży się ua ból głowy, nie ma 
apetytu i powoli fichnie, bo krasnoludki we wnętrzu zjadają ma 
płuca. Joźełi cłioremu krew idzie z nosa i uszu, to bardzo juź 
źle z nim^ i wtedy chwytają się następującego środka: Nacina 
się z dziewięciu gatunków dr^ewa^ np, jałowcu, olchy, brzozy 
itd.^ do 40 par drewienek; przytym należy trzymać nóż nie od 
fiiebie, lecz do siebie; drewienka obcinają się pods^czkami^ żeby 
razem z niemi miały kształt haczyków; nalepy też ścinać je pa- 
rami. Wtedy, we czwartek po wieczerzy^ w ostatnią kwadrę, bo 
talde rzeczy zawsze trzeba przedsiębrać w ostatnią kwadrę, mil- 
cząc i nie oglądając się^ czerpie się z bieżącej wody wiadro albo 
B2aflik wody, zagrzewa się i wjlewa na głowę choremu^ który 
siedzi w balji^ przyczjrm drzwi i okiennice powinny być poza- 
mykane. Drewienka rzuca się do wody parami, myje się cho' 
rago tą wodą, zwłaszcza uszy, nozdrza^ pod pachami i podko- 
lanki. Podczas mycia odmawia się dziewięć „Ojcze nasz^^ ale się 
nie wymawia: Amen. Wtedy chory wychodzi z baiji^ wkłada 
nową koszdę i patrzy^ ile drewienek pływa po wierzchu, a ile 
zatonęło. Ile par drewienek zatonęło, tyle w sobie krasnolud- 
ków ma jeszcze chory. Drewienka te zawija się w chustkę, 
i chory nosi je ua gołym ciele, wszystko jedno, ety pod prawą, 
czy pod lewą pachą, aż do następnego czwartku. Powinien tak- 
ie przez ten czas nosić przy sobie srebro, najczęściej monetę, 
i nic z domu nie należy wypożyczać. (Dlaczego? bo zli Indzie, od- 
dając rzeczy pożyczone, mogliby figle płatać). Użytą wodę od- 
nosi fiię w tym samym wiadrze i do tej samej wody bieżącej, 
nie oglądając się i milcząc, W następny i w trzeci czwartek 
powtarza się ten sam proceder; ile par drewienek pływa w drn - 
giej kąpieli, tyle krasnoludków wyszło z eiała. Kiekiedy pr/.y 
drugiej już kąpieli wypływają wszystkie. Za trzecim razem po- 
winny wszystkie wypłynąć, albo choroba jest nieuleczalna^). 



*) Porów n. tu takie w i adom o i5 6 podaną w Sonderharc Curcn 
m Preuit. Prouint.-Blaaer, 1829, tom II, 407, według której jedeu 
aamawiacz z Wielbarku objaśnił pewnej suehotniey, „żo miała za cza* 
rowanych w ciele dziewięć par zimnych ludzie ktiire gryzły jej va 
trobę/' Kaatępnjc opia oszustwa przy leczeniu, zapomoca kturt^^^j 
wrói ukrył dwa razy po 2Yi srebrniki. 



Digitized by LjOOCIC 



174 ił. TÓBi^i*iBiJ 



Pod naswą bladych albo zimnych ludzi, znana jest na wbi 
pewna wewii<^trzna choroba (ooń w rodzaja błędnicy). Cierpią 
na to Bzczególnie kobiety^ i wyglądają przytym blade i wychud- 
łe. Dawniej istniało przekonanie, że chorzy opętani są przez 
istoty ludzkie, które mogą się przemieniać w zimnych i bladych 
ginvmów itd- (Margrabowa). 

Nadaremnie w niektórych okolicach wypytywałem się 
o krasnoludki, gdy tymczasem zimne ladzie są tam dobrze 
znane. ,.0n tna zimne ludzie/ jest to określenie różnych cbo* 
rób. Zimne ladzie, jak tu utrzymują, są to maleńkie zwierząt* 
ka, wielkości może główki od szpilki^ które rzędami prs^ez lasy 
wędrują i przynoszą chorobę, która się objawia szezególnie 
w posinieniu paznogci. Ze względa na nich wystrzegają siębar- 
dio kolei od wozów. (Jerutki). 

Jedna kobieta, która długo mieszkała w okolicy Jansborka, 
obecnie zaś mieszka w OlsztynkU; zapewniała mię, że tam mia- 
nem dmne ludki oznaczają to, co tu nazywają kraanoludkami. 
Mają to być maleńkie istoty ludzkie, ale tak drobne, że icb za- 
ledwie dojrzeć można. Dokazują w głowie i sprowadzają dreszcze 
febryczne i bóle. Powinny być zażegnywane we czwartek po 
wieczerzy. 

Krasnoludki są może tak wielkie jak komary, albo jak ka- 
wałeczki szpilek z brunatnemi główkami. Należy je zamawiać 
w ostatnią kwadrę we czwartek. Komin się zamyka^ ażeby 
w pokoju bjlo zupełnie ciemno. Sypie się dokoła chorego po- 
piół przez sito włosiane, przytym sito obraca się, nie jak zwykle, 
na prawo, lecz na lewo. Wtedy otwiera się prędko komin, pręd- 
ko zapala się łuczywo i szuka się dróg, któremi robaki pełzły 
przez popiół. Jeżeli się tych ńladów nie znajdige, znaczy to, że 
robaki wróciły znowu do chorego, i niema już dla niego ra 
tunku; jeżeli zaś ślady rozchodzą się od chorego, to dobry znak. 
(Olsztynek). 

Istoty te są rodzajem robaków, które mają niekiedy prze- 
bywać w ciele ludzkim. Różnią się one istotnie od glist, mniej- 
sze są od nich i zazwyczaj odmiennej bywają barwy. Niektóre 
% nich są tak małe, że niepodobna ich dojrzeć gołym okiem* 
Obecność ich v(szakże w ciele ludzkim poznaje się po różno- 
rodnych odcieniach i kolorowych prążkach na wydzielinach ludz^ 
kich. luny znów gatunek tych robaków jest dla oka widzialny, 
ale różni siq barwą; są one albo całkiem czerwoaC; albo c^er- 
woue i z czarną nadto główką. Robaki pierwszego gatunku 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



tPlSttZ^NIA MAŻUBSKiE 



m 



1)jwają przyczyną rozmaitych dolegliwością chociaż nie są oie- 
bezpi^zne; robaki drugiego gatunku są niechybnemi zwiastuna- 
mi śmierci; kto je w swoich wydzielinach dostrzeie, musi umrzeć. 
Do usni^ięcia tych robaków zastosowują się rozmaite śród- 
ku Dwnnastkowy popiół, tj. popiół, zebrany pomiędzy Bo- 
żym Narodzeniem i Nowym Rokiem, ma być wybornym przeciw- 
ko nim środkiem. Popiołu tego używa się na rozmaite cele; np. 
posypuje się nim drzewa owocowe i warzywa, aby je uchronić od 
gj^aieoic. Otóż i na te robaki popiół ma działać skutecznie. Wo- 
rek kiprowany, szyty od dołu do góry i, jeżeli się nie mylę, od 
lewej kn prawej ręce, wywraca się na lewą stronę i rozpoście- 
ra na podłodze; pacjent kładzie się wzdłuż na tym worku, oso- 
ba za^ świadoma tych praktyk, obchodzi go kilkakrotnie dokoła 
i posypuje rzeczonym popiołem. Przeciwko robakom z czarną 
głową niemai jak się zdaje, żadnego środka. Cierpiący na nie 
opada wciąż z ciała, aż wysycha na szkielet i umiera. (Dą- 
brówno), 

Macica^ według jednych, jestto kurcz żołądka, według in- 
nych — kolki; inni znowu utrzymują, że wyraz ten nie daje się 
przetłumaczyć, ponieważ Niemiec nie zna tej choroby. Chłop 
tutejszy wyobraża sobie macicę, jako robaka z ostremi pazura- 
mi, który przebywa we wnętrznościach człowieka, i skoro z ja- 
kiego szczególnego powodu bywa podrażniony i rozzłoszczony, 
daje się we znaki człowiekowi, dręczy go i męczy. (Dział- 
dowo). 

Każdy ma w ciele swoim macicę, i ta go często straszli- 
wie męczy. Skoro wszakże ona wyjdzie, człowiek musi umrzeć. 
Opisał mi tę macicę jeden, co ją widział. Jest to robak o ciele 
okrągłym z niezliczonemi nogami, tak, iż wygląda prawie jak 
ki&ć i wielkości jest może talara. (Olsztynek). 

Pewnemu człowiekowi wycięto po śmierci macicę żywą 
i miłowano ją zabić, polewając ją wrzątkiem, kwasem azotowym 
itd. Ona wszakże przez to powiększała się tylko. Wreszcie 
polano ją rosołem z wołowiny, wskutek czego skurczyła się 
do drobnych rozmiarów i umarła. Jest ona wielkości ręki i ma 
kończyny w rodzaju palców, któremi chwyta i ściska. U mię- 
tusów spotyka się także tego rodzaju „rzeczy," ale mniejsze, i lu- 
dzie prości cieszą się bardzo, gdy znajdą coś podobnego. Wyj- 
maje się to wtedy, suszy, zamienia na proszek, i w tej postaci 
daje się z najlepszym skutkiem przeciwko dręczącej Indzi 
macicy. 



Digitized by 



Google 



l?fl ii. toePPZ^ 



Z Dąbrówna dochodzą mię dodatkowo następujące wiado- 
mości o macicy: 

Bólj który Niemiec zna pod nazwą „karczn żołądka," Ma- 
zur nazy^^a macicą. Wszakże, według wyobrażenia Mazura, ma- 
cica nie jest chorobliwym stanem żołądka lub wnętrzności, lecz 
dolegliwością, której przyczyną jest obecność w ciele ludzkim 
źywej^ szczególnego rodzaju istoty. Istota ta, podobnie jak ta- 
siemiec, ma być dziedziczną. Siedlisko jej jest w brzuchu, 
w okolicy pępka, albo raczej dokoła niego. Podług upowszech- 
nionego wyobrażenia, ma ona kształt jakby chrabąszcza, o wielu 
nogacii nakształt szponów, zapomocą których trzyma się we- 
wnętrznej powierzchni okolicy pępkowej. Gdy z jakiegobądż po- 
wodu bywa zaniepokojona, wtedy zatapia swoje nogi jakby 
szpony w ciele i sprawia przez to ból okropny, który może spro- 
wadzić śmierć. Jakkolwiek siedlisko jej jest w wewnętrznych 
częściach ciała, wszakże bardzo jest czułą na wrażenia zewnętrz- 
ne. Przeziębienie ciała, albo spożycie wstrętnej dla niej potrawy, 
łatwo ją może podrażnić i skłonić do sprawienia bólów. Jeżeli 
bói następuje skutkiem przeziębienia, w takim razie skutecznie 
dniała ogrzewanie pod postacią ciepłych okładów. W innych 
przypadkach, używa się także innych środków. Jeżeli bóle są 
uporczywe, w takim razie starają się je uśmierzyć i usunąć za 
pomocą kadzenia. Do kadzenia używa się w tym przypadku 
bursztynu, piór, włosów z głowy i z dolnej okolicy ciała, na 
krzyż pacjentowi uciętych, itp. Cierpiący wciąga w siebie dym 
przez nos i gardło. Skoro i to nie pomaga, wtedy się ucieka do 
środka radykalnego: „Trzeba macicę zbrzydzić," powiada Ma- 
zur, to znaczy, że trzeba macicy zadać coś takiego, eoby jej 
sprawiło nudności, poczym ból ustaje natychmiast, częstokroć 
nazawsze. Bierze si^ do tego trochę świeżego końskiego, albo 
gqsiego pomiotu, przecedza się przez gałganek, dodaje aię do wy- 
ciśniętego płynu trochę wódki, żeby to łatwiej było zażywać, i wy- 
pija się ten napój. Środek ten często nazawsze usuwa cierpienie. 
Według wyobrażenia znów innych, macica jest masą ro- 
hakowatą^ podobną z kształtu do wątroby miętusa; wiele już 
osób zrzucało ją jakoby w tej właśnie postacii poczym też ból 
ustąpił nazawsze. Podobieństwo macicy do wątroby miętusa było 
prawdopodobnie powodem tego, że używają tej ostatniej jako 
środka leczniczego przeciwko bólom. W tym celu wątroba mię- 
tusa m^zy się, uciera i daje cierpiącemu na macicę, w wodzie 
albo w vódce. 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



WlfeEŻSffiA MĄZtTtŁSgJfi ni 

FewDa kobieta była śmiertelnie chora z powoda boleści, 
sprawianych prsez macicę. Od wielu dni nic już nie jadła, ciało 
było nabrzmiałe^ i nikt nie umiał jej poradzie. Wtym mąż jej 
dowiaduje się, że przyszło do wsi kilku Cyganów, udaje się te- 
dy do jednej z Cyganek, która obieciye pomoc. Po odwiedzeniu 
chorej, Cyganka orzekła, że macica wyszła ze swego położenia^ 
i że ona ma ją nietylko przywrócić do pierwotnego jej położe- 
nia, lecz takie uczynić ją nazawsze nieszkodliwą. Przepisała 
tedy chorej suche wanny codziennie przez trzy dni z rzędu. Do 
w€dy, przeznaczonej na kąpiel, włożyła kilka marchwi i ja- 
gód jałowcowych, dodała potym jeszcze do tej mieszaniny ja- 
kichś nieznanych korzeni i wyls^ tę masę na rozpaloną cegłę. 
Chora musiała siedzieć okryta prześcieradłem nad wanienką 
i oddychać wydzielającą się parą. Środek ten poskutkował na- 
z&wszep Użytą do tego cegłę mąż chorej musiał rozbić na trzy 
kawałki i w dzień ostatniej kąpieli zakopać przed wschodem 
słońca pod drzewem owocowym. Według przepowiedni Cyganki^ 
drzewo to powinno było uschnąć. Istotnie sprawdziła się przepo- 
wiednia: w następnym roku draewo to zginęło w rzeczy samej, 
a później uschnęły nawet inne jeszcze drzewa w tym ogrodzie. 

Baidzo rozpowszechniona jest wiara w mary (zmory). Już 
Pisański wspomina o nicłi» jako o rodzaju elfów. „Szkodliwy 
ten potwór, powiada on, bardziej oddaje się trapieniu ciała czło- 
wieka, aniżeli rabowaniu pełnych stodół. Często tak nielitoici-^ 
wie neiska niewinne osoby śpiące, że mogłyby umrzeć z braku 
oddechu i stracha. Rano nie mogą znaleźć słów do opisam'a 
męczarni, jaką przedtym przeszli. Lekarstwa i środki domowe 
napróżno bywają używane przeciwko temu; pożądany skutek 
wywierają jedynie pewne zaklęcia starej kumoszki, przed snem 
odmówione. Tak dalece zamętne jest wyobrażenie o zmorzel 
Kikt nie potrafi opisać tego dręczącego stworzenia; nikt go nie 
widział i nie dotykał; dlatego też musi to być duch^).*' 

Badania moje, zwłaszcza w okolicy Działdowa, uzupełniają 
te ogólne wskazówki istotnemi rysami. W charakterze zmory 
Kjawiają się zarówno męskie, jak i żeńskie postaciC; pospólstwo 
bowiem wyobraża sobie zmory, jako ludzi zaczarowanych, któ- 
rzy przybierają postać kotów, albo psów. Przychodzą w^nocy 



*) Tamże, nr. 21, § 4. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



178 M. TOEPPEŃ 



dręczyć śpiących. Obejmują łapami śpiącego i duszą go tak, ie 
ten zaledwie może oddychać, jeduocześnie zaś całują go i liią. 
Zmora nawiedza zazwyczaj człowieka w określonych odstępach 
czasu, taky iż prawie napewno można przewidzieć jej przyjście. 
Jednym ze środkó Wy zabezpieczających przeciwko niej Jest kładze- 
nie się na brznchn: gdy w takim razie zmora przychodzi i spo- 
strzega, całująCy że nie w twarz całuje, rozgniewana odchodzi. 

Zmora kładzie język do nst osobie, którą dusi, aby nie 
mogła krzyczeć. (Olsztynek). 

Podczas duszenia człowiek jest całkiem przytomny, ale nie 
może się wcale ruszać. Powinien wówczas spróbować poruszyć 
wielkim palcem u prawej nogi, a zmora musi ustąpić. Podczas 
tego należy chwytać ją, i często zostaje coś w ręku^ np. słomka, 
rózga, jabłko itd., coś, w co zmora przemienić się może. Zapra- 
sza się ją na śniadanie, zostawia się dla niej przy śniadaniu 
puste miejsce, a także talerz i łyżkę. Przyjdzie napewno, musi 
przyjść, i wiedzą już ludzie, kto to jest. (Wielbark). 

Pewien stolarz, którego zmora dusiła, schwycił ją, pasował 
się z nią i zabił jednym uderzeniem młotka. Zdarzało się to już 
nieraz. Dowiadywano się najczęściej niebawem, że w okolicy, 
oddalonej może o kilka mil od miejsca, gdzie zabito zmorę, zni- 
knął człowiek; po dłuższych zaś poszukiwaniach przekonywano 
się, że był to właśnie trup tego człowieka, który zginął*). 

Mazurzy wyobrażają sobie zmorę jako osobę; jeżeli się chce 
wiedzieć, kto ona jest, zaprasza się ją na śniadanie, stawia się 
potym miotłę przewróconą w kącie i tym sposobem przeszkadza 
się jej do wyjścia. Gdy t|ik załapana prosi, by ją wypuścić, 
bierze się miotłę i wali się ją mocno. Potym nie wraca już wię- 
cej. (Olsztynek). 

Zmora dusi także bydło i konie. Zaplata też koniom war- 
kocze. (Olsztynek). 

Pewien ojciec miał trzy córki, które musiały chodzić jako 
zmory; jedna musiała dusić krzaki cierniowe, druga wodę, trze- 
cia konie. Ojciec wszakże nie wiedział o tym. Bązu pewnego, 
powróciwszy w nocy z wędrówek swoich do szopy, gdzie razem 
sypiały, uskarżały się na swoją dolę. Jedna była pokłuta przez 
ciernie, drugą fale wodne pobiły, trzecią konie potłukły kopy- 
tami. Ojciec podsłuchał tę rozmowę i dowiedział się tajemnicy. 
Były one wszakże całkiem temu niewinne, gdyż musiały chodzić 



1 



*) Porównaj historyjkę z Królewca w Neut Pretus. Prov.-BlSUer. 
1846, t. I, Btr. 394. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



jako smory dlatego, ie ich rodzice cbrzestni myśleli 6 tym pod- 
czas chrztu. Natychmiast ojciec wezwał innych rodziców chrzest- 
nych i kazał wszystkie trzy córki przechrzcie. Od tego czasu 
nie przemieniały się już one w zmory. Środek ten stosuje się 
wogóle w tego rodzaju przypadkach. (Olsztynek). 

Podobnych historyjek opowiada się tu więcej. W jednej 
gospodzie podróżny człowiek podsłuchał trzy siostry, które po- 
wróciły ze swoich wypraw nocnych i rozmawiały o tym, której 
było najciężej. Jedna jako zmora musiała bydło dusić, druga 
ludzi, trzecia drzewa. Pierwszej oczywiście lżej było niż dru- 
giej, bo łatwiej jest przedostać się do obory^ niż do mieszkań 
ludzkich; najciężej jednak było trzeciej, która, ażeby dusić drze- 
wa, musiała się na nie wdrapywać. Powtórzono ojcu tę rozmo- 
wę i dziewczęta przechrzczono. (Olsztynek). 

Ody kogo zmora dusi, trzeba ją mocno trzymać i nie wy- 
puszczać. Pnsybiera ona wtedy wszelkie możliwe postacie; prze- 
mieniając się np. w żmiję, w żabę, w słomkę. Nic wszakże nie 
może ona zrobić; jakkolwiek jest rozzłoszczona, i w końcu musi 
się przemienić w postać ludzką. Gdy wówczas pozwoli się prze- 
cłffzcić na inne imię, przestaje być zmorą. (Olsztynek). 

Zmora ma jakoby sprowadzać także choroby. Gdy ktoś 
cierpi na kłucie w brzuchu albo w głowie i chce, aby zamówio- 
no chorobę, wówczas wróż albo częściej jeszcze wróżka (naj* 
skuteczniej zamawia kobieta, i do tego stara) dotyka okolicy 
żołądka lub głowy, w której cierpiący ból uczuwa, i nagniata ją 
za każdym razem, ilekroć wymawia przytym odpowiednie wy- 
razy. Zaklęcie powtarza się dziewięć razy i po każdych trzech 
razach odmawia się jedno , .Ojcze nasz/' Brzmi ono dosłownie: 
bW imię Boga, Ojca, Syna i Ducha świętego. Amen. Pani mat- 
ko, chwytam cię, cisnę cię, idż-że sobie na spoczynek do komo- 
ry swojej, gdzie cię Bóg łaskawy stworzył.*' Po tym akcie za- 
mówienia, ból chorego uśmierza się trochę, wkrótce zaś całkiem 
znika i nigdy już potym nie wraca, skoro tylko zamówienie by- 
ło wykonane należycie przez osobę wtajemniczoną w te prak- 
tyki i odpowiednią. Nie każdy bowiem nadaje się do tego 
kunsztu dziewiątkowego. Gdy jednokrotne zamówienie 
nie pomaga, można je raz jeszcze powtórzyć; częstsze jednakże 
próby nie opłacają się. Sprawozdawca (obywatel Hassenstein), 
zapytywał opowiadającą, jakie może mieć znaczenie Pani mat- 
ka, i otrzymał odpowiedź, że zamawiająca zwraca się tu do 
Matki Boskiej. Słusznie sądzi sprawozdawca, że tłumaczenie to 



L 



Digitized by VjOOQ IC 



18Ó li. tOfiPPEK 



1 



jest fałszjwe, gdyż władnie Pani matka jest wykonana, i tanie- 
nia; że można przypuszczać, iż chodzi tu o zmorę^). Czy nie ma 
ta formułka na wzgl^zie raczej macicy? 

Ze zmorą spokrewniony jest wilkolek, o ile obydwa złe 
dncby powstają z przeobrażenia się Indzi* Joż w wieku XVI 
Jerzy Sabin podaje wiadomość o wilkołku. Za jego czasów mia- 
nowiciei człowieka, który uchodził za wilkołka, złapali chłopi 
i zaprowadzili do księcia Albrechta do Królewca. Go prawda, 
zdziczi^a postać jego raczej przypominała zwierzę niż człowie- 
ka. Na twarzy miał rozmaite rany i blizny, które, jak sam 
utrzymywał, pochodziły od ukąszeń psów, ścigających go jak 
wilka. Książę kazał go śeiśle wybadać. Wyznał otwarcie^ że 
dwa razy do roku, mianowicie koło Bożego Narodzenia i Św. 
Jana, przemienia się w prawdziwego wilka, i że jakiś popęd 
wewnętrzny zmusza go do przebywania w lasach wpośród m\* 
ków, jakkolwiek doznawać miał silnego przygnębienia ducha 
i osłabienia na ciele, nim włosy porastały i pokrył się futrem 
wilczym. Zawierzono mu, dopókiby odpowiednia próba nie prze* 
konała o tym, i strzeżono go bacznie w zamku królewieckim. 
Nadszedł wreszcie czas jego przeobrażenia się; pomimo to został 
człowiekiem. Czekano dłużej jeszcze, i- wciąż pozostawał takim 
samym*). 

Jednakże wiara w wilk(^i wciąż jeszcze utrzymuje się 
w Prusiech. Sektor Gerss w Wielkich Sterławkach opowiada 
o tym co następuje: Wilkołka poznać można po krótkim ego 
nie, który ma na krzyżu, i po tym, że ludziom, którzy go obra- 
zili, dosi bydło przez zemstę. Pewien przebiegły żebrak poda- 
wał się za wilkołka, oczywiście w tym celu, żeby go hojniej 
obdarzano jałmużną. Chłopi z obawy, żeby nie ściągnąć oa sie- 
1>ie gniewu jego, dawali mu bardzo hojnie 'słoninę, zboże itp. 
Z następującego opowiadania widać, jak straszne może po^ 
ciągnąć następstwa ten zabobon. Do jednej wsi maznrskiąj 
przybiegł w biały dzień wilk wściekły. Mieszkańcy miejscowi 
uroili sobie, że to musi być wilkołek, bo wilk zwyczajny lateoi 
nie przyszedłby do wsi za dnia. Na nieszczęście w sąsiedniej 



^) N. Pr. Prov.-Bi.f 1847, tom I, str. 472. 

^) Pisański, nr. 35 § 17, według 8abina Metamorphos. t^ 
wiersz 232 i nast. Toppen^ Leben des Georg^ Sabinns^ 1844, 3*ka^ 
ptr. 274. 



Digitized by VjOOQ IC 



J 



WIBR2ENIA MAZURSKIE 181 

wsi miegzkal człowiek, którego uwaźaBO za wilkołka, i wierzono 
bŁbeiowczo, ie właśnie on musi siedzieć w wilku. Postanowiono 
dać ma nauezkę; wpędzono go do karczmy miejscowej, zamknie-. 
to drzwi, i następnie, uzbroiwszy się w widły od siana i nawo- 
zu, w drągi itp., ludzie weszli do karczmy, by go zabić. Zanim 
jednak celu dopięto, wilk pokąsał kitka osób, które później po- 
nmierały na wodowstręt^). 

Ofloby, mające dwa wiry na głowie podejrzewane są o to, 
źe mogą się przemieniać w wilki, wyrządzać szkody wszelkiego 
rodzaju i cawet ludzi pożerać. (Olsztynek). 

W wychodzącym w Lesznie w Poznańskim Przyjacielu Ludu 
pytamy: Ażeby rozpoznać wilkołka i przekonać się o tym, trzeba 
wziąć w uBta skórkę chleba, i trzymając ją tam niewidoczniCi 
obejść trzy razy dokoła domniemanego wilkołka. Wobec takiej 
praktyki traci on swoją ludzką postać i przybiera wilcząt). 

Jeżeli niektórzy ludzie muszą się przemieniać w wilkolków, 
wiimi są temu rodzice chrzestni; którzy podczas chrztu myśleli 
o takich rzec^ach^). (Olsztynek). 

Z pomiędzy istot demonicznych, wyobrażanych przez lud 
jako osoby, najczęściej wspomina się o duchach wodnych, które 
wciągają Indzi do wody, o tak zwanych top i eh ach. W jezio- 
rze Marksewo (pow. Szczyciński), są dwa topichy w postaci 
chłopczyków w czapkach czerwonych. Wynurzają się oni z wo- 
dy, klaszczą w dłonie trzy razy i znów znikają. Wtedy ktoś 
tonie, (Jerutki). W jeziorach Omalew i Święte (pod Kurkami) 
Bą również takie topichy. 

Każdy, jak się zdaje, większy obszar wody, według wie- 
rzenia lodowego, ma swojego topicha. Wierzenie to bardzo jest 
rozpowszechaione, i ludzie, mieszkający w bezpośrednim sąsiedz- 
twie jezior lub rzek, są najmocniej przekonani o istnieniu tam 
istot owych. Miejsca najbardziej niebezpieczne i głębokie, gdzie 
zwykle fale wodne szumią naj wścieklej, bywają siedliskami to- 
picłiów. Kiksy w klechdach niemieckich różnią się istotnie od 
opichów, które według ludowego wierzenia Mazurów, żyją wwo- 



') N, IV. Trw.^BL 1860, tom I, str. 468. Eine Notiz aus Li- 
aneo. JV. Ft. Prov,'Bi. 1846, tom II, str. 379. 

*) Przyjaciel Ludu^ rok 1837, str. 75, cytowany przez Gerssa. 

^) Prziomlenianie się ludzi w zmory i wilkołki przypomina 
edn^ jeszcze dziwniejszą przemianę; Mazurzy potrafią z trocin robić 
ichłj. 



Digitized by LjOOQ IC 



182 M. TÓEPPEN 



dzie. Wierzenie Mazurów nic nam nie mówi o istotach żcóskieh 
tego rodzaju; owszem, wyobraża je sobie w postaci męzkiej 
i nazywa: topich. Wiele osób miało go nawet oglądać zblizka 
Niewielki, mniej więcej jak sześcioletnie dziecko, włosy ma ocie- 
kające wodą, a niekiedy okazuje się też w czerwonym ubraniu « 
Niksy w klechdzie niemieckiej są istotami okratnemi, jeżeli je 
podrażnić przez złość i swawolę; często jednak okazują ludziom 
także przychylność swoją, świadcząc im dobro wszelkiego ro^ 
dzaju. O takich własnościach topicha klechda mazurska nie nam 
nie mówi; jedno tylko jest pewne, że w pewnych porach wy- 
maga on ofiary. Dlatego też są jeziora, w których co rok musi 
pewna liczba osób utonąć. Jakoż, od czasu do czasu, skoro j u ź 
nadejdzie chwila, w której topioh ma dostać ofiarę, moina sły- 
szeć, jak w wodzie krzyczy, śmieje się, płacze^ lamentiye^ jak 
gdyby chciał przez to zwrócić na siebie uwagę przechodniów lub 
osób znajdujących się w pobliżu. Wielu jakoby wyraźnie sły- 
szało z ust jego słowa: 

„Czas idzie i godzina, 
A człowieka niema.*^ 

(tj. zbliża się godzina, a ofiary ludzkiej nie widać jeszcze). 

Komu przeznaczono paść ofiarą topicha, tego z nieprzepartą 
siłą pędzi coś takiego (przeczucie jakieś) ku wodzie^ i pomimo 
natychmiastowej pomocy musi on utonąć. Widywano też od 
czasu do czasu, jak ten lub ów tonący, pomimo największych 
wysiłków, żeby się utrzymać na powierzchni wody {lub zimą na 
lodzie), gwałtownie był porywany pod wodę i znikał. Dla przy- 
wabienia ludzi topich zawiesza często coś na drzewie lub krzaku 
rosnącym nad wodą, np. czapkę, but, albo inną jakąś rzecz po* 
nętną, i ciągnie ku sobie tych, którzy sięgają po przynętę i biorą. 

Kto jest przeznaczony na ofiarę topichowi, ten na pewno 
zginie w wodzie albo w jakimś innym płynie; dowodem tego jest 
następująca opowieść: 

Pewien jegomość ze sługą swoim przejeżdża w noc ciemną 
mimo jeziora, które miało także swojego topicha. Służącego pa 
liło pragnienie; chciał zatrzymać się i ugasić je wodą jeziora. 
Pan wiedział dobrze o tym, że jezioro co rok wymaga ofiary^ 
i zbliżając się, słyszał żałosny głos topicha, przywołującego 
swoją ofiarę. Wszelkie prośby, aby powstrzymać sługę od na- 
picia się wody, były nadaremne; chciał koniecznie ugasić prag- 



Digitized by LjOOCIC 



n 



TirrtRZEŃlA ITA^URSKIE 183 



nienie. Tjlko środek gwaltouny mógł temu przcSEkod/Jć. Rpo- 
strzegł to pan, wziął cugle do ręki i popędził co koń wyskoczy 
do wioski sąsiedniej. W karczmie kazał podać służącemu szklan- 
kę piwa; ale zaledwie ten wypiła padł nawznak i umarł: nie 
uszedł swemu przeznaezeniE, topich musiał dostać ofiarę swoją* 

Z powyższego opowiadania ujawnia się jeszcze jeden szeze- 
gólny rys topielą; głosu jego nie słyszy przeznaczona dla niego 
ofiara, albo głos ten musi mieć dla ofiary co5 w pobie tak 
nieprzeparcie pociągającego, że niepodobna mu się oprzeć. 

Często mówi się dzieciom^ że w zboża siedzi baba jęza^ 
jak się zdaje dlatego, ieby nie clindziły w zboże rwać kwiatów. 
Baba jęza występuje w znanej bajce o domu z piernika. 

Skoro komu zginie z pod ręki coa, co przed cliwilą miat 
w ręce, i szuka się tego próżno i znaleźć nie może, wtedy po- 
wiadają ^pokusa wzięła." (Olsztynek). 

Gdy powstaje wicher, winne są temu siły demoniczne. Wte- 
dy słyszy gię pospolicie na Macurach wyrażenie: „Djabel jedzie 
na wesele,^' Gdy wicher jest tak silny, że porywa i unońi pia- 
sek, wtedy się mówi: „Koń leci przez chmury/ Wyrażenia te 
iywo przypominają dzikie Iowy Wodana. Zresztą wicher zrywa 
lię także, gdy się ktoś powiesi, (Patrz niżej), 

Niekiedy ludzie na poła powiadają: ^jTam pali się skarb/ 
lub: „Widziałem ognik/ Istnieje przytym przekonanie, że gdyby 
się zaraz poszło kopać, znalazłoby się skarb; ale strach po- 
wstrzymuje. (Jerutki). 

Płomień niebieski, wybuchający z gruntu i wnet znikający^ 
wskazuje miejacCj gdzie leży skarb zakopany. Kto ten płomyk 
zobaczy, powinien zdjąć prędko trzewik albo but z lewej nogi, 
i rzucić za siebie. Gdy się tego nie uczyni, skarb zapada się. 
Ale skoro się postąpiło według tego przepisu i następnie uda 
się o północy, by go odkopać, znajduje się garnek albo kociołek 
ze złotą lub srebrną monetą, albo jedną i drugą jednoczeanie. Pod 
Eisiuami w pobliżu Działdowa^ był pastuch kulawy, któremu 
miały się palić pieniądze; otóż tak po wszech a ie wierzono, źe zna- 
lazł on duży koeiol ze złotą monetą, że gdy nie chciał wydać 
pieniędzy, zaaresztowano go i długo trzymano. (Działdowo)- 

Skarby zakopane muszą się co sześć lat czyścić; wtedy 
można widzieć, jak palą się płomykami jasnoniebieskiemi. Skoro 
się wypalą^ zapadają znowu głęboko w ziemię. Kto, spostrzcgszy 
ten płomień, rzuci precz ^^^ siebie paotofcK kij, albo cośkolwiek, 
co ma przy * sobie, ten może przez to sprawić, że płomień zgaSuie, 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



184 M. TOEPPEK 






i BkArb zapadnie się tylko tak głęboko, jak daleko odrzucony 
byl kij czy cokolwiek innego; wtedy napewno może Bkarb wj- 
kopać, (Wielbark). 

Grosze albo złotówki szczęśliwe powracają do właściciela, 
jeżeli ich się całych nie wydaje. Pieniądze są darem zł^tgo i mo* 
gą nawet narazić na niebezpieczeństwo. Jeden, co się chciał 
pozbyć takiego szczęśliwego grosza^ nie mógł tego dopiąć^ aż się 
w końcu dowiedział, że trzeba takie pieniądze kłaść na to samo 
miejsce, gdzie się je znalazło. (Olsztynek). 

Z upowaiuienia autora przełożyła z niemieckiego 

Eugienja Pilhómna^ 
(Dalszy ciąg nastąpi). 



pRMiK DO mm\\\ (RMiiniw, 



Materjały niniejsze zbierałem w lecie 1890 r, Pochodzą 
one przeważnie ze wsi Jaksic, leżących nad Wisłą, pod Koszy- 
cami, w dawnym powiecie Proszowskim'). Dzięki Kolbergowi, 
przedewszystkim Krakowiacy są tak dobrze znani w naszej 11- 
if - teraturze etnograficznej, że mój drobny przyczynek nie zawaiy 

w niej nowemi odkryciami, lecz mniemam, że dorzucenie znaite^ 
go nawet szczegółu może wzmocnić podstawę do charakterystyk i 
i ogólniejszych wniosków. P. Stanisław Ciszewski wygotował 
cenną pracę p. n. „Krakowiacy," która w druku obejmie dnie 
cztery tomy. Jest to owoc mozolnej, w ciągu kilku lat pona- 
wianej wędrówki naukowej po austrjackim pograniczu gub. Kie- 
leckiej , od strony Olkusza ku Koszycom. Gmina Koszycka 
w pow. Pińczowskim, w której leżą Jaksice^ była właśnie kre- 
sem tej wędrówki; myślę więc, że kiedy praca p. Ciszewskiego 
znajdzie nakładcę i wyjdzie z druku, mój przyczynek będzie po* 
niekąd jej uzupełnieniem. 



^) Ile razy znajdzie się między niemi wiadomość z innych 
poblizkioh wiosek, nie omieszkam przy każdej oznaczyć, zkąd po- 
cbodzi, W zbieraniu materjałów w Jaksicach okazała mi dzieU 
ną pomoc panna Władysława Tomaszewska, za co skhdam Jej ni* 
niejszym stokrotne dzięki. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



k 



PEZTCZTlffBK DO ETNO GRAFJI KRAKOWIAKÓW 185 

By nie przeciążać artykuła^ pom^am opis przyrodzoaych 
i fipołeczE3rcb warunków życia miejscowej ludności, samego po- 
stawa życia^ na którym duch luda wysnuwa wzorzysty deseń 
twórctońcj. Tq część charakterystyki, stanowiącej podkład do 
epoBtrzeżeń etnograficznych, podałem w nr. 38; 39, 40 i 42 Gło^ 
su za rok 1890 w „Listach ze wsi.'' Znaleźć tam można dane 
o topograficznym położeniu miejscowości, mchu ludności, zdro- 
wotBości, położeniu materjalnym ludu rolnego, robotników, służby 
folwarcznej i chłopskiej, stosunków klasowych, poziomu kultu- 
r/; moralnością oświaty itd.; tu wspomnę tylko o tym^ co jest 
niezbędnym do szkicowego nakreślenia fizjognomji miejscowego 
ludu. 

Jakaice leżą na wyniosłości, dzielącej dolinę Szreniawy od 
Wisły, nad wysokim i urwistym brzegiem tej drugiej rzeki. 
Widać stąd po tamtej stronie Wisły Ujście Solne i dalej płaską 
Galicję, aż do niebieskawych Karpat. Miejscowość ta, sfalowana 
w okrągłe^ ngladzone pługiem i broną pagórki, samą żyznością 
Bwoją jest piękna. Niezdolne są zeszpecić jej nawet wierzby 
ekroome^ zastępujące tu las i rosnące wszędzie, przy drogacłi, 
około chat, w wąwozach. Wierzba wplata się tutaj w życie 
mieszkańca licznemi usługami: z niej chłop plecie koszyki, wa- 
sagi „krakowskie"' (duże z dwóch części złożone kosze), nią gro- 
dzi ściany w stodole, 0oty przy chacie^ tamy na brzegu Wisły, 
nią wzmacnia drogi, które na wzgórzach woda ciągle rozmywa, 
i co najważniejsza, wierzba służy mu za opał. Mieszka tu lud 
dorodny, Ucujący z piękną ziemią zarówno postawą, jak i tern- 
peramentem> Ubiera się jasno lub jaskrawo, śpiewa głośno, 
jeździ z brawurą, bawi się zapamiętale. 

Ważnym czynnikiem życia pogranicznej ludności, zwłaszcza 
dncbowego, jest blizkość granicy; trudno przedewszystkim nie 
zauważyć, że nie ma ona poczucia granicy. Opisywana przeze« 
mnie miejscowość, od większych miast Królestwa i kolei znacz- 
nie oddalona^ byłaby, jak mówią, zapadłą, gdyby nie bliz- 
kość miaat po tamtej stronie Wisły. Według tradycji, Jaksice 
I^ały niegdyś tam, gdzie obecnie płynie rzeka, a nawet dalej ^). 
Do aiedawna Jaksice posiadały z tamtej strony rzeki kilkadzie- 
siąt morgów ziemi; parę lat temu międzynarodowa komisja zna- 



^) Szczegóły o przeszłości Jaksic można znaleźć w opisie tej 
wai w Shwnihi gitograficznym^ III, 378—9. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



186 2YGMONT WASiLEWSKr 

lazła sposób, za pomocą odciągnięcia w jednym miejsca rzeki, 
przenieść tę ziem]ę do Jaksic. Wioski (jak sąsiednie .Śmiłowice) 
leżące nad Wisłą, która tutaj wgina się w Królestwo i podmy- 
wa wysoki brzeg, nprawny pod pszenicę lab na spadka zarosły 
sadem śliwkowym; mają słuszną do rzeki pretensję, że ich okra- 
da z ziemi i podsuwa się, jak wróg, pod chaty mieszkańców. 
Ile przestrzeni ubędzie przez to po tej stronie, tyle przybędzie 
po tamtej, więc nieraz chłop z żalem patrzy na brzeg przeciw- 
legły, jakby chciał przefhinąć do swej ziemi, która mu na tamtą 
stronę uciekła, i ztyma się na myśl, że co tam pr/.eszło, to prze- 
padło. Szczególniej gniewa go to, że musi się stosować do wy- 
magań anstrjackiaj władzy, która podnosi krzyk, ile razy chłop 
nasz wzmocni brzeg swego pola wikliną. Szwarcownictwo lud- 
ność pograniczna uważa za rzecz amatorską, w której wykazać 
można spryt i odwagę. Cała ludność nie oddawała się nigdy 
przemycaniu, tymbardziej nie oddaje się teraz, kiedy silnie 
wzmocniono straż pograniczną; było to zawsze zajęcie jednobtek 
bardziej awanturuiczych i wogóle proletarjatu, który w nim znaj- 
dował jedyny niekiedy zarobek. Lud nie przemyca na swoją 
rękę, dla spekulacji, lecz wysługuje się Źydom-szwarcownikom. 
Pominąwszy jednak ekonomiczne znaczenie szwarcownictwa, 
trzeba zazuaczyć| że zajęcie to odpowiada całkowicie usposobię- | 

niu, a szczególnie poglądom ludu, nie widzi on bowiem w nim | 

nic nieprawego. Że szwarcownictwo cieszy się nawet pewnym , 

urokiem, dowodzi piosnka: J 

i 
Nie bede, nie bede 
zśdnem pułkownikiem, 
wezmę maohezyne^) 
bede śwarcownikiem. 

O przygodach i bohaterskich czynach szwarcowników można na 
pograniczu usłyszeć wiele opowiadań, które z czasem staną się 
zapewne legiendowemi, jak dzieje zbójników w Tatrach. 

Stała ludność pod względem narodowości jest tutaj bardzo 
jednolita. Żydzi, którzy gęsto osiadają te miejscowości, gdzie 
ludność jest, że tak powiem, nieodporną ekonomicznie, tutaj nie 
mają co robić, odkąd zwłaszcza szwarcownictwo stało się utrud- 



*) Pęcherz, torba do wódki. 



Digitized by LjOOCIC 



PRZTC^TKBK DO ETSÓORAFjr KRAKOWrAKÓW* 187 



tłione. W miasteczkach poblizkich, Koszycach, ProszoiM'eaulj, 
nawet i praemyst znajd tt je Bię w ręka zamoiDycb mieszc^aD, 
więc i tam Żydów jest stoBunkowo mało. Bogatei Żydzi operują, 
jako handlarze zboża, między obywatelami^ lecz drobnych Żydów, 
,, chłopskich j" jest znacznie tu mniej, niż w innych okolicach 
krajn. Lud patrzy tu na nich niechętnie. Podczas mojego po* 
bytu w Jaksicach spłonęła chata, której częśi zajmowała rodzi- 
na żydowska. Nieszcssęńcie przypisano we wsi temn, że w cha- 
lupie Żydzi mieszkali; wskutek tego później nie chciano ich ni^ 
gdzie przyjąć na lokatorów. Opodal Jaksic, nad Wisłą, mieszka 
bogaty chłop, rolnik i przemysłowiec, zupełnie od wai odosobnio ■ 
ny. Ma on w rodzie Żydówkę (podobno babkęl; tej okoliczności 
przypisują chłopi jego zdolności handlowe. 

W Jaksicach mieszka 206 oaób w 26 chatach; na chatę 
przypada ziemi średnio po 9 morgów (od 5 do 13)- Ziemia wydaje 
ta średnio 9 ziam żyta, 7 jęczmienia, więc dla tego, kto ją ina» 
jest iródłem zamołnońci; proletarjufiz za to, pozbawiony ziemi, 
wydaje się tn większym biedakiem, niż np. w Siedleckim^ gdzie 
wBkntek ogólnej szarości źyeiaj gospodarz wygląda tak, jak 
i Jego wyrobnik. Analfabeci w Jaksicach stanowią 67,47&t na 
ogół w ekołicy IGJ^tat wśród slnźby folwarcznej stosunek ten 
dochodź do 90,3*/o. Jeżeli cyfra ukaranych sądownie może dać 
pojęcie o moralności mieszkańców^ to mają oni dobre z sądu 
gminnego świadectwo. W r. 1889 na 332 sprawy, rozpatrywa- 
ne w sądzie gminnym, 6 zaledwie spraw toczyło się o kra- 
dztai i oszustwo; najwięcej spraw wytoczono w obronie ^ hono- 
ru^ (145), pozostałe przypadają pa przemytnictwo i szkody 
w polu, 

1 BDdynki. Odzież. Pożywienie. 

w Jaksicach wieś ciągnie się od zachodu ku wschodowi, 
frontem domów ku południowi, ku Wiśle. Chaty są oddzielone 
od drogi nizkim płotkiem plecionym i sadami, które otaczają je 
takie z hoków; kaida z nich ma za sobą ciasne podwórze z za- 
głębieniem na gnojówkę, która podcieka pod prógdomu^ bo cha- 
ty £ 2ahnd0waniami stoją tu na pochyłości. Równolegle do cha- 
ty mieszczą się na podwórzu stodoły; chlewy— z lewej strony. 
Przy stodole widać wszędzie przystawkę z chróstn^ pokrytą sło- 
mą; jest to „zagata," osłaniająca sprzęty gospodarskie. Stodoła 
ma ściany jjgrodzone wiklem w słupy" z poprzeczniakiem po-* 



Digitized by LjOOCIC 



188 ZYGMUNT WASILEWSKI 

środkn. Zapolnice są robione z desek lab z płotn, wylepionego 
gliną. Dach jest wsparty ^na sochach," tj. krokwie podparte są 
słupkami od ziemi. Układ zabudowań wiejskich, chaty odpo- 
wiada mniej więcej temii; co podał Kolberg w Krakowskim I, 
138 — 139; dodam tylko, że piece w chatach zastosowano tutaj 
do węgla kamiennego, ogólnie tu używanego, i Że w budowie 
chat spostrzegać się daje dowolność stylu i materjału. W miarę 
powiększania się rodzin, ehaty są przebudowywane, zyskują no^ 
we izby, przystawione do starych z drzewa lub cegły, którą 
lud sam umie wypalać. Zresztą nowe chałupy są sprowadzane 
od kupca gotowC; bo drzewa tu niema. Niewątpliwie cegła bę- 
dzie niezadługo w tych stronach budulcem. Z podwórza na nli* 
cę wrót niema; od tyłu na pole prowadzące wrota stanowi „la* 
sa." Podobnej lasy^ tj. ramy zaplecionej wikliną, używają tu 
również do suszenia śliwek; lasę ze śliwkami kładą na otworze 
w ziemi, do którego dym dostaje się z ogniska małym tunelem. 
Najczęściej w przykopie koło ogniska widać pozamykane po* 
chyłemi drzwiczkami doły na ziemniaki; głębokie na wysokość 
edowieka^ nie są wyUadane drzewem, nie mają schodów aui 
drabiny; rzecz prosta^ co rok. muszą być odnawiane. Bliżej cha- 
łup znajdują się nieraz doły, jako piwnice na mleczywo; mają 
one szersze wejście i schody wyrobione w glinie. We wsi na 
gościńcu jest jedna studnia pod dachem, z korbą przy walcu, na 
który każdy zakładać musi własną linkę, ile razy chce wody 
dostać. Prócz niej jest we wsi kilka małych studzien bez przy- 
krycia, z których ciągnąć trzeba konewki na kulkach drewnia- 
nych. 

Lud zachował tu jeszcze odrębność w odzieży i stroju* 
Barwne i pełne wdzięku ich ubiory są dość kosztowne, więc 
z czasem prawdopodobnie będą zarzucone na korzyść odzieży 
kosmopolitycznej. Chłop tutejszy od święta nosi biaią sukmanę, 
z wysokim kołnierzem, nieraz wywiniętym na wierzch podszewką 
z czerwonego sukna; sukmana ta jest przyozdobiona wyszyciem 
z czarnej tasiemki; zapinać ją można na dwie haftki, lecz zwy- 
kle jest rozpięta; tak; aby z pod spodu widać było czarny kaf- 
tan sukienny, zapinany na dwa rzędy guzików, nie dochodzący 
do kolan. Pod kaftanem młodzi mają na sobie jeszcze kami* 
zelkę z takiegoż sukna czarnego. Kapelusz czarny wiecie, spod- 
nie bronzowe lub popielate, w drobne kratki lub paski, i wysokie 
buty dopełniają ubrania. Koszulę z wykładanym kołnierzem spi- 
nają starsi na spinkę czerwoną, młodzi noszą krawaty ze watą- 



Digitized by LjOOCIC 



1 



I>BZTĆŻYjrEtt DO fiTNÓ6itAfłl KRAKOWI AK(^W JŚŚ 

iek. Starsi Die naszą kaftanów, lecz nakładają na siebie dnie 
sukmany i przepasają aic szerokim pasem skórzanym: ^trzosem.'' 
Używają tn również sukman ciemnobnrych; zkrojn przypomina- J 

jących poprzednie; lecz te mają na plecach rodzaj pelerynek ^ 

trójkątnycht zwanych „sukami." Przy robocie mężczyźni chodzą 
najczęściej boso^ w bieli^Die; na wypuszczoną na spodnie ko* 
szalę nakładają przytym kamizelkę, a w czasie chłoda kaftan. 
W zimie są w nżyciu kożnchy i bardzo często żołnierskie szy- 
nele. 

Bardziej drobiazgowy mnsi być opis odzieży kobiecej; za- 
cznijmy od kosznli. Składa się ona z dwóch części: z górnej, 
robionej z pólplótna kupnego, i z dolnej („nadołka**), do której 
używają grubego płótna lnianego lub konopnego domowej robo- 
ty. Eoszala bywa najczęściej wszywana w karczek, który u szyi 
zakończony jest sznureczkiem lub wykładanym kołnierzem; by- 
wają jednak koszule bez karczka, wszyte na ramionach w t. zw. 
„Btryfle/ z wykładanemi kołnierzami. Spódnice są w użyciu 
przeważnie kretonowe^ długie prawie do kostek, suto marszczo- 
ne, zszyte z prosty<4i brytów („pólek"), obwodu mają siedm łok- 
ci; u dołu spódnice są obszyte jedną lub dwiema pliskami od 
1 do 6 em, szerokoćci; pliski te są z innego, niż spódnice kolo- 
ru, rzadziej z białej tasiemki. Kobieta nosi na sobie trzy spód> 
nic«; w zimie jedna z nich jest barchanowa. Kolory spódnic 
najczęaciej spotykane są: przy robocie czerwony, bronżowy 
i granatowy, najczęściej w deseń; do kościoła: różowy, niebieski 
t jasnozielony w desenie; jeżeli zaś materjał jest gładki welnia 
ny, barwy są wtedy ciemniejsze: wiśniowy^ ciemnozielony, szafi- 
rowy i bordo; bywają nieraz obszyte u dołu wazką koronką. 
Dziewczęta noszą w lecie często białe batystowe spódnice i ta- 
kież kaftaniki. Gorsety wychodzą stopniowo z użycia; ich miej- 
sce zajmują staniki („kst&nik^), wycięte z białego płótna. Gorse- 
ty bywają zwykle „ostre^^ to znaczy wełniane, w pasie zakoń- 
czone ^kaletkami" (zębami), obszytemi, jak i cały gorset, sznu- 
reczkiem odmiennego koloru. Prócz tego jest w użyciu kaftanik, 
niekiedy z falbanką; teraz wchodzi tu w modę długi, wcięty do 
figury kaftan, tego samego, co spódnica koloru. Do tego dodać 
trzeba nieodzowny fartuch, mocno marszczony, krótki a wazki, 
często czerwony. Ubranie głowy u mężatek stanowi duża chust- 
ka, nawiązana nad czołem gładko, lub na wystający węzeł („na 
kurasa^), czerwona w deseń lub turecka. Bardzo rozpowszech- 
niooym i ładnym ubraniem głowy są tu białe chustki batystowe 



Google 



Digitized by VjOOQ 



l90 ŻrOMĆNT WAdlŁEWSi^t 

-^ I - - - , 1t 

lob Lido we z haftowanym naroinikiem. Chustki te, haftowana 
starannie przez mieszczanki w Proszowicach; Skalbmierzu (cena 
około 3 rab.), są npinane na głowie bardzo misternie za pomoc% 
różnokolorowych szpilek, tak, że haftowany narożnik opada gład- 
ko na tył głowy i przy poruszenia jej odkrywa (u młodych m%* 
źatek) znajdujący się pod nią szychowy czepeczek. Dziewczęta 
nos^ą małe cbastki w kwiaty na czarnym lub jasnym tle („dnie"), 
perkalowe lub wełniane, i wiążą je pod brodą. W leoie kobiety 
Dosżą do okrycia chustki kaszmirowe rozmaitych deseni, w zimie 
takie dużą chustkę » grubą** (wełnianą). Kobiety do roboty 
chodzą boso, od święta zawsze w butach. Można jeszcze spo- 
tkać niekiedy starszą kobietę, która, zamiast chustki, ma na bo* 
bie długi kitel płócienny. 

Lud żywi się tutaj prawie jedynie potrawami roślinaemi. 
Mięsa^ prócz wieprzowego (w każdym domu co rok biją jedną 
s:£tuk^), nie jedzą; trudno tu brać w rachubę spożywane nie- 
kiedy króliki. Kartofli jedzą tu mniej niż w miejsce wokiach 
o glebie piaszczystej; kapustę zachowują na zimę; jeżeli jej jest 
niewiele, kiszą z nią siekane buraki; grochu spożywają mało; 
z pBieuicy lobią tylko placki i kluski na święta i uroczystości, 
lub pierogi na ostatki; z jęczmienia kaszę na codzień, krnpy 
(j^pęcak'-) i kluski na codzień; clileb jedzą cały rok, jest to chleb 
razowy, czysty, niekiedy tylko z domieszką mąki jęczmiennej. 
Do okrasy używają słoniny lub sadła (do kapusty), do niej za- 
liczyć trzeba mleko, które jedzą jako dodatek do wszystkich 
potraw, prócz kapusty. Masła do okrasy (,^omasty**) potraw pra- 
wie nie używają; jedzą je tylko z clilebem. Prócz sera wyra^ 
biają z mleka bryndzę, t. zw. „kajpus;^' jest to twaróg z pie- 
przem, rozrzedzony w mleku. W zimie lud jada trzy razy dzień - 
nie, w lecie cztery razy: śniadanie, obiad, podwieczorek (,jtizy- 
na'') i kolacja. W zimie gotują raz na dzień przed śmadaniem, 
w lecie przed obiadem; robią to dla zaoszczędzenia opaln, Jad- 
łopis tutejszego chłopa zimą jest trochę inny niż latem; jednak 
tak zimą jak latem śniadanie i kolacja składają się z jedną) 
potrawy, obiad z dwóch. W zimie na śniadanie jadają do wy- 
boru: kluski z mlekiem, żur z kartoflami lub chlebem, lub teź 
w ostateczności kartofle z wodą („bićda*'); na obiad: 1, żur albo 
kasza z mlekiem; 2, kapusta albo kartofle; na kolację żur z kar^ 
loflauji. W lecie spożywają na śniadanie: surowe słodkie mleku 
% ctilcbeni; lub chleb z „kajpusem;*^ na obiad: 1, kluski lub 



Digitized by VjOOQ16 




taZYOZYNBK bo ETN OGRA F JI KH AKOWrAKÓw lol 

kas^, krupy, drobione % mlekiem; % kartoOe maszozoue; ua 
kolację kwaśne mleko % Kimnemi kra palni. Przy jedzeniu chleb 
bywa niywany do kapnsty i do żaru, oraz na podwieczorek do 
sera. Żar kiszą z mąki żytniej w garnka^ ^.źorownika/* i go- 
tują z mlekiem, dodając często do Aiego skrobanej słoniny* 
ulubioną potrawę stanowi żur gęety % krajanemi kartoflami. 

2. Zwyczaje. 

Hlodziei w Krakowskim Inbi i umieeię bawić pr^y dźwię- 
kach muzyki. Sposobnosd do tańca zdarza się ua weselu 
i w czasie karnawab, zwłaszcza ostatków, kiedy sam zwyczaj 
każe się bawić choćby codzień. Bez muzyki niema zabawy; za- 
bawa to ^granie/ Orkiestra grywa chłopska; skrzypki^ basy^ 
klarnet Kawet na weselu muzykę opłacają tańczący tuężczyż^ 
ni. Ten, co wriuci do baiów pieuiądz, przodowniczy w tańeti, 
a muzyka gra, dopóki warto było za otrzymany datfk, i raptem 
urywa. Panna trzyma tancerza ^a ramiona^ on }ą prawą ręką 
w pasie, do dobrego tonu należy tańczy ć w ezapce, przy tym 
% papierosem w ustaeh, a. lewą rękę założyć w tj?l» Tancerz 
t początku cofa paUnę, drobno podrygując, później zawya w ko- 
b; tańczy j,okrą^o/^ Tańców znają tu niewiele; do bardziej i 

rozpo wszech niouy eh należą ^,z palicdw*' (walc na trzy pas), \ 

i ijtrambla^ (poika). Przed tańe€m d^icwci^ęta stają w izbie i 

kołem, ,jp(Hf ludźmi ' (za niemi pubUka.\ i kaźda^ niepewna 
o swoje losy, czeka^ aż chłopiec wybierze ją do tańca. Chłopcy 
tjnłcza9€m chodzą z papierosami wkcło^ niby żadnej nie widzą, 
a upafrnją; wreszcie >^cn, drugi chwyta z niechcenia upatrzoną 
£& rękę: j^pódź!^^— r tańczy z nią całą noc najczęściej. Choćby 
da odpoczynki] przestał z nią tańczyć^ nie wolno nikomu prosiu 
jej do tańca i tancerki odbierać. Nieraz, zwłaszcza na wese^ 
hich, rozochocona młodzież wszczyna z tego powodu waśnie^ 
które dochodzą do bójek krwawych. Zajścia te odpowiadają 
^jedynkt»m z zabaw szlaebeckich. Tak tu^ jak i (am, młodzież 
szuka nieraz zaczepki^ chcąc wywołać awanturę; jedna osoba 
np. następuje drugiej na nogę^ jednak z tą różnicą^ że u chło- 
pów osoba ta nie zawaha się stąpić na nogę obcasem, co samo 
przez si^^ bywa nieraz zajściem krwawym* Bitwę, powstającą na 
zabawie, rozstrzygają tu coraz częściej ostatniemi czasy noże, « 

które stosownie do mody zapożyczonej u robotników w ko[)al' 
Diacb, młodzież nosi w cholewach. 



Digitized by LjOOCIC 



192 ŻrŁM^f wASitEwśitt 

Z gier dKiecinnych zanotowałem jedną w Śimlowtcacb 
(pow. Miechowski, o parę wiorst od Jaksio), którą tn podaję. 
Dwoje dzieci trzyma skręconą chustkę za rogi i śpiewa: 



Jawor, jawor, jaworowo drzewo, 
Wszystkie panny przepuszczamy, 
Tylko jedną zostawimy. 



Podczas ópiewu reszta dzieci, trzymając się z tyh za 
ubranie, przechodzi pod chustką, dopóki śpiew się nie skończy, 
i ostatnie dziecko, idące w łańcuchu, nie będzie pncytrzymane 
chustką i odcięte przez to od reszty. Kiedy już wszystkie dzieci 
spotkało to samo, i stoją one na uboczu, jeden z dzieriącyeh 
chustkę wpada na nie i schwytane skręconą chustką okłada. 

Ze zwyczajów, mających związek ze świętami Boiego Na- 
rodzenia, zanotowałem następne. W wigilję rano przed śniada- 
niem lud dzieli się opłatkiem. Dnia tego piją dużo wódki; krad^ 
ną żartami .,na szczęście;'* rzeczy skradzione zwracają w dzień 
Św. Szczepana. Znany tu jest zwyczaj rzucania po wieczerzy 
żdziebeł słomy do pułapu, za stragan; jeżeli dużo słomy zatrzy- 
ma się tam, jest to wróżbą, że urodzaje w nadchodzącym roku 
będą dobre; o urodzaju jęczmienia i prosa wróży dobrze opła- 
tek, jeżeli przylepi «ię do miski. Dziewczęta praktykują po 
wieczerzy znany zwyczaj nawoływania i wróżenia z odgłosów. 

Ze zwyczajów, związanych z dniem św. Szczepana^ znane 
tu jest święcenie owsa. W dniu tym poczynają tu kolędować 
i chodzić z kolędą, z toruniem, gwiazdą, szopką; w dniu św> 
Szczepana kończy się termin służby rocznej; tego dnia parobcy, 
dziewki opuszczają służbę i przechodzą na drugą. 

W Kwietnia niedzielę lud święci gałązki wierzbiny; pącz- 
ki z gałązek (^bazie'<), używane na wewnątrz, mają być sku^ 
teczne na ból gardła, gałązki zaś są używane w lecie do za* 
żegnywania burzy. 

W drugi dzień Wielkanocy jest tu w zwyczaju śmigus; 
suchym śmigusem nazywają poczęstunek po zlaniu wodą, 

W Książnicach Wielkicłi, leżących o parę wiorst od Jaksic 
nad Szreniawą, w Wielki Piątek młodzież stawia na dachu 
chaty (na „kalenicy") lalkę ze słomy, odzianą jakkolwiek, na 
znak, że zbliża się koniec postu, jak mówią; lalkę tę nazywają 
„żurkiem.** (Por. Kolberg Krakowskie I, 281). 



Digitized by LjOOCIC 



FBZYCZTfJBg DO iCTNOGfiAFJI KRAKOWlAK^łW 193 

Zwyczaj Sobótek w wigiljc św, Jana utrzymoje się tu 
jegfcze; wiecsorem dnia tep) zapalają na Wisgórzaeb ogniska. 

Niech mi wolno będzie wreszcie dla zaniknięcia tej szczap 
!ej garstki zwyczajów podad schematyczDy obraz obrzędów 
i zwyczajów^ związanych z zawieraniem małżeństwa. 

Pierwszy krok w kojarzenia pary robią swatowie. Swatają 
ludzie życzliwi; zdarza sią, ^e swatem Jest chłopiee, zakochany 
w panu 16 p którą za mąż chce wydać^ a której sam dla jakich- 
kolwiek powodów pojąc nie może- Zabiegi^ czynione przez ka^ 
walera koło panny, zowią się zalołami, sam akt ^aś ngody za 
pośrednictwem swata z panną i jej rodzicami — zmóminamu 

Swat, przyszły ^ starosta'^ na wesela, Już od początku sta- 
rostą zwaey, udaje się z kawalerem do domu panny późnym 
wieczorem, przed północą. Punkt ciężkości zmówin leży w pi- 
cia wódki; którą swat przynosi z sobą. Przedewszystkim czę- 
stuje dziewczynę; jeżeli ta się wzdraga! wymawia^ piją rodzice, 
poczym swat nalewa kieliszek dziewczynie. Przyj«^cie przez nią 
kieliszka oznacza^ że dziewczyna przyjmuje oświadczyny, czy- 
nione przez swata, i na chłopca siię zgadza* Trzeba nadmienić, 
że picie wódki ma swoje symboliczne znaczenie tylko wtedy, 
jeżeli się odbywa wobec rodziców. Dziewczyna, przyjmując po- 
częstunek z rąk swata gdzieA na uboczu, bez wiedzy rodziców^ 
nie zobowiązuje się do niczego. Drugą częścią ^zmówin" jest 
umawianie aię o posag— ugoda majątkowa. Nieraz ugoda nic 
dochodzi do skutku^ i strony rozstają się wtedy bez pretensji. 
Jeżeli zaś nastąpi wzajemne porozum ienie^ kawaler nazajutrz 
udaje na zapowiedzi.^ Uważają tu ogólnie za rzecz mewlańciwą 
i kompromitującą pannę, jeżeli ta idzie uskuteczuić to sama lub 
I z narzeczonym. Nie wypada również pannie byc obecną przy 

wygłaszaniu pierwszej zapowiedzi. Gdyby znajdowała sii; wte- 
dy w kości elcj nie wiodłoby się jej gospodarstwo— garnkiby się 
tłukły^). W wigilję drugiej zapowiedzi młodzi idą do księdza 
,na naukę." Do niedawna młoda na drugą zapowiedź szła 
ubrana jak do ólubu^ obecnie znikł ten zwycs^aj. Na zapowie- 
dziach mijają trzy tygodnie; w czwartym odbywa się wesele. 
Wśród przygotowań do najważniejszych należą prońnyj poczy- 



*) Por. Siarkowfllti ZhUr n^md. do anfr, IX, ez. III, 4^ (cier< 
piAłaby na ból glowyj. 

Jitliła L Vi wa. I 13 



Digitized by LjOOQ IC 



194 JErGMDNT WASILEWSKI 

naj^ce się po drugiej zapowiedzi. Narzeczeni ebodzą ze Bwoje- 
mi drużyuaini po domach^ zapraszając na wesele. Forma grzecz- 
nońci nakazuje proaió każdego napo tkane go ^ zapraszany zaś po- 
winien wypić wódkę, którą przy proeinacb druchna (Inb druź- 
baj CECBtuje. Wódka bywa najczęściej zaprawiana nuodem, 
przepalana dla tego samego, żeby jej nie zabrała gtraż pogra- 
niczna* 

8Inb^ według ustalonego w Książnickiej parafji zwyczaju, 
odbywa się we środę przed polndniem. We wtorek wieczorem 
u pana młodego odbywa się zabawa, zwana dobrarwc. Uczest- 
niczą w niej goście nieproBzeni nawet na wesele, a z zaproszo- 
nych ci, którzy zdaleka na wesele przybyli. Gospodarz niczym nie 
częstuje; wódkę przynoAzą z sobą goście, Jest to zabawa weso-- 
ł^ pozbawiona we&elnyeb ceremonji. Bardziej szanujące się 
dziewczyny^ szczególnie druchny, na „dobranoc*' nie chodzą; 
jednakże zawsze zbierze się tyle dziewczyn^ że zabawa nie ob- 
chodzi się bez tańców. Narzeczona, oraz jej rodzina, do zabawy 
nie należy; w jej domn cisza, wszyscy śpią^ jakby o zabawia 
uie wiedzieli. Opowiadana mi, że do niedawna trwał tu zwy^ 
cxaj, iż towarzystwo, zebrane u Młodego^ odwiedzało „na dobra- 
noc" narzeczoną. Ta Jednak zamykała się w chacie i nikogo 
z drużyny do niej nie puszczała. We środę od rana gromadzą 
się goście w domu Młodej. Zbierają się powoli, ponieważ przy- 
zwoitość nakazuje nie zdradzać chęci uczestniczenia na weselu. 
Młodzi i drużyna weselna rozchodzą się po wsi w celu ściąga- 
nia gości. Każde z nich pragnie jaknajprędzej wrócić do we- 
selnego domu, więc nagli i niecierpliwi się, zapraszani zaś, szcze- 
gólnie kobiety, ociągają się, tłumacząc, że jeszcze nie ukończyli 
roboty. Około godziny ósmej wszyscy są już zebrani; zaczyna 
się poczęstunek (wódka, placek), a nawet tańce. 

Wreszcie, kiedy starsi uznają, że czas jechać do koóeiota^ 
następują wyprą winy, poczynające się od sprzedaży różdżki we- 
selnej. 

Rózga bywa przygotowaną przez starszą druchnę: jest to 
sosnowa lub jałowcowa galąż o pięciu równo obciętych prętach, 
symetrycznie zgrupowanych, ozdobnie przybrana. Właściwa róz- 
ga tego rodzaju zwie się j^rogaL" Na okręconych zielenią prę- 
tach „rogala" osadzają jabtka, na jabłkacb przytwierdzają 
w baTd;ciej ozdobnych rózgach zaplecione słomą kwadraciki 
z orzechami na wierzchu, na środkowym zaś pręcie— chorągiew- 
kę z papieru kolorowego, U dołu, zawieszony na rączce, wisi 



Digitized by VjOOQ IC 




PRZYCZYNEK DO ETHOGEAPJI KRAKOWIAKÓW 



196 



,,rccznik'' (niewielkft chustka podlnźnaj, wyszywany, zakończony 
dwóch stron frend złami. Bóźdźka taka przypomina zupełnie 
rysunek, podany przez p, Wawr^enieckiego [Wisła III, 875)- 
Obecnie wchodzi coraz więcej w użycie ozdabianie rózgi bułka- 
mi knpnemi za pomocą nadziewatiia ich ua prqty. 

Sprzedawaniem rózgi Btarościc zajmuje eię starościna. Jak 
mole zachwała swój towar i prosi starosty, by kupił: 



Naldtałam aie po wąwozach^ * 
naspiaalam aie kieby koza^ 
mój panie fitarofiiu łaskawy t 

Starosta ma butną minę, wybredza, pokazuje, źe ma rózgę 
lopfiEą i potrząsa zwykłą jałowcową gałęzią, Kiedy po długim 
larga rózga przechodzi w posiadanie starosty, druchna obiera 
pieniądze za nią od obecnych mężczyzn^ chodząc od jednego 
do drugiego z fartuszkiem; przy tym starości Da przyśpiewuje: 



2. 



Jesce małOf Jesee wicey: 

w zapa&ecce nic nie brzd^cy. 

Jeeee mało, jefice wiccy: ^ 

w ^paBCcce maj o brzdccy* 

Jeece mało, jeecc mało, 

jesceby sie wi^cy zdało. 

Druchna w ten sposób uzbierać moie, stosownie do zamoi- 
nodci zebranych gości, od '/^ do 3 rubli. 

Jeieli młoda jest sierotą, przed wyjazdem do kościoła Apie* 
wają nadzwyczaj płaczliwie, w wołnym tempie: 



A kedyz to^ kedyz mój kocliany tatii5, 

kez mi aie podzieli? 

A lezo na sment^zu, lezo na fimeuŁdrzii^ 

triwniekiem sie okryli. 

TatuBin, fitd] z grobu, ataj z grobn, 

pobłogosłńw nim do ślnbn. 

Jałize ja ci m&m z giobn stać^ 

tobie błogosluwiejatwo dać? 



Digitized by 



Google 




IM ZTGMUNT WASILEWSKI 

Som ci ta Indzie na świecie, 

pobłogosław 10 siroGi6p 

Eez moja matusia, kez moja ma tu a i a, 

kes mi sie podzieli? 

A lezo na Brnentirzn, lezo na amont^rzu, 

triwnickiem sie okryli. 

Moja matuaiu, at^ z grobie atdj z groba, 

poblogoałiw ml do ślubn, 

MatuBia z grobE nie etaje, 

błogofiławieJBtwa nie daje; 

Som ci ta Indzie na awiecie, 

pobłogosław I o sir oclę. 

Nim4a ty* Maryń, rodzonego ojca^ 

któż ci wcaele sprawi? 

Proś -ze, Marysiu, Pana Jezusa, 

to ci pobłogosławi. 

Ni m4a ty, Maryś, rodzony matnsi^ 

któż ci wesele eprawi? 

A proś ze Maryś Saawietsy Panny, 

niech ci pobłogosławi. 

Oj da kedyz to m6j kochany tatuś? 

niecb-ze sie długo nie bawi^ 

a niechże 6n dśb z tak dobremi ludźmi 

do kościoła wyprawi. 

A da kędy z to moja matusia? 

niech-Z6 óna sie nie bawl^ 

a niecb 6na n^s z tak dobrem! ludźmi 

do kościoła wyprawi. 

Pobłogos!4w-ze odm, Panic Jezusie, 

idocy do kościoła, 

i wy, tatusiu j i wy, matnaiu, 

cała rodzina moja) 

Inaczej brzmią pieśnią jeieli Młoda posiada rodziców^ oto 
niektóre z nich; 

4. 

A Biadńj-ze, siadńj na mój wózek bosy, 
a jd cie zawieze z bidy do rozkosy. 



Dał ci ml Pan Jezus śtćry konie i wóz, 
I dziewcyne ładno^ żebym se jo przywióz. 

6. 

Dobrze temu, dobrze, chto śt6ry konie mi; 
jesc« temu lepi^ chto stery zony md: 



Digitized by LjOOCIC 



PEZTC2TSBK DO BTNOGEArJl KaAKOWlAKÓW I §7 

jedna mu pościele^ draga go odzt&je, 
trzecii mu gęby d&j cwarti mu eie przydś. 



Siaddj-ze na w6z^ warkocyk zalóz, 
cegóz bedzies płakała? 
Zabiez dostatki od swoi matki, 
nie bedziea tu bywała. 



Młodzi proazą rodziców i zebranych o błogosławieństwo, 
^cłiwytająe każdego pod nogu^ Rodzice kropią ich SwiccoDą 
wodą, każdy z obecaycli robi nad ich głowami znak krzyża. 

W koSciele młodzi odbywają spowiedź, poczym podchodzą 
da ołtarzaj oie trzymając mą za r^ca. Po ślubie przed kościo- 
łem Btaroścłoa obrzuca nowożeńców gałkami i ^knrami'^ z cia- 
8ta, które w tym celu przywozi z domu w koszykn. Tak z w. 
„kury" eą to małe^ w kształcie ptaszków agniecione kawałki 
ciasta, z pootykanemi piórkami. Co ma oznaczać ten zwyczaj- 
lud obja^Snić nie może. 

Dawniej po powrocie z kościoła orszak zastawał drzwi 
chaty, gdzie misdo aig odbywaó wesele^ „zapartemi.'' Nowożeńcy 
w celo wylegitymowania się ze swoich praw musieli pokazywać 
gospodarzowi kawałek (jakiegokolwiek) zapisanego papieru, i do- 
piero wtedy przyjmowano ich do chaty. Zabawa, połąezona 
I tańcami^ śpiewem, pijatyką i jedzeniem, trwa 4o nocy we środę 
i ciągaie się eały czwartek od rana. 

We czwartek po południu odbywają się czepmy. Jeżeli 
Młody zabiera żonę do swej chaty, obrządek ten odbywa się 
joi w jego domu; w przeciwnym razie odbywa aię w domu 
Młodej. Do oczepin trzeba przedewszystkim Młodą schwytać, co 
jeit zadaniem niełatwym ze względu, że kobiety starają się ao* 
lidarnie utrudnić sprawę Młodemu, Mtoda chowa się tak zręcz- 
nie w jaki kąt; że jej znaleźć nie możua. Mężatki tańczą same 
bez mężczyzn; druchny przebierają się za Młodą i zwodzą chłop- 
w. Wreszcie odszukują Młodą, starszy drużba ją chwyta i si- 
prowadzi do izby, gdzie mają się odbyć „czepiny." Ponieważ 
łbieta się wyrywa, drużba, siedząc aa krześle, trzyma ją na 
łanach. Kobiety otaczają ich kołem i śpiewają: 



Digitized by VjOOQ IC 



108 



ZYGMOITT WASILBWHKI 



Triwka na wodzie, Marysiu, 

Łrilwkfi na wodnie — 

trsy iata-m siti przypatro ^rał 

twoi madzie^ Maryniu, 

twoi urodzi3« 

Trawka na wijSiii, Marysiu^ 

trdwka na wiloi— 



a. 

nigdy ja cle nie optjscc 
ZQ gwui myśli, Maryniu, 
ze Bwoi myali. 
Tr&wka na dębie, Marysiu^ 
triwka na dębie — 
trzy inta*m eie przypatrował^ 
jak:LŚ ua cebie, Marysiu^ 
jak^iś aa gębie. 



h 



Marysia z JaBiem prec powędrowali^ 

w jaworowi! Ul hi«ku, w jaworowem lajikn 

pirso nockę epali, 

A jesca nlo zagasły wlocorowe iekry, 

da juz ci mój widnecek niedaleko Wiały, 

a jeace nie zagaaly wiecorow€ zorza, 

da juz ci mój wiśnecek niedaleka morza. 



10, 



Da, moja Mnryaiu, przefitaj Bie bryzować'), 
bo juz cie nie bedo parobcy cestować. 
Pocestnje cie Jaś^ poceatnje casem, 
pocestnjc ón cie w komórecce paBem> 



IL 



— A eózeS mi my^ldł, coś mi i-oeke Kciskdł^ 
w komoreccti za drzwiami? 

— My^lakm cie zdradzili, abo odprowadzić — 
zwodziłem aio z myślami. 



12. 



A kędy z mój wianecek, 
a kez mój kocbany? 



A przybity koleckiem 
w sieni nade drzwiami^ 



A it^ż-m do ogrodu, 
przyrsij sie makówce. 



13. 

a jak to ładnie 

w wianecku na głowie. 



') Linde: pstro, kgdaierzawo wyntrajałS, 



Digitized by 



Google 



FRzrczriniiK do etnogrąfji cbakowiaków 



199 



1^ 

O mój wiśaeckn z barwineckti^ 
chował&m ja cie w pół-skrzyDeckUf 
chowałam cie w nowy ekrzjui — 
i tak mi cle cliiopoy wzieni. 

O mój widoeckn z siedmi zieła, 
chowała ja cie od wesela, 
cliowalam cie w nowy skrzyni — 
i Uk mi cie chłopcy w^ieni. 



Podczas tych śpiewów Btaraścioa zdejmnje Miodej z głowy 
strój weselny i nakłada czepek. Jest to stroik z różowego per 
kala, zakrywający od czoła tyl głowy, naszy wany szychem, ko- 
kardami i błyskotkami. Młode mężatki noszą ten stroik pod- 
czas święta pod białą haftowaną chnstką. Po oezepienin^ Mło- 
dego wpuszczają do izby, ukrywszy poprzednio jego żonę razem 
z drnchną pod chnstką. Ten odgaduje, gdzie siedzi żona, lecs 
nie odraza ją pozyskuje, musi ją wpierw nabyć od kobiet Ku- 
puje dla niego starszy drużba, pomaga mn w tym starosta, któ- 
ry zapamiętale targuje się o cenę. Młoda gra rolg ^gadziny," 
Kobiety wyliczają jej zalety, kupujący wynajdują wady- Ona 
nie chce byó sprzedaną; w celu odstręezenia kupców, udaje kn- 
lawą. Pomimo to targ dochodzi do skutku; drużba ptaci kobie- 
tom fikcyjną monetą, łupinami kartofli lub czymś podobny m^ 
i następnie odstępuje Młodą mężowi. Ten zwraca mu koszta, 
wymawiając, że drogo zapłacił, i częstuje swoją ^gadzinę" wód- 
ką. Zona przyjmuje kieliszek i, podnosząc go do ust, knuje po 
zdradzieeku wrogie zamiary: nim mąż spostrzec się zdoła, za^ 
lewa mu wódką oczy, a robi to tak zręcznie, że on, jakkolwiek 
przygotowany na podobną przykrość, nie zdoła nigdy jej unik- 
nąć, Kiedy oślepiony wyciera oczy, kobiety śmieją się: 

^ Dobrześ mu zalała^ uie przejrzy, nie będzie widział, co 
będziesz robiła. 

Po oczepieniu śpiewają: 

Juz aie nim nocka stała, 
juz sic uim nocka stała: 
• kim-ze ja bede epała? 
'i tobOf Jasiuuiu, z tobo 
od jaworowo kłodo, 

A cóz se tam pościełewa, 
kiedy podusek nie m&wa? 



15. 



A so ci ta w łeeie syski, 
to bede iiase poduaki. 



Juz Bie n*m nocka atala— j, 
Cem sie tam odziejewa, 
kiedy piezyuy nie m^wa? 
Jcs ta na st&wie trzctnap 
jes ta na stawie trzcina, 
to będzie naad piezyna. 



, I str. 



Digitized by 



Google 



i 



200 ZYGMUNT W4BlLBWeKI 

W ten sposób wo czwartek kończy się wesele ze swojemi 
obrzędami. 

W nieddelt^ iiajbliiazą odbywają się w domu niMych 
niałźonków poprawiny ^ zabawa z tańcami^ na kt6r;| schodzą sie 
(lawui goście, przynosząc z sobą wgdkę i jedzeniu. 



3. Wierzenia^ 

1. „Uawui było duża lud^i % dwoma ducbami^ teraz nie 
tyle, łjo sie wszyscy chnscom i !)iezmujo. Taki clowiek chodzi 
^ śmierci, i dopiro ksiodz musi iść na smentarz; otl kopiom gur 
i trza go położyć na d6ł gębom; jak 1 to uio pomoże, to mu 
glowe ucinajo/' Człowieka o dwócli duszach można poznać po 
tym, że sam do siebie mówi. 

% Umarli wracają nieraz na ziemiq. Zdarzało się, że umar- 
ły przychodził po czapka, skoro mu jej nie włożono pod paehi}. 

Nieboszczka matka odwiedza dziecię jeżeli macocha im do- 
kucza. 

Dziecko niecbrzczoue, pochowane nie na cmentarzn^ w nocy 
domaga się głośno chnstu. Wtedy, kto usłyszy glos dziecka, po- 
winien wymówić: ^jja cie cbrzce; je^^liś pan^ niech ci będzie 
J&n, jeśUś panna, niech ci będzie Anna.'^ Fotym wołania 
dziecka nie będą się powtarzały. 

W nocy przed Zaduszkami duchy zmarłych zbierają się 
w kościele na modlitwę, 

3. Zmorę wyobrażają sobie jako bladą kobietę lub dzi ow- 
czym^. Przychodzi ona w nocy do śpiącego, dusi go i wysysa 
krew. Są także zmory, które trapią wodę, rośliny i zwierzęta. 
Był taki wypadek: 

„Były w jedny chałupie trzy córki i óny syókie były zmo- 
ry. Jednego dnia ojcowie pośli spać do komory; ale nocował 
u nich dziadek i ón widziała jak óne sie pocesaly i syćkie trzy 
posły każda w swojo stronę. Potem wysłuchał, jak poprzycho- 
dzity i żaliły sic. Jcdua, co była do lodu, ze przy marzła; ta, 
co l)yla od koni, ze sie pogniotła o kości, bo konie były chude* 
N aj lepi se chwaliła ta, co była od ludzi. Dopiro ten dziadek 
pcdzial ojcom, dopiro pośli do księdza, obizmowali te córki, 
i jnz nie były zmorami/' 

Zmorę można złapać na pasek św, Franciszka lub ręką^ 
tylko trzeba ją silnie trzymać, żeby m^ nie wyśUzuęla. Schwy- 



Digitized by LjOOCIC 



I 



PKZYCZYNEE DO ETNOGBAFJI KEAKOWIAKOW 



201 



tana pn&^biera postać zwierzęcia: myszy, konia itp. ^ Jeden pa- 
rabek złapał zmor^ na uzdę, zaprowadził jo do kowala, okuł na 
Byćkie śtćry uogi, nprdł jo, uprał (s&bit) i guój uiouj wywoził. 
A to hyl^ igo gospodyni. Jak jo Bpnśeinł z ty azdy^ to na dru* 
g] dzień przysła taka ubita i pomarła/^ ^) 

Jeżeli w domu jest dedm córek, a niema ani jednego sy- 
uaj napewno jedna z nieb jest sgmorą. 

Jedni utrzymują, iż człowiek wio o tym, że jest zmorą, 
drudzy— ze nie wie. 

4. Djabeł przybiera postacie rozmaitych zwierząt. W Ja- 
keicacb, w wiklinie nad brzegiem Wisły, widywano go w po- 
staci kogutOj knry lab jakiegoj^ zwierzątka krasego, w rod;cajn 
łaciatego pieska. 

Te djabły, które skarbów pilnuj s^, muszą co rok w Kwiet- 
nia niedziela być na uaboźeńetwie i wysłuchać drugie) Ewau- 
gielji (pasji). Kto więc zna miejsce, gdzie jest skarb ukryty, 
i pójdzie tam wtedy, to bez przeszkody może go wydobyć i za- 
brać. Tak miało być w Dolanach* Fan Majkowski (z Majko- 
wic) zabrał w ten sposób pieniądze, Kiedy djabeł, po powrode 
z kościoła, zobaczył, co się stało, podjął taką wichurę^ że się 
drzewa połamały^). 

Pewien parobek zabłąkał się w ciemnym lesie i napotkał 
djabłów^ zajęt}eb siekauiem lodn za pomocą siekaczów. Na py- 
tanie: po co to robią? odpowiedzieli, że przygotowują grad. 

5. Dawuiej trzymano się zwyczaju, źejeieli we wsi w jed- 
nym roku przyszła na świat para chłopców bliźniąt i para bliź- 
niąt ciołków, to po dorośni^ciu cłiłopcy, zaprzągszy owe eiolki 
do pługa, obory wali wiosktj dokoła, żeby ją zabezpieczyć od 
gradu. W ten sposób były oborane Dolany, Otaczające obec- 
nie wioskę wąwozy powstały właśnie z tych brózd, rozmytych 
praez wodę. 

6. Nie należy gasić ognia, powstałego od piorunu, 

7. Nie można orać ziemi podczas adwentu, „tio ziemia od 
tego choruje*" 

8. Chłopiec^ pojąc wieczorem konie w rzece, zobaczył 
^światło** (ognik) opodal i zaklął: „psiakrew!" że nie świeci mu 
bliiej. Wtedy ognik rzucił się ku uiemu^ a przelt^kniony elalo- 



*) Por. Zbiór wiatf. do antr, IX, 69 — 70. 

^) Por, 8iarkowflki Zbwr. mad, do untr, IX, cz. 



III, 2^. 



Digitized by 



Google 



202 ZYGMUNT WASILEWSKI 

pice, porzuci WBzy kanie, uciekł ko domowi i zamku ąl się w staj- 
ni. Dopiero atary ojciec^ zobaczywszy^ co się dzieje, wyszedł 
i światło przeprosił fjak— nie wiadomo). 

2. Przy drod^C; między Jaksieami i Książnicami Wielkie- 
mi^ roi^nie gruby dąb (dla objęcia go potrzeba łańcucha rąk pię 
ciu OBÓl}), który, podłag ogólnego innieniania ludu, grzechem by- 
łoby Sciąć. Po uderzeniu siekierą dąb „płacze," brocząc krwią. 

10, Woły przemawiają ludzką mową w wigiiję Botego Na- 
rodzenia, i grzechem jest podsłuchiwać je wtedy: „Jedeu gospo- 
darz- straśnie był ciekawy i posed podsluehować, a tu słysy; 
„Sady!" „Co, gniadj?" „A to powie/Jemy gospodarza do ko- 
ścioła." I umar zaraz i zawiozły go te woły. Pau Bóg tak dał^ 
bo uie trza slucliać, co gadzina gadti," 

11, Czarownica podczas rezurekcji (na Wielkanoc) obchodź 
z procesją kościół dwa razy, poczym wehod/j do kościoła, nie 
uezestmcząe dalej w procesji. Można ją wtedy poznać również 
i po tym^ ie ma na sobie fartuch, przewrócony aa lewą stronę, 

C/>arownice odbierają najwięcej mleka podczas „oktab** 
(oktaw =w tygodniu, następującym po Bożym Ciele), Krowy 
dają wtedy mleka mniej- niż kiedykolwiek. 

Czarownica dostaje sie do obór najczęściej w postaci ro- 
paehy. Można się o tym przekonać, zabijając taką żabę: z gło- 
wy jej wydostaje się mleko. 

Jeżeli mleko zaraz po udojenia psnje aię, jest to sprawą 
czarownicy- Można ją jednak zmusić do odwołania czarów. 
Dosyć jest na wpinać w po wazkę szpilek i cedzić przez nią 
mleko; wtedy czarownica, dręczona kłuciem szpilek, przybiega 
za ukno i przyrzeka odwołać czary. 

Czarownica jest w stanie ^zrobić tak^" iż sprowadzi na 
człowieka utratę zmysłów, I 

12, Urok odczynić możua w ten sposób: Do naczynia z wo- ' 
dą rzucić należy dziewięć kawałków węgla i dziewięć kawałków 

skórki od chleba, PrzedewsZystkim można się dowiedzieć, kto 
urzekł: jeżeli zatonie węgiel, urzekł chtop, jeżeli chleb — baba. 
Następnie trzeba wziąć w usta tej wody i opryskać nią chorego 
na urok trzy razy, poczym trzykrotnie oblać wodą odrzwia przez 
zawiasy, resztę zaś wody postawić na oknie, gdzie powinna zo- 
stawać do drugiego dnia, 

13, Owczarze świadomi są „stuk" rozmaitych, ^ze ziem 
trzymają." Potrafią leczyć krowy „popsutCj** to jest te, którym 

przez czary odebrano mleko. Niedawno wezwano do takich ^ 



Digitized by VjOOQ IC 



PBZTCZyKEK DU ETNOGEAFJI SRAKOWIAKÓW 203 

krów owczarza, opowiada chłopiec ze Śmiłowio. Kazał cłilewy 
przestawić, poezjm krowy wyzdrowiały, jak ręką odjął. Tylko 
owczarz potrati r^idzic sobie ze atadem owiee i psa do pomocy 
wytresować. Owco pojmują jego gwizdu! t^eie, wiedzą, kiedy 
iść przed tiim, kiedy za nim. Może oii bezpiecznie pozostawić 
stado na pastwisku, wetknąwszy jedynie laskę w ziemię: oua 
cale stado w posłuszeństwie utrzyma. Owczarze mają do po- 
mocy czeladników, których kształcą w fachu. Truduo jednak 
a nichj bo „nie każdy się na to potocy," żeby ze złym trzymać, 

14- Złodzieje i szwarcuwnicy potrafią stawać si*; niewi- 
dzialnymi. Mają na to taki sposób. Kota gotują w nucy na 
rozstajnych drogach i wyjmują z niego kostki. Podczas wypra- 
wy trzymają je w zębach, i to ich czyni niewiddalnyini. 

Kto chce odzyskać ukradzione konie- powiuien niezwłocz- 
nie po spostrzeżeniu kradzieży przewrócić stół do góry nogami 
i obwiązać je użdzienicą. Złodziej nie może w takim razie ucie- 
kać z końmi, ponieważ te potykają się i przewracają, i może 
być z łatwością schwytany. 

15. Gdy się człowiek powiesi w celu samobójstwa, wtedy 
w sąsiednich paratjach powstaje gwałtowny wiatr. 

Nie powinno się nigdy żartem udawać wieszania, bo wtedy 
djabeł dopomoże i zadusi^ choćby użyto słomki do wieszania. 

lt>. Krzywoprzysięstwo uważane jest za wielki grzech; 
człowiek, który go się dopuścił, w ciągu roku umiera, Lud boi 
się w sądzie przysięgać, żeby przez zapomnienie lub pomyłkę 
nie ściągnąć na siebie kary. 

17, Podawanie do chrztu nieprawego dziecka przynosi 
szczęście. 

18- Nie należy bujać próżnej kołyski^ bo dziecko zachoruje 
Qa bezsenność. 

19. Obcięte włosy trzeba starannie zbierać, bo jeżeli ptak 
użyje ich do budowy gniazda, pozostałe na głowie wyjdą- 

20. Jeżeli się nie chce sprowadzić śmierci do domu, nie 
oależy zbierać do wianków na M. B. Zieln!| rozchodiiikn z uad 
drogi, którą przewożą umarłych na cmcutars. 

2L Mężczyzna nie powinien topić szczeniąt lub kociąt pod 
karą niepowodzenia w hodowli koni. 

22. Grzechem jest rzucać chleb na ziemię, 

23. Przed wsadzeniem chleba do pieca robią ,jpomietlem'' 
znak krzyża nad piecem, 

24. Drzewa schną, jeżeli otrząść z nich owoce w Suche dni 



Digitized by VjOOQ IC 



t 

I 



204 ZYGMUNT \VA8ILEW8K1 

25. Dziowczyua nie powintia być obecną w kościele oa 
Bwojej pierwszej zapowiedzi; w przeciwnym razie będą jej się tłu- 
kły w nowym gospodarstwie garnki. 

26. Jeżeli potrawa przydymi się na kominie, powiadają, 
że szewc wszedł do izby'}. 

^7, Jeżeli krowa choraje na ból w wymieniu, należy je 
pokrei^lić dwi^coną kredą lub pomiotłem, zrobionym w wigiljc 
Bożego Narodzenia i raz tylko użytym do wymiecenia pieea 
chlebowego; dobrze jest także potrzeć wymię pierścionkiem 
ślubnym. 

28. Jeżeli jaskółka przeleci pod krową, krowa daje póź- 
niej mleko krwawe. 

29. Przed ocieleniem i po ocieleniu okadzają krowę zioła- 
mi^ święconemi w Boże Ciało, 

30. W traktowaniu chorób ludzkich występuje najwyraźniej 
wiara w przeznaczenie. Kto ma umrzeć z danej choroby, temu 
yaden ratunek nie pomoże. Kto ma ^światowe" suchoty (ule- 
czalne), tego warto leczyć; ze „śmieteruych" (lub „8mienteriiych''= 
śmierteloych) nikt nie wyleczy. Nie mają jednak sposobu od- 
różniania, jakie mianowicie suchoty są w danym wypadku. 
Pozostawiają je naturalnemu rozwojowi; rodzaj ich konstatują 
po wyzdrowieniu lub śmierci chorego. 

31. Pewną dziewczynę pod Słomnikami schwycił pies 
wściekły za cliustkę. Dziewczyna nie wiedziała o tym, że pica 
byl wściekły i, powróciwszy do domu, chustkę złożyła do skrzy- 
ni< Kiedy w jakiś czas otworzyła ją. by dostać chustkę, usły- 
szała wewnątrz piszczenie szczeniąt: z jadu, który pozostał po 
zębach psa o a chustce, wylęgły się szczenięta. Opowiadający 
są najgłębiej przekonani o prawdziwości tego wydarzenia. 

Zygmunt WasilemskL 

(Dokończ. DUBt,). 



*) W Kielcach w podobnym wypadku mówią, że Bernardyn 
paatotet zostawił. 



Google 






Digitized by VjOOQ 



Ł 



EASZUBY I KOCIEWIE. 

JĘZYK, ZWYCZAJE, PRZESĄDY I PIEŚNI LDDOWE 
W PÓŁNOCNEJ CZĘŚCI PRUS ZACHODNICH. 



WSTĘP. 

Przez kilka lat gromadziłem dorjwczo materjal fo] ki o ryg tycz* 
nj, który w umiej ssyin opisie podaję, a gdy zabierałem slą do sys- 
tematycznego badania języku i zwycjiajów ludn kaszubskiego, wy- 
padło mi zmienić mieJBce pobytu i rachować^ na pomoc ijczliwych 
przyjaciół i znajomych. Nie zawiodłem si^, albowiem nadesłali mi 
cenny materjał; pani doktorowa K, z O. i pp, prof. B, z B,j 8t* L. 
E Cz., przełożony z biara L* z K^, 1, H, 2 K,, Fr^ N, z W*, nanciyeiel 
K, z U,, za co im na tym miejscn nprzejme składam podzięki. 

Z powyiszogo wynika^ ie materjał mój ani co do przedmiotn 
samego^ aui co do obszarn^ zamieszkanego przez łndność kaszubską 
i kocie wską, nic jest zupełny, a szczególnie odcieni gwary kaszub- 
skiej^ tak zw. parafijaiiszczyzu, nawet pobieioio naszkicować uic 
mogę- 

W pracy mniejszej korzystałem z następujący cli dzieł i roz- 
praw: 

Mi ki osi eh, Etymologiscłiea Wórtcrbuch der slarischen 8pra- 
ehep, Wiedeń 1886, ^ 

Pfulp Pomniki Fołobjan Słowiansćiny, Casopis Mnóicy S^b- 
tkeje, Budziszyn 1863. 

Mąka, Historische nnd vergłeicłLcnde Lant-* nnd Formenlchre 
der niedcrsorbischen Spraebe. Lipsk ISdL 

Małecki, G ram aty łta h istor y c zn o -p or ó iv naw cza j ęzy ka po 1^ 
ekiego, Lwów 1879. 

Kalina, Hibtorja język^i polskiego. Lwdw 1888. 

Pobłocki, Słownik kaszubski, Chełmno 1887- 

Cenowa, Gramatykii kaazubako-sło wińska. Poznań 1879» 

Biskupski, Ueber den Einfłnss des germanischcn Elementa 
anf das SlaYische. Cz. IL Chojnice 1385, (ProgT«)> 

Tenie (A. Berka), Błown i k kaszubski porówna wczy> Prace fdo- 
%iczne m. Warszawa 1890 — 1891. 

FabriciuB, IJrknnden des Ftirstentbuma Eogen. Strzał owo 
1843. 



\ 



Digitized by 



Google 




206 DE. NADMOKSEl 



Kiihnel, Die fl]aviachen Ortsnnmen in Mecklenbtirg Strelit^, 
Nenbraudenburg 1881 i 1883. (Program Bzkolny), 

Zeitachriflt des westprenBsiBchen Gegcliichtayereins, z rolnych 
hvL 

Treichol, liCEne rozpniwlti i noŁntkt w Zeitschri/ł fur FAhnotoffie^ 
z różnych lat 

Ulrich Jahn, VolkH9agen ans Pommern und Rugen. Szcze- 
cin 1886, I 

Knoop, YolkBS^Łgen, ErzahluDgea etc. ans dem dsUichoa Hiatef'- 
[łommerB* Poznań 1885. I 

Ł 

I 
Język lechiokl, ^wara kaszubska w stoannku do ^war ' 

poTabskiołi i polskiol); paraIjaAszozyzny kaszubskie; 

gwara kooiewska* 

Ze źródeł swojskich iiajdokladniejszy pogląd na przoddtie- 
jowe wędrówki Słowian i ich podział na szczepy znajdujemy I 

w kronice Nestora z poezątkn XII stulecia. O po8nwanin się ] 

na zach6d i podziale Słowian półDoeno-zaehodnich Nestor pisze: i 

^Gdy Z8L& llzymianie naszli na Słowiany naddunajskie^ nsadowili | 

siij pomiędzy niemi i zac/.qli ich ciemiężyć, Słowianie owi prze- I 

szli (stamtąd) osiedli na Wiśle i nazwali się Lachami, a od tycłt ( 

Lachńw (jedni) przezwali się Polanami, dradzy Lachowie Lnty- 
e^auami, inni Mazowszanami, a jeszcze inni Pomorzanami.''^) ą 

Powyższe słowa Nestora rozświecają przeszłość naszą w za- I 

rai] i u dziejowym jaśniej niż całe tomy starszych i nowszych do- 
mysłów i kombinacji. Wynika z nich, zgodnie z snmiennemi ba- J 
daniami najnowszych ezasów, te Siowianie, którzy się rozsiedli I 
na porzeczach Wisły, Odry i Łaby od Karpat i Karkonoszów I 
aż po morze K al ty c kie i Północne, należeli do jednego plemie- 
nia, które ich sąsiedzi wschodni nabywali Lachami. Na pytanie^ 
czy oni w poczucia odrębności swej niywali własnej nazwy, odpo- 
wiedzieć nie umiemy, ale nie jest to prawdopodobnym; odrębność 
ta szczepowa była bez wątpienia nieznaczna, gdy Słowianie rozcho- 
dzili się, aby zając opuszczone podczas wędrówek Celtów i Gierma- * 
nów europejskie przestrzenie; później, gdy język i dzieje każdego 



*) Cyt^ita wed Ing dzieła: Latopii Nestora, stary tekst mnicha ^ 

L^iwrentc^go z XIV wieku. Oddzhił pierwszy, CstęśiS przez Schlo^era 
krytycznie wypracowaną przopolszczyl Juljun Kotkowski. Kijów, ś 

1860, str, 9. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



KASZUBY I KOCrEWIB 207 



f- 

f większego plemienia poszły własną drogą rozwój a, Btykali się 
Słowianie północno-zachodni przeważnie z niosło wian s^kicmi na- 
rodami, i wystarczała im ogólna na-^wa Słowian. Od innycliszcze' 
pów Błowiańsktch odróżniali si^, sąsiadując z niemi, jedynie ei, 
którzy osiedli na porzeezn Wisły, i oni też wkrótce utworzyli 
uazwę swojską. Jeżeli więc dziś jedną nazwą objąć chcemy 
wszystkich Lachów Nestorowycb, trzeba nźyć nazwy owego kro- 
nikarza; rozpowszechniła się ona też n nas w zmienionej formie 
I Lechitów, którą łączono zwykle z bajeczną, a raczej wprost 
( irayśloną nazwą króla Lecha. Giermanie początkowo wszystkich 
Lachów nazywali Wendami, później uaaw^ tę nadawano tylko 
tym, którzy w skład państwa polskiego nie weszli. 

Gdy w IX wieku Polanie, tj. mieszkańcy szerokich polan 
nad Wartą i Notecią, utworzyli silne państwo^ stało się ono 
naturalnym ogniskiem dla wszystkich Lachów; nic też nie było 
naturalniej szego nad to, że Polanie od samego początku dążyli 
do rozszerzenia granic swego państwa poza siedziby wszystkich 
Lachów. Wi^e naprzód Mazowsze, Chrobacja i Szląsk utworzyły 
około ^starszej Polski/ czyli jak ją później nazwano, Wielko- 
polskie rdzeń jednolitej monarebji Bolesławów; później podlegli 
t^erlu polskiemu Pomorzanie i Serbowie łużyccy; tylko najdalsze 
krańce Słowiańszczyzny zachodnie j, Rujanie^ Wilcy, Obodryei 
i lani bez pośrednio do Polaki nigdy nie należeli. 

Gdyby państwo polskie było się utrzymało w tych grani- 
wbj język piśmienny, który się utworzył w Wielko, Mało- 
polfice i Mazowszu, stałby się ogólnym językiem wykształconych 
carstw od Wisły do Łaby, rozpadając się na liczne gwary 
miejscowe; lecz już poczynając od XII stulecia, ustał polityczny 
"T)lyw polski po lewej stronic Odry. Szląsk został wprawdzie 
2 powodu blizkiego sąsiedztwa i wpływu arcybiskupów gnieź- 
ateDgtich w pewnej od języka i literatury polskiej zależności, 
^6 Qa,tomiast Serbowie, Słowianie nad Sprewą i nad dolną La- 
H Weszli w skład państwa niemieckiego. W tych warunkach 
Ijjłky flię II tych szczepów słowiańskich utworzył osobny język 
citiULienny, gdyby duchowieństwo średniowieczne było dbało oję- 
^)^ tamtejszych mieszkańców; tymczasem inteligiencja posługi- 

1^^^ się jedynie językiem niemieckim^ język słowiański pozostał 
*afą i zamarł, nie podniosszy się nigdy ponad najniższą sferę 
iewy kształconego ludu wiejskiego. Jedyny wyjątek stanowi 
l^yk hiźjcko-serbflki, który od czasu Reformacji zaczął się po- 
soli rozwijać, a mianowicie kilka gwar od razu zaczęło wyra- 



Digitized by VjOOQ IC 



208 



DB. NADMORSKI 



biać Z siebie język piśmienny; w końca atoli zdobyły gwary 
dolno i górno-serbska taką przewagę, że dziś uważa się je za 
dwa języki piśmienne^ reszta narzeczy spadła znown do pozioma 
gwar lądowych, ale jako zabytek niedawnego współzawodnictwa 
kilkn gwar^ pozostało siedm alfabetów, których dotąd piśmien- 
nictwo tego nielicznego odłama lechickiego ażywa. 

Powyższe wywody, że Słowianie nad Wisłą, Odrą i £abą 
tworzyły jedność plemienną, oparłem jedynie na świadectwie 
Nestora; ale kwestję tę dopiero wtenczas będzie można roz- 
strzygnąć ostatecznie, skoro się wykaże, że język tych Słowian^ 
chociażby się jnż w czasie ich posawania na zachód rozpadał 
na gwary, tworzył odrębną, od innych języków słowiańskich 
wyróżniającą się całość. Załatwienie sprawy w tej ostatecznej 
instancji jest właśnie najtrudniejsze. Naprzód najstarsze zabytki 
nawet naszego własnego języka piśmiennego nie sięgają poza 
wiek XIV, a cóż dopiero powiedzieć o reszcie szczepów lechic- 
kicbl Najstarsze pomniki Serbów łużyckich pochodzą z połowy 
wieku XVI, a reszta Słowian nad Łabą i Odrą nie pozostawiła 
źtidnycli pomników własnycli; wyjątki stanowią słowniczki gwa- 
ry Glinian i Drewian we wschodniej części Hanoweru, zebrane 
przez obcych w końcu XVII stulecia, gdy ta gwara już dogo- 
rywała. Go do Pomorzan, można nazwać gwarę kaszubską ich 
I>U8d/.na językową, chociaż jest prawdopodobnym, że Pomorza 
nic sfiachodni, zwłaszcza Bujanie, utworzyli z czasem gwarę róż- 
niącą się nieco od gwary Pomorzan wschodnich, czyli Ka- 
szubów. 

Rzecz jasna, że nie posiadając pomników językowych cho- 
ciażby tylko z X stulecia, kiedy wszystkie niemal szczepy le- 
chickie były w pewnej zależności od państwa polskiego, niezbi- 
tycłi dowodów dać nie możemy, że państwo Mieszka i Bolesława 
Chrobrego tworzyło pod względem językowym, a więc i szcze- 
powym, jednolitą całość; lecz i owe okruszyny językowe, które 
nam pozoBtały, dają przypuszczeniu temu tak mocną podporę, 
iż prawie w pewnik je zamieniają. 

Pierwszorzędną właściwością, wyróżniającą język Słowian 
leehiekicb od wszystkich innych słowiańskich, są samogłoski no- 
sowe, które niegdyś były i w starosłowiańskim języku, ale 
wszystkie późniejsze języki słowiańskie utraciły je jeszcze przed 
epoką piśmienniczą, i chyba słabe ślady hrzmień nosowych prze- 
chował j^/.yk hulgarski w Macedonji. Wprawdzie dziś zaginęły 
już w serbszczyżnie łużyckiej samogłoski nosowe, ale co do tego 



Digitized by 



Google 



r 



k 



RASZtJ^Y 1 KOCIEWlfi ŚÓi 

j^z>'ka mamy dtiżo innych cech, stosuuek jego do reszty lechic- 
kich znamionujących; we wszystkich oatomiaat innych odcieniach 
dawnego języka lechickiego zachowały się samogłoski nosowe 
w całej pełni. Nie mają one wprawdzie wszędzie jednakowego 
brzmień ia, ale takie róźaice występują nawet na obszarze na- 
szego jqzyka piśmiennego, i to zarówno w obecnych gwarach, jak 
i w historycznym rozwój n tego jęisyka. Gdybyśmy znali brzmienie 
samogłosek nosowych, chociażby tylko z XII w., ujrzelibyśmy 
prawdopodobnie od Wisły do Łaby te same dźwięki, i to jedną 
tylko samogłoskę nosową, tj. an^ bo im dalej wstecz zagłębiamy 
się w pomnikach języka polskiego^ tym rzad^icJ występują ^ i q, 
a częściej an^ w końcu znika c zupełnie, fi pozostaje wprawdzie, 
ale nie zdarza się tak czi^sto, Jak obecnie; wszakże pomniki nasze 
nie sięgają poza w. XIV*). Że ^ zdaje się być utworem niebardzo 
dawnej daty, wnioskować można z tego, że w ka3zub9kim har^ 
dza często zastę^^nje je an^ a w gwarze kociewskiej wcale c 
niema, lecz wa^ędzie na jego miejscu an się znajduje. 

U Kojan i na Pomorzu zachodnim spotykamy w pomnikach 
od XII do XIV stulecia an I ^ która spółgłoska nosowa 
wówczas przeważała, wykazać nie można, ale zdaje się an. 
Znajdujemy tam np, w r. 1295 rzekę Wangbemiz, tj. Węgomi- 
ca; na Eociewiu wpada niedaleko Pelplina do Wierzycy rzeczka 
słymm ze swych węgorzy, przez lud zwana Waugermuca, Jest 
to widocznie ^psuta nazwa Wangornicy. Dalej spotykamy na 
Roi nazwy: Lancha i Lancka (zamiast Łąka), Bamblin (BąbUn?), 
Swantewostroe, Fanchowitz, Blandiszlaricze, Bamboz, a obok 
nich: Rensitze, S wentę, Zerbeutin, Denschewic, Yenzikus itd., 
a tylko w jednej nazwie B onsowe znajdujemy ą. Pierwotnie więc 
miał język lechicki prawdopodobnie tylko an, następnie za- 
częła się ta samogłoska nosowa pochylać w en (c), a ten proces 
w XIII stuleciu na Roi jeszcze się odbywała jeżeli poró-vnamy 
Swantewostroe i Swenty, ą zaa ukazało się tum znacznie póź- 
niej. Pod tym względem nie różnili się od Rojan i reszty Le- 
chilów Słowianie hanowerscy w wieku XII; niestety, dowodów 
na to podać nie mogę, bo dotąd zebrałem dopiero pomniki ję- 



*) Porówn. Jngkza i BrCicknern rozbiór 1 ocenę dt^i Lecie- 
jewgktego pracy: „Der Lautwertb der Kasahocale im AltpolniBchen. " 
Wiedeń IbS^ w At^chh fnr Hm^ PhUalofrie, X, 248 n* 



Digitized by LjOOCIC 



210 DR. NADMORSKT 



zykowe Rojan, Meklembarźan i część porno rskieb. W XV1[ sto- 
lecia ukazuje się w gwarze Drewian i Glinian przewatnie tylka 
I jedna samogłoska nosowa, a mianowicie w;/; są tam więc formy 

p runka, wunjur (węgorz), sumb (ząb), junsik, golunga (galąz), cblund 

\ (cUąd), bunckar,(bąk), dumb (dąb), ale tu i owdzie /zdarza się 

I i q, tak zamiast gungsma Domeyer i Ekkard gongs, wyra^ 

; głębokie widzimy w formie glombitge, ręka zaj^ br^mi 

' w słowniczku Leibnitza ronka; rzadko tylko znajduje się an 

np. jansmin tj. jęczmień, tilantoj - cielęta itp. 

Powiedziałem już powyżej, że i gwary koeiewska i ka- 
szubska mają inne nosowe brzmienia, niż język piśmienny; ma- 
my więc w kaszubskim często zamiast t nosowe a?i i q np. 
i swianty, ranka, bądę; a nawet owo un Drewian ma się spotykać 

. w kaszubskim, jak zapewnia dr. Biskupski; w Sierpckim również 
mówią: na zielonum łącke, umywajum itp. ( PFishi V, 757), Mi- 
mochodem tylko wspomnę, że znana nazwa rodovra kaszobgka 
L ab u d da, odpowiadająca nowosłowieńskiemu laboda^ serbskiemu 
labud, polskiemu łabędź, pokazuje, że sporadycznie i nad Balty- 
kiem ^ w u przechodziło. 

W gwarze Drewian i Glinian spostrzegamy i co do brzmię* 
nia innych samogłosek znaczne różnice od ję/yka piśmiennego 
i gwar polskich, ale na pierwszy rzut oka pokazuje się, że u Sło- 
wian hanowerskich i Kaszubów odbywała się przemiana samo- 
głosek na tych samych prawie zasadaeb, a może moglibyśmy 
wykazać zupełną zgodność, gdybyśmy znali gwarę Drewian 
i Glinian w formie zasługującej na większe zaufanie. Lecz wia- 
domo, że pomniki tej gwary były spisane przez ładzi, nie zna- 
jących jej wcale, albo bardzo niedokładoie, a nadto u/yto pi- 
sowni niemieckiej. Otóż dr. Biskupski błędnym poazedi forem, 
chcąc zbadać, o ile niemczyzna wpłynęła na rozwój języka Sło- 
wian luneburskich; naprzód powinien byt zbadać, c^y brzmienia 
tego języka nie są fałszywie wyrażone przez pisowuię^ która 
do słowiańskich języków wcale się nie nadaje. Jakżeby np, 
brzmiały wyrazy polskie, gdybyśmy słownik poUki napijali or- 
tograQą niemiecką! a jakie trudności sprawiają nam nasze naj- 
starsze pomniki, chociaż pisali je Polacy i nad zastosowaniem 
pisowni do brzmień języka wieki całe prac owal ii 

Jeżeli to uwzględnimy, zbliży się znacznie gwara Drewian 
do kaszubskiej. 

O pochylaniu się a w ć? w obu gwarach mówiS wcale nie 
będę; jest to zjawisko u nas tak powszechne i w gwarach do- 



I 

1 



Digitized by VjOOQ IC 




łCASŻUBT 1 KOCiteWIE 211 

tąd się rozwijające, a przy tym tak nieregnlaroe, że wystarczy 
wmiianka, it jak w najstarszych polskich, tak i w dokumentach 
Lechitów polabskicb więcej mamy a^ nit w obecnym języku 
piimieniiym- W gwarze Drewian w XVU wieku, owo a w wielu 
przypadkach juz się pochyliło, w stosuuku zaś do polszczyzny 
znajdujemy tam nieraz o^ gdzie nasz język pii^mienny ma jesz- 
cze a^ ale i odwrotnie. Tak np. mam^ masz, ma brzmi tam 
jak w gwarach naszych: móm^ mosz^mo, i zdarzają się farmy: 
w om (wamX pioeak (piasek), stroch (strach), polać (palec), 
tom (tam), wioter (wiatr), Ijos (las); i znów odwrotnie; zlata 
(złoto), ze wat (żywot), klas (kłos), wac&ty (oczy), wlaczetj 
(włóczyć), waz (wó^). Trzeba atoli dodae, że waz oznacza tam 
wóz naładowany, czyli furę, a nasz Yfói nazywa się tam czyi a 
tj* koła. 

Zupełnie zgadza się z gwarą kaszubską przechodzenie 
w języku Glinian i Drewian y yi e^ o ^ oe lub r, a wreszcie 
w w €, a i w naszych innych gwarach nie są te przemiany bez 
ftoalogji. Trzeba jednakie w jednym przypadku pisownię 
w słownikach Inneburskieh poprawić, a mianowicie przypuścić, 
ie w wyrazach gleino, rei bo, dejsa, s e i d, leist, beyt, 
moleina, seiwat, leisseina i w innych pisanych podobnie, 
ii trzeba wymawiać jak <e. Do takiego przypuszczenia upoważ- 
niają nas następujące względy: Dolnoniemieokie e i i brzmi 
w górnoniemieckim £/, zamiast więc dolnoniemiecki ego wip, lib, 
yyn, Vit (Vyt\ moster^ en er, pisze się w górnoniemieckim: 
Weib, Leib, Wein, Veit, Meister, einer, przyczym 
zaznaczyć trzeba, żewmester i ener słychać jeszcze 
po e krótkie /, jest więc prawdopodobnym, że dolnoniemieccy pi- 
sarze owo dhigie słowiańskie e wyrazili przez eł\ ponieważ używali 
i języka i pisowni górnoniemieckiej. Przykładów na to dostarczają 
nam nazwy miejscowości, np, na Łużycach przeinaczyli Niemcy 
nazwy: Hlina, PH wćicy i PfiSecy naGleina, Prei- 
titz iPreuschwitz, chociaż Serbowie łużyccy ani i ani e 
w €i nie zamieDiali. Czasami w słowniczkach połabskich zamiast 
owego e zdarza się też ai lub ay^ ale i dziś jesicze ei i ai Niemcy 
wcale w wymawianiu nie odróżniają; mają też te dwugłoski w ry- 
macli to samo znaczenie. Jeżeli zatym powyższe wyrazy powioHy 
się pisae g 1 ć n o, r e h o, desa (dusza), k e d, 1 e s t, b e c, m o- 
leną, zewat, lesena (łysina), będzie ich brzmienie prawie 
zupełnie odpowiadała kaszubskiema. Tak samo brzmią co do o 
w obu gwarach wyrazy tgocra, tyoera lub tschoera 



Digitized by VjOOQ IC 



212 t>U. KADMORSKl 



(d X O e r a, góra); s t y e r a (skóra), b r o e d a (broda), 1 e e d 
(lód); w dwn tylko przypadkach zaszły a Drewiau przemiany, 
które nie mają w kaszubskim analogji, a mianowicie przecbo- 
dzenie owi lub au, np. b figi w (bogów), nigga (noga), 
widgtn (widzyn, ogień, w środkowych Kaszubach brzmi 
ten wyraz łedzyń), tyaurin (korzeń), lecz kto wie, czy te 
niezwykłe dwugłoski zamiast na karb wpływu jęz. niemieckiego 
na gwarę Drewian, raczej niemieckiej pisowni przypisać nie 
należy, bo skoro kaszubski wyraz j u ń c tj. junieCj młody wół, 
brzmi w słowniczkach połabskich jaunatz, to znów j e n o a t z, 
uzda zaś równocześnie wausda iweisda, zjawia się tu uapra* 
wiedliwiona wątpliwość, azali piszący te słowniki potrafili uchwy- 
cić brzmienie owego u połabskiego, które brzmiało zapewne po- 
dobnie, jak w wielu przypadkach u kaszubskie, którego dźwięk 
przez € wyrażamy, ale niezupełnie ono odpowiada brzmienia e 
w jqzykn piśmiennym i właściwie osobnego znaku wymaga* 

Że spółgłosek tylko ^ i k miały u Glinian i Drewian 
w XVII wieku inne brzmienie, niż w polskim, schodzą się atoli 
te brzmienia z kaszubskim i gwary krajoiackiej, tj. brzmią jak 
cz i dz lub di\ jeżeli nizki brzmi u Połabian neistgi, tj. 
nesczy I kura tscheuran tj. czeran, siekiera s s i t j a r a 
izitjaria tj. siczarja, koza tjesa (czeza), odpowiadają ka- 
szubskie wyrazy: niesczy, czyj (kij), syozera, czede (kiedy), polab- 
Bkim, a Krajniacy miękczą nawet tam k i g, gdzie one 11 Drewian 
i Kaszubów pozostały twardemi, mówiąc np. matcia, ciotcia itp. 

Pozostaje mi jeszcze zaznaczyć bardzo ważne zjawisko 
w języku Połabian w XVII wieku, tak zwaną przekładnia 
w ^miązkach zgłosek trat i tlat, jak je nazywa Miklosich. Tu 
gwara Drewian i Glinian różni się znacznie, ale nie zasadoiczo^ 
od polszczyzny i języków Serbów łużyckich. Tak np. nasze: ogród 
brzmi tam w o g a r d, wrota — w o r d a, mrówka— m o r w e, groeh 
ggorcb, pchła—p 1 a c h a (pewnie płacha), gród— gard, słup 
(pierwotnie: stłup) s t o 1 p, struna s t a r n a, wrona— w o r n a, 
krowa — kar w a, a nawet niemiecki wyraz Erippe zamieniona 
na tj irbe (tj. czyrbe), itp. Nie stało się to wcale pod wpljr- 
wem obcym, bo wszystkie języki aryjskie mają wrodzoną skłon- 
noBĆ do przekładania zgłosek płynnych, np. w dolnoniemieckim 
brzmi gómomieckie Dorf— drop i trop, Broun (Brunnen) bam^ 
nawet Brennholz zjawia się miejscami i w formie: Bemholz; 
zwłaszcza w językach słowiańskich przekładnia jest bardzo 
powszechnym zjawiskiem. I w innych zresztą językach leto-slo- 



^ 



Digitized by LjOOCIC 



KASZUBY I KOCIEWIE 213 

wiaĆBkich brsstnij) niektóre wyrazy tak, jak w polabskim, np. 
stołp w rnikim, Tama w litewskim, i w polskim pchła pier-< 
wotaie brzmiała: płcba, W kaszubskim widzimy początki tej 
przekładnia która się atoli nie rozwinęła, lecz nawet częściowo 
carnęla. Tak znajdujemy w doknmentach z XIV stulecia stru- 
mień, wpadający do E&dnni, nazwany stoi pa, nad nim zaś 
wieś S tolpsk, dzió Żnkowo. Stolpa, Stolpsk też brzmią rzeka 
i miasto na Pomorzu, które Polacy Słupa i Słupsk nazywają. 
Dalszego przykładu dostarcza nam nazwa ryby pleuronectes fle- 
%us^ brzmiąca po kaszubskn: starnewka lab stornia; 
wyrasfi ten od starna, tj. strona, pochodzi {Wszechświata 1882, 
8tr, 408)* Na całym obszarze Słowian połabskich, Kaszubów 
i dawniejszego Pomorza aż pod Wisłę nazywano gród gard; 
itąd leżą na Pomorzu niemieckim i nad Wierzycą miasta 
Starogard, na Roi znów i nad dolną Wisłą miasta, lub wioski 
Garci właściwie Gardo, a ze wsuwnym e Gardjec, tj. grodziec. 
Co zaś do formy k a r w a, mamy ją nie tylko w kaszubskim, 
jak świadczą nazwy wiosek Karwia i Karwieńskie Błota, ale 
jftko kar w, tj, wół^ także w gwarach polskich. 

Pewien rodzaj przekładni spostrzegam też w wyrazie żreć, 
który po kaazubeku kolo Pucka brzmi: rżćc; mają tam np. taką 
zagadkę; Me mąme taczegoe bulę, co czym mu wic;/*), rżćc da- 
je, tym barij ręczy,— co oznacza żarna. Na garnek mówią przy 
Wejerowie i Pucku g r ó n k. Właściwie więc gwara luneburska róż- 
ni się od kaszubskiego i polskiego tylko większą ilością przekładni. 

Języki łużycko serbskie, gwary połabskie i kaszubska stają 
i pod względem przydeelm o tyle w niejakim przeciwieństwie 
do reszty gwar i piśmiennego języka polskiego, że zachodzi w nich 
przydech daleko częściej, przed każdym niemal wyrazem, rozpo- 
czynającym się samogłoską. Brzmienie tego przydechu, a praw- 
dopodobnie tylko znak piśmienny dla niego używany, różni się 
w kaszubskim i w językach połabskich; ostatnie używają na 
wyrażenie jego spółgloBki w^ w kaszubskim jedni używają u^ 
ja piszę go stale przex /. Być może, iż w gwarze Drewian 
i u Serbów łużyckich brzmienie przydechu jest zębowo-wargowe, 
i !& jest dla jego wyrażenia odpowiedniejszym, wyrażają go też 
tak w gwarach wielkopolskich; natomiast gwara kaszubska 
i mazowieckie wymawiają przydech jak / wargowe, a ponieważ 



^) Samogłoski, drtikowane w tym przykładzie kursywą^ poka- 
sują, że E» nich spoczyw:i akcent. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



214 DB. NADMonsfcr 



ani w gwarze kaszubskiej ^ ant w innych gwarach Ptub Zachód-^ 
nich, 2 wyjątkiem krajniackiej, i ł radzime nie wymawia się 
loaczej tylko wargami, więc w wyrazach ł e ł y (woły), ł e g n i e z- 
k a (ognJBzka), c h ł e e 1 e (choć Ic, cokolwiekhąd^) nie ma 
w brzmJeDia wszystkich / iadnej różnicy, chyba co do iloczasa 
brzmi / w ostatnim wyrazie nieco krócej. Sądz^ tedy, ie mam 
podstawę do wyraiaDia kaszubskiego przydechu przez 4; pisa* 
nie go przez u jest słuszne tylko w tych gwarach^ gdzie i jest 
spółgłoską ,^ęzykowo'podniebienną.'' 

Wypadałoby jeszcze scharakteryzować akcentnację kaszub* 
8ką i porównać ją z polabską, najbardziej ona bowiem wyróż- 
Dia gwarę kaszubską wśród innych gwar naszych, ale naprzód 
nie we wszystkich okolicach kaszubskich używają tej samej 
akcentuacji, a po drugie dotąd dokładnie jej uie zbadano. Wogó* 
le moina powiedzieć ^ że na północy akcent jest zmienny, ale 
przeważa dążność kładzenia go jak w polskim na zgłosce przed- 
ostatniej; na południu obok tego dążenia posuwa się on częsŁo 
na pierwszą zgłoskę wyrazu. Fołabskie gwary miały, o ile 
wnioskować można, zmienną, do północao-kasznbskiej zbliżoną 
akcentnację; natomiast języki łnżycko-serbskie mają dziś głów* 
ny akcent na pierwszej, poboczny, polegający na przedło- 
żeniu samogłosłd, na przedostatniej zgłosce, ale im dale] na 
wschód, tj, bliżej dziedziny języka polskiego, iym większej siły 
nabiera akcent poboczny i staje się w końcu głównym (BlDka^ 
str. 148). Ponieważ i Język polski miał dawniej inną akcen- 
tnację, powstał może obecny przycisk na przedostatniej z takie- 
go akcentu pobocznego; w kaszubskim system akcentuacji jesz' 
cze aię nie ustalił. 

Poprzestając na powyższym zeetawieniu właściwości gwary 
Drewian i Glinian, oraz kaszubikiej w ich stosunku do gwar i ję- 
zyka polskiego, wywołałbym bezwątpienia w czytelniku inne 
uczucie, niż zamierzam, tj, powiedziałby sobie katdy^ że s>cze- 
gólnie gwary Inneburskiej właściwości, a także i kaszubskiej za 
istnieniem wspólnego języka lechickiego nie przemawiają; co 
do kaszubskiej gwary, pomagano sobie wobec tej trudności 
twierdzeniem, że przedstawia ona kształty naszego języka 
z dawniejszpj epoki: gwara kaszubska, twierdzono, pozostała 
niezmieniona, a język polski się rozwinął, ztąd różnica. Że 
twierdzenie to jest błędnym^ wykażę w drugiej c/.ęAci wywo- 
dów językowych i dowiodę zarazem, ie jeszcze w Xri — 
XIV wieku ani gwary połabskie, ani kaszuba' a aie r^źnily si^ 



Digitized by VjOOQ IC 



j 



KASZUBY I KOCIEWIE 



fis 



od gwar nad Wisłą tak dalece, juk obecnie^ ale po tym czaBie 
i 0W6 gwar/ i język polski nic rozwijały się ró^ynolegle, lecz 
że tak powiem, w kierankach odśrodkowych, 

Jeżeli wyTa'4 góra brzmiał w XII w, na Roi i w Meklem- 
bnrskim góra i gorkat miał be^ wątpienia te samo brzmienie 
i u przodków Glinian i DrewiaD, mieszkających o miedzę, a dopiero 
później zmienił 3iq w dzoera,czy tcź dzioera; naszkorzcc ma 
w rojauskicb dokumentach formę e o ret z i eoritz^ a n Drewiau 
\}Q kilka wiekach czerae; w tychże dokumentach i w meklom" 
burikicb mamy wyrazy: co wal ^ mogela^ kozel^ swina, Wauo- 
we mogili, glina, grabtiwe, dobre^ buk, bor, cose, kosa broma 
(kozia brama), lypa, które wykaznją, gdy zestawimy je z odpo- 
wied niemi wyraitumi Inueburskierai i kaszubskie mi^ ze gwary te 
ad XII wieka radykalniej sie zmieniły, niz język polaki, 

Ale już bardzo wezcHnie zaczęło się nad Bałtykiem pochy- 
lać ii w I?, bo Adam Bremeńaki Lutyków nazywa LeuHcH\ póż-* 
Diejszy od niego Helmold znów powraca do formy Luticu 

Z dokumetitów mekicmburskich możnm nawet wykaz&ó 
stopniowe pocbylanie się samogłosek do brzmienia, jakie osta- 
tecme przybrały w gwarze Itinebarskiej, tak np. dzisiejsza wieś 
meklemburska Alt Kaeblich brzmi J298 r, Cobclick^ 1304 Kobe- 
lik, 1322 Koblicke, 1367 juz Koebeliok, i w tej formie przeszła 
leź do niemieckiego języka. Dzisiejsze Kussow brzmi 1170 r. 
Cnssawe i tak ai do 1291 po kilka razy, ale w roku 1366 
Ktisaow, dzisiej*iza wioika Dioegca (wymawiaj Droejen) brzmi 
w roku ło35 Zdroga, na Roi zaś jest w XII w. wioska pisana 
Zdroya; Gywirczia z roku 13łl przechodzi w n 1319 na Gy- 
wetzin, w r, 1408 Gywertziu, dsiś Geyezin; diisiąjsze Grtinow 
brzmi do r. 1353 Gronowe itp- 

Przechodząc na obszar kas^Łubaki, zaznaczam, że sama nazwa 
Kaszuba, brzmiąca dziś w gwarze kaszubskiej Kaszeba, świadczy, 
ie w XII w. przynajmniej w tej nazwie u brzmiało czysto bez 
pochytaoia się, bo wszystkie dokumeuta łacińskie, niemieckie 
i polskie nazywają tych mieszkańców Cassubitae, Gassubenn 
i Kaezaby, a nic ma wątpliwości, że to uaswa swojaka i od obcych 
tak była przcjc^ta, jak pierwotnie na miejscu brzmiała. Musiało 
też brzmieć pierwotnie u w wyrazie kaszubskim pieta tj. woda 
desj^czoi^a, bo nazywa się dziśjes^c^e rzeczka przy Pucku IMut- 
niea^a zdaje się, że pierwotnie plntniea t)y la wyrazem pospoli- 
tym, oznaczającym zbiorowisko wody deszczowej, gdyż około Pucka 
mówią na takie zbiurowisko: ^Tą cąlo plutnicaj"— i ta u wyraźnie 



Digitized by 



Google 



216 DR. NADMORSKI 



wymawiają. Powszechne to zjawisko, że wyrazy do nądii imion 
własnych przeniesione, wierniej pierwotne formy zaehownją. 

Pochylanie się a Yf o przybrało w gwarze kaszubskiej, 
jak w innych gwarach polskich, szersze rozmiary, niż w języka 
piśmiennym^ ale starsze nazwy miejscowe wykazują a^ gds^ie dziś 
u słyszymy, tak np. na tablicach kopenhaskich podano wiea 
Sapocziu, chociaż ta sama, Inb podobnej nazwy wieś pod Gdań- 
skiem dziś Sopot się nazywa. Mają gwary polskie też często e 
XvLXx\j gdzie język piśmienny a zachował; w kaszubskim te zmia- 
ny są jeszcze liczniejsze, ale nie były w dawniejszych wiekach. 
Rak brzmi dziś po kasznbskn rek, a ztąd i wieś Rekowo i m^ 
dżina Rekowskich wzięły nazwę, ale w roku 1233 znajdujemy 
na Roi wieś Racowe, a jezioro w środkowych Kasznbaeb br^mi 
w roku 1283 Racow. Tę samą zmianę wykazuje nazwa rzeki 
przymorskiej Łeba i miasta nad jej ujściem tegoż nazwiska; 
Btarszych form nie mogę wprawdzie przytoczyć^ ale uważam tę 
nazwę za tę samą, którą nosi wielka rzeka Łaba, z niemiecka 
Elbą zwana, bo już powyżej przytoczyłem nazwy Wangiemira 
] Stołpa, które różnym rzekom służą; nad jedną i drugą rzeką 
leżą miasta Lauenbnrg, których nazwy widoczuic z Labeobarg 
powstały. Dodam jeszcze, że i jezioro i rzeka Radunia ma a 
w najstarszych dokumentach, a dziś w gwarze kas^abskiej ma 
formę Redunia. 

Przechodzenie ^ w ć?^ nie jest na Kaszubach do dziś 
ustalone, zdarza się przeważnie na północy^ że atoli w XV 
wieku i na północy jeszcze nie występowało tak ogólnie, pokaże 
na jednym przykładzie. Otóż w XV stuleciu widzimy na tabli- 
cach kopenhaskich imię Donnamir Yon Piliwicz, które dało 
nazwę wiosce dziś przez wykształconych nazywanej Douimirzem, 
podczas gdy lud wymawia Denemierz, a niemiecka nazwa brzmi 
Dennemoerse. 

Tak jak w gwarze luneburskiej, przechodzi i w kaszub* 
skiej częstokroć i w e\ zdarza się to i u Serbów łufyckieh 
w liczbie mnogiej np.: nose, kjandroze, kletce, draże, ale tylko 
w niektórych gwarach (Muka, 46). W starszycli nazwach kaszub- 
skich występuje wszędzie niezmienione /; tak, dzisiejsza wieś po- 
morska Perłeno nazywa się w dokumentach z lat 1349, 1400 
i 1405 Pirlin i Pirlyn^ a tak samo ma nazwa wioski Mirachowo 
w najstarszych dokumentach /, a lud dziś mó^vi Microchowo. 
Ale już w XIII wieku jest na Roi wieś Rebokeu Łj. Rybaki. 
a po kaszubsku Reboce, więc. przechod7.enic i w t dawno si^ 




Digitized by LjOOCIC 



KASZUBIT 1 KOCIEWIE 217 



1 



nad Bałtykiem rozpoezęło^ zresztą i w Kazaniach ^więtokrzyskicb 
zachodzi forma sirce^ a dziś mówimy: aerce. 

W końca na je dna jeszcze analogię w kaszubskim i wgwa* 
rze lanebtiFskiej zwrócę uwagę, tj. na wypadanie w po s. Otóż 
jwięty brzmi n Kojan i Pomorzan z XIII w. awanty^ aleJDŻ 
aię spotyka i forma s wen ty u DrewianTc^ wypada i pozostaje u: 
Bjunta (beilig) obok swante (bochbellig). Tak samo mówią w Ka- 
szubach środkowych: sj^ty, sjinia^ w północnych zaś pochodzi 
dzisiejsza nazwa Sychowskieh od dziedzicznej wioski 8ychowap 
a tej nazwa brzmi w roku 1414 jeszcze Swichow, a i niemiecka 
zatrzymała formę Schwichau, 

Chociaż dowody powyższe nie są zebrane systematycznie. 
Jęcz bardziej w sposób dorywczy, wykazują one, zdaje mi się, 
mylriośe przytoczonego już twierdzenia niektórych znawców ka- 
szabszezyzny, że ta gwara mniej się zmieniła od naszego języka 
piśmiennego* Nie da się wprawdzie zaprzeczy ć, że gwara ka- 
szubska zachowała dużo form i wyrazów, które znajdują się 
w najstarszych pomnikach języka naszego, a później uległy 
przemianie, lub znikły całkowicie, ale również kweatji ulegać 
nie moŻ6j źe gwara kaszubska w wiela przypadkach zmieniła 
swą głosownię, w których i język piśmienny i reszta gwar pol- 
skich zatrzymały dawne brzmienia. Że te zmiany odbywały się 
zgodnie z dachem języka naszego^ wynika z poprzednich przy- 
kładów i jest nowym dowodem, że gwara kaszubska jest gwarą 
języka polskiego, chociaż stoi nieco na uboczu, lak^ jak ziemia 
kaszubska na skraju dawoej Polski leżała. 

Na tym kończę historyczny pogląd na język lechicki i na 
gwary i języki pismiennOp które z niego powstały, a przechodzę 
do obecnych odcieni w gwarach kaszubskiej i kociewskięj. 

O różnicach w gwarze kaszubskiej zachodzących pisano 
rozmaicie: jedni zaprzeczali wielkich różnic, drudzy twierdzili' 
ie każda okolica inną gwarę posiada, i słuszność częściową mają 
obie strony* Otóż, porównując gwarę kaszubską północną z po- 
łudniową, widzimy znaczne różnice^ ale nie można nigdzie ozna- I 
czyć granic, gdzie się północna gwara kończy a zaczyna po^ 
łuduiowa; spostrzegamy raczej idąc z północy ku południowi co- 
raz większe zbliżanie się gwary kaszubskiej do języka piśmien- 
nego i bliższej jemu gwary kocie wskiej; gwarę kaszubską na 
p^ocy można zatym nazwaó pierwotną, południową zaś uległą 
innym wpływom, ale i to wiernie stosunków nie określa^ bo ma 
pohdmowa gwara właściwości ani w północnej kaazubszczyźuiej 



Google 



i 



Digitized by VjOOQ 



I 



218 DR, NADMOUSKI 



noi w języku pitśmiennym nie zachodzące, np. odrębną akcen* 
laaoję. 

Oprócz tych różnic zasadniczych występują okolicami 
pomniejsze, które parafjańszczyznami nazwać można^ w niniej- 
iśzym szkicu więc na kilka takich para^aaszczyzn zwrócę 
uwagę, 

Fólnocnycli mieszkańców nazywają Kaszubi sami Grebami 
od wyrazu greby tj. gruby, a południowych Feinkaszubami; do 
ostatnich należą właściwie tylko ^mieszkańcy na pogranicz ko« 
ciewsklm, którs&y gwarę swą dostrajają do gwary kocie wskiej, 
a zatym i piśmiennego języka polskiego. Grebl więc są ci^ któ- 
rzy mówią jeszcze czysto po kaszubsku. Ten zatym podział 
właściwej gwary kaszubskiej wcale nie dotyczy, luny podział, na 
Beloków i Lesoków, tylko co do pierwszych polega na różnicy 
gwarowej, bo wyraz Belok był utworzony od słowa belo tj, było, 
i oznacza Kaszubów, którzy zatracili /, wymawiając je wszędzie 
jak /p Nai^wa Lesoków oznacza mieszkańców lasów i jest bardzo 
niestałą: północni Kaszubi nadają ją mieszkańcom powiatu Kar* 
tnskiego i w części Wejerowskiego, Kociewiacy natomiast nazy- 
wają Lasakami mieszkańców z okolicy Czerska, którzy już nie 
kaszubią. Aby uniknąć zamętu z powodu tyeh niedokładnych 
określeń^ podzieliłem w niniejszej pracy okolicę, zamieszkaną 
przesz ludność kaszubską, na północne Kaszuby, do których zali^ 
czam pow. Pncki i Wejerowski, na środkowe z powiatem Kar- 
tuskim, i południowe^ obejmujące powiat Kościerski i kaszubskie 
części powiatów By to wskiego, Chojnickiego i Czluehowskiego. 

Na Helu i nad morzem Bałtyckim mieszkają Belocy; dalej 
w głąb kraju zjawia się już /, ale główną właściwością tej części 
Kaszub jest pochylaniem w oe; mówią tam np. do mólegoe moerza 
(do małego morza), biotkoewao sę tj. bartkowac sę, jak ma słownik 
ks. Pobł., boedorz (u ks. P. bodorz), Poeloch (ks, P. ma Polocłi 
tj. Polak), łoekno (okno) itp. Czasem i a przechodzi na północy 
w e, litb nawet ^, gdzie w głębi kraju brzmi a, np. kamień brzmi 
w słowniku ks. P. kam, przy Pucku mówią kęm, por. przysłowie 
tamtejsze: ,*Cechoe jak kęm w łoedę." ^Czterej paoowie" brzmi: 
priy Pucka: czterzei panowie, na krwawnik mówią: krzawnik, 
czerwony bricrai czerzwiony, miękczą też tam nieraz m np. w wy- 
razie miar/. nąc zam. marznąć. 

W środkowych Kaszubach tylko w niektórych wyrazacłi 
mamy o, gdzie na północy brzmi oe; wogóle jednak w Kartus- 
kim cc przeważa, mówią tam wiec łoeko (oko), loekno (okno). 



Digitized by LjOOCIC 



d 



KASZUBY 1 KOCIE WIE 



2ia 



Oprócz tego przytaczam kilka pojedjńezych wyrazów, brzmią- 
cych Da północy odmieoiiie, niż w Kartuskim. W Wejerowskim 
powiecie mówią: iczme (jęczmień), jórka, toerba, groecb, loele, 
kroewy, a w Kartuskim; jcozme, jerka, groch, torba, loe- 
ły, krowę. Na północno- kaszubski krza w ni k mówią w Kar- 
tuskim: krwewnik; powijacz północny brzmi w Kartuskim powi- 
J6C2 tj. powój. 

W paraOach strzepskiej, przodkowskiej, sianowskiej, ma- 
tarzyńskiej ai pod Gdańsk powtarzają często ko np.: ko je tam 
był^ ko je tobie deł, ko poe zemną; w sierakowskiej parafji 
z tego ko powstało koe lab nawet czoe. Owo ko, jak trafnie 
domyślił sig ks. Pobłocki, wprowadziło w błąd Mroagowiusza, 
ie utworzył wyriw kłoboean tj, bocian; bo wykapały i moje 
szczegółowo temn wyrazowi poświęcone wypytywania w całych 
Easznbacb, że wyraz kłoboean nigdzie nie ił^toiejc, lecz mówią 
na północy boecon, dalej ku południowi bo eon, W sierakow- 
skiej parali aż do Miechuczyna kładą too zamiast ka^ np.: toc 
je tam był, w chmieleńskiej zuów: wiercą np. wicrę i tam pu^ 
dę, Wierę ty był w karczmie. 

Zamiast naszego Jednak" używają w całych niemal Kaszu- 
bach niemieckiego doch^ ale już na potndnie od Stciyey i dalej 
kn Kościerzynie znika doch^ a zjawia się: jednak. 

W Kościerskim nabiera gwara kaszubska nieco innego 
brzmienia przez znikanie i^c i inny akcent, a k nie tak często 
w cz sie miękczy; zresztą i tam mówią np,: Bandze pecbwolony 
(niech będzie pochwalony!), słeszme zam. szliśmy, przekłod zam, 
przykład, j^jgodczy zam. jagódki itp. Akcent zaś spoczywa na 
pierwszej zgłosce np, w wyrazach pcaypony, fi^nsterladki (z nie- 
mieckiego), Ki^scerzyna itp. 

Południowo-wschodnia część po w. Kościerskiego nie należy 
jnż do Kaszabj lecz do gwary kociewskiej^ chociaż w podaniach 
Induońei tamtejszej do Kaszub ją liczą i zaręczają, że dawniej 
i w Skarszewach jeszcze po kaszubskn mówiono. Obecną po- 
łudniową granicę gwary kaszubskiej tworzy linja od Gdańska 
ciągnąca się mniej więcej wzdłuż szosy gdańsko-kościcrskiej aź 
do Nowej Karczmy; po stronic kaszubskiej pozostają wioski: 
Kalbody^ Ozapielsk, Szomrze (Obersommerkan), Pr/ywidz, Gra- 
bowo i Grabówko^ po kocie wskiej: Ltibaó, Soboncz. Od Nowej 
Karczmy opuszcza owa linja graniczna kierunek szosy gdańsko- 
kościerskiej i zwraca się więcej kn południowi, dążąc mniej wię- 
cej na Karsin w okolicę Rytla; ostaluia część granicy odd/iela 



Digitized by 



Google 



220 DR, NADMORSKI 



Kaszuby od tociewskloh Lasaków, ale dokładnie oKnac^yii jej 
Die jestem w stanie^ bo jedni mię zapewniali^ źe w Karsinie ka- 
szubią, inni znów, równie wiarogodni, twierdzą, że w Czersku, 
Brusach i Wielu, nikt nie kaszubi; sam stosunków tamtejszych 
oie znam. Na linji granieznej pomiędzy Gdańskiem i Nową 
Karczmą stykają się Kaszuby i Kociewie właściwe, 

Najcfaarakterystyczniejszym dźwiękiem gwary kociewskiej 
jest nosowe an^ które zastępuje wszędzie i\ ten drugi dźwięk Ko- 
ciewiakom zupełnie nie jest znany. Mówią więc: na zianmian^ ramian 
(wymawiaj ranmian) zamiast na ziemię, ramię, ranka, manka 
itp< W końcówkach owo an przechodzi na pogranicza Kociewia 
np. przy Wieckowach, w proste a. Oprócz an w zastępstwie za ^j 
zostało tam więc i e wyparte przez an lub a, a nawet samogłoska i 
w złączeniu z ń (iń), musiała ustąpić miejsca owemu wszechwład- 
nemu an, i a, tak więc brzmią wyrazy: Ziek/Jski, Czeryvia/i&k^ 
lai^ija (ale Linowiec), lan^ lamiansz, zam. Zieliński, Czerwińska 
linija, len, lemiesz. 

Gwara kociewska sięga na południe do zetknięcia się 
powiatów Starogardzkiego i Kwidzyńskiego (po lewej stronie 
Wisły) ze Świeckim; czy aż w Świecki powiat zachodzi, na to 
pytanie brak mi odpowiedzi. Na zachód nie dochodzi ona zdaje 
się aź do pow. Chojnickiego, tam bowiem zaczynają się Lasaey 
około Czernka, którzy mają swe własne odrębności, mówią np.; 
kartafle, żałnieź zam. kartofle, żołnierz; dodać jednak wypada, 
ie i na Kociewiu rz wszędzie brzmi jak t. 

/?r. Nadmorski 
(Dalszy ciąg nastąpi). 




Digitized by LjOOQ IC 



POSZUKIWANIA. 



2 powodtt braku miejsca podajemy w niniejszym zeszycie tyl- 
ko czcić łfiskawte nadesłanych nam przyczynków do poszukiwań 
i odpowiedzi na kwestjonarjusze. Resztę podamy na tym miejsca 
w następnych zeszytach Wisiy. Nie do wszystkich atoli poszukiwań 
naizych ctrzymnjcmy materjały. Tak np. nie nadesłano nam iad- 
Tiych nowych przyczynków do użycia a pochylonego we współczesnej 
mowie ludo polskiego, do nazw topograficznych, piłkalni, niecenia 
ognia, pisanek. Ponawiamy tedy prośbę do naszych czytelników 
i przyjaciół o zwrócenie uwagi na te poszukiwania, tymbardziej, ie 
ich przedmiotem są zjawiska znikające i zacierające się z biegiem 
czasu w zastosowaniu i pamięci. 

I. 

LECZNICTWO LUDOWE. 

w katędze akt dekanatu i oficjalatu lelowskiego, z lat 1520 
do 1553, znajduje eic spisana recepta ad reparandum stomachum, któ- 
rą dosłownie z zachowaniem pisowni przytaczam: 

„Uczynycz proch: kopyldnyk (kopytnik^ Asarum europaeum^; 
bnkwycza (pierwiosnka, Primula veris, u Syrenjusza nazwana para- 
H£owym zielem), etoszyarn (u Syreniusza: stoziarn^ nva botrys herba); 
oman^); jałowiecz, Thy pyancz rzeczy pod yedną myarę sthluk- 



*) Oman (Inula). Roślina ta jest znana powszechnie ludowi 
i urwana przezeń do różnych leków. Syreąjusz wspomina o niej 
w swym ZićlnihA, ie go nie tylko aptekarze, ale i wiejskie kobiety 
w cukrzą i miodzie smażyły. Drugim gatunkiem jest oman praw- 
dziwy^ przez Byrenjusza nazwany egipskim (helenium), którego na- 
zwę łacifiską „helenium" niektórzy etymologowie wywodzą od Hele- 
ny lony Menelausa, która w tej roślinie odkryła własność upajającą 
iiiywałfl jej do osuszenia łez Oreków. U Rzymian roślina ta była 



Digitized by VjOOQ IC 



222 i»o&2t;K!WAKU 



Bzy kasJą (tak) rzecz osoblywye rayerDye. Salwye jako bj pol 
mjrary, pieprzu thakyesz; soly pjeczoiiey czo wczssz npyecz yą 
w oowytn garnku; Imbyern, ezo chrza dwye myerze albo trzy; ro- 
thy theaz myara; tego pozy wacz rano watawazy rasz; przed obyadem 
rasz^ po obyedzye drngy rasz; przed wyeczerzą thakyegz; ua noi^z 
tlieez rasz; na grzancze poszypacz lako pol palcza.'' 

Przytoczoną receptę spisał jeden ze współczesnych kaplanóir^ 
pisarz, czyli notarjnsz akt r. 1548. Po tej recepcie następuje akt 
o dzifiii^cinie, spisany wr, 1549, we środę, dnia 10 Intego* 

Na liście pisanym przez jednego kapłaoa w interesie osobistym 
w r. 1745 do ks. Gawrońskiego, ówczesnego proboszcza Hstyczowa, 
znajdują się spisane drobniutkim charakterem recepty na plnskwy^ 
na mrówki, na gąsiennice (na drzewach), oraz oastępnjąea: 

Na sztim to uszach, 1) Z octu wrzącego para w uszy puszczona 
f^znm oddala. 2) Chleb z pieca gorący rozkrajawszy, zlać gorzałką 
dobrze, pr^ez chorobę przykładać na uszy, 3) Czopek z rzodkwi 
namoczyć w gorzałce, kłaść w nazy, 4) Olejkiem kminkowym, albo 
anyżkowym napaió knotek i ten wkładaj do uszu, albo tei za usza^ 
mi smaru] tym olejkiem. 

Kt. WL S%ark<iwtki, 



1a okolic Radzynia, wieś Graho^ec. 

1, Jeżeli osoba jakaś zachoruje „na brzuch"^ lub głowę^ wńw-^ 
czas znający się na sposobie ^spędżiinia uroku/' zdejmuje z siebie 
spodnie i trzy razy ,, przez plecy" okręca chorą osobę. Po trzykrot- 
nym okręceniu chorego ból znika, , Jakby kto ucion/' 

2. Jeżeli np. krowa nagle przestanie dawać mleko^ lub nie je, 
wówczas znachor również zdejmuje z siebie spodnia i okręca krowę 
,,bez grzbiet** trzy razy, i po chwili krowa napawno znowu da mle- 
ka, lub zacznie jeść. W ten mim sposób leczą się konie i inne do- 
mowe zwierzęta. 

Okoliczni chłopi są bardzo zabobonni, SZepo wierzą wróżkom. 
Jedna % takich wróżek w MięJzyrzacu (o 9 wiorst od Grabowca) 
jest wyrocznią dla okolicznego prostego ludu. Opowiadają wiele 
faktów o niej, które „się sprawdziły/' 3am słyszałem, że owa wróż- 
ka wykryła, kto ukradł płótno jednej z wyrobnic, i wiele innych 
wypadków. 



uważana za utrzymującą piękność kobieta a korzefi jej przez lud 
używany na pokarm (Botanika popularna 3. FlsulewskiegOj Warsza- 
wa 1345, str. 189). Syrenjusz wspomina o omaniaf iż poecie z ojcem 
swym Homerem, bają, że powstał z lez Heleny, a dla jego osobli- 
wycb skutków zowie go Homer ,,Ncpenthcn,'* tj. bez żalu i smutku, 
jako ten^ który smętne i frasobliwe u wesela, a w zapomnienie przy- 
wodzi żalf frasunek, smutek. 



Google 



1 



Digitized by VjOOQ 




I^OSZUKlWAmA 223 



/,tir;(*ni> uściHli-nłf^ J:iii PnUi^^a, lat 30, kolonista wsi Cznbajki 
w pow, Eads^mjńskim, dość inteligientny i oczytany, opowiadał mi, 
k będąc dzieckiem, by I pokąsany przez psa wściekłego. Rodzice 
jego ndali się do kolonisty Niemca, nazwiskiem Rac, o którym sły- 
B£di, że umie leczyć wściekliznę. Rac, przekonawszy się, ie pies 
był istotnie wScifikły, kazał choremu chłopca zjeść kawałek olileba, 
posEntirowany ma4ci<|. He zjadł takich porcji^ dziś nie pamięta. Fakt 
nlmejszy potwierdzili rodzice Jana Palisy i wielu innych ludzi, nad- 
mieniająCj 4e to nie jedyny wypadek, gdył Rac leczył całą okolicę 
i podobno zawsze pomyślnie. DzIb sekret ten posiada syn jego, ko- 
lonista w Nieporęcie, i podobno nadal leczy. Maść, którą daje się 
cfaoremu, jest to maik smaiony^ zbierany w pewnych dniach maja. 
Lekarstwo podaje się choremu przy stosownych znakach i żegnaniu. 
Notuję to^ czego z trudem mogłem się dowiedzieć. Jak się przyrzą- 
dza lekarstwo, dowiedzieć się nie można, gdyż utrzymują to w wiel- 
kim sekrecie. 

Władysław H. 

II. 
NaBz obszar etnograficzny. 

w artykule K. Weinholda p. t.: ,^Deutsches und Slavisches 
AD9 der deutscben Mundnrt Schlesiens/' zamieszczonym w Zeitschrift 
fUr uergkkftcnde SpyachjtirscJturig Kubna, 1852, str. 245 — 257, autor 
kreśli linję graniczną miedzy żywiołem polskim a niemieckim na 
Sdąaku. 

Krcek, 

III. 
KULA. 

1. W Programie wystawif etnograjieznej na wystawie rolniczo przemy* 
thwtj krajowej w Krakotcief datowanym d. 4 marca 1887 r., a ułożo- 
nym przez 1, Kopernicklego wspólnie z Oskarem Kolbergiem i Adrja- 
nem Bfiranieckim^ na str, 4 w wyszczególnieniu przedmiotów, odno- 
s^cych się do wiedzy ludowej, czytamy: „Palice^ krzywule, wid^ tj. 
laaki, dziwacznie zakrzywione na koAcu lub rzeźbione w kształci"^. 
ręki, albo innego godła władzy. Według tradycji przechowanej do 
niedawna jeszcze u ludu nnszego w niektórych okolicach (na Pod- 
halu), byiy to godła władzy sołtysów, używane do zwołania eałcj 
gromaijy na walną narada lub sąd (roki). Sołtys wręczał taką palicę 
sąsiadowi, naznaczając dzie6 i miejsce zgromadzenia. Palica, zastę- 
pująca okólnik pisany, przechodziła od chaty do chaty, i obiegszy 
wiość całą, wracała do sołtysa,'' 

2. W osadzie Aat/łt[jiii<3 w po w. Lubartowskim stróie nocni cho- 
dzą % palkami^ przechodząctml powszechnie znanym sposobem od domu 
do domu. To samo dzieje aig we wsi Spiczyn tegoi powiatu. 

R. L. 



Digitized by VjOOQ IC 



254 



l^OSZttKlWAŃlA 



W dziele J. L Kraszewskiego Litwoj Warszawa 1847, 2 tomy, 
znajdąjemy o krzywnli w pogańskiej Litwie następujące szczegóły: 
,, Znakiem krewy (najwyższego, krewe-krewejty) była laska z trze- 
ma zgięciami, którą posłowie także^ wysyłani od niego, na zoak 
nieśli. Trzy woreczki tajemnicze wisiały przy niej/' (Tom I, 160). 
,,Pogel z laską krewy (najwyższego) zwoływał dawniej wojny, przy- 
zywał knnigasów do niego itp. Nazwanie tej laski Łazda nu^iuntiniti^ 
lub wprost Lazda^ zdaje się oznaczać^ że robiona była z orzechowego 
drzewa. Właściwiej zwała się ona Kriwule* Że temi laski zwojj- 
wfiDO na zgromadzenia Ind, świadczą pozostałe w językn wyrażenia, 
s^aBtoaowane do zgronadzeń Indn po wsiach, rady wiejskiej: / kri~ 
wuie eiti znaczy: iść na zgromadzenie; Isz kriwules parta wracać 
2 niego. Kriwute zwały się także zgromadzenia Indn, od tego zoa- 
ku," (Tom I, 160 i 161). „Krowów tych (niższego rzędu^ prowin- 
cjonalnych) obierali wejdaloci, a po rozdziale władzy, nosili oui laB- 
ki z dwoma zgięciami {kriwule)^ znak władzy/' (Tom I, 161), „Gdy 
poBtanowiono wojnę, ogłaszano o niej, przez posłaną laskę krewy, 
później '(a może w innych miejscowościach) wystawnjąc na tykach 
szczołby końskie... Na Żmnjdzi, gdy się dowiedziano o wojnie, wódz 
?.abijał kozę, w krwi jej maczał włócznie i z drzewcem oamalonym 
rozsyłał po osadach, na znak, ,,że kto nie wystąpi, śmiercią i og- 
niem karany będzie,'' Inbże mordy i pożoga idzie, i do obrony sta-- 
waó potrzeba." (Tom I, 265). 

B. W. iC 

U. 

C H A T i. 




r 



Gospoda w Osowca. 
(Patrz str. 7 niniejszego zeszytu). 



Digitized by 



Google 



POSZUKIWANIA 



225 



^'- -a. 



O 






^ 









i 



17 













Uli 



—. ło ^'^" 



[19 



ł -^^^^ 




a 
ss 






09 

a 

•T3 






- o 05 



o 

•T3 



Oa W) 



o ^ 5 

a 
o 



08 ^ 

•2 a 
.s ^ 

'Sb '5 

a 

^ 08 

S 2 
o 'Ł 

^ o 

co "rf 
bx> bi) 








.2 S o a H3 ^ 

« ^2 ^'S « 
g 2 £ <=> § o 

*^ 2 -w 2 o i^ 

p j^ • W >^ ^ 

-S j i § o g 
s a ^ « -^-^ 

p o o 00 P4 

1^ *S "^ a> Q> • 

^ >» fe ^ ^ ^ Oi 
o -o j3 .2 8 o. 
-S '§ .2 ^ o ^. 



ITw/a ^. ^/ zesz, I 



15 



Digitized by 



Google 






^ 




Fig. 2. 




Fig. 3. 




Fig. 4. 



Digitized by VjOOQ IC 



POSZUKIWANIA 



227 



Do zbiorów Muzenm Etnograficznego mideałano ze wsi Woli 
GałęzotcikkJ w bliskości Bychawy w pow. Lubelskim model chaty, 
wjkoaajiy przez młodego włościauJaa, Do modelu tego dodała sżcze* 
góJowy opis paDDa Zolja Kowerska, Opia ten podamy w przyszłym 
2/eB^ym Wisły, 



YE, 

ZWYCZAJE PRAWNE. 

Wyczerpnjąco i m znajomością rzeczy wykonane odpowiedzi 
Q& kwęBtjonarjnaz prawny otrzymaliśmy od p, A. K. W dwadzieścia 
blizko arkuszy Uczącej pracy zawarł p. A, K. wiadomości o zwy- 
czajach i pojęciach prawnych ludu z miastu Tomaszowa i pow. To- 
maszowakiego w gub. Lubelskiej. Za ten cenny przyczynek serdecz- 
ną wdzięczność autorowi odpowiedzi winni jesteśmy i nio omieszka- 
my w należyty apoaób go zDzytkowaó* 



Nawoływania zwierząt domowych na Podhalu- 



Odpędzając, 



e sil! 



Przywołując, 

Do kur: cip, cip^ cip, albo: tiu, 
lin, tiu- 

Do gołębi: tuś^ tuś, tul 

Do g^si; liwa^ liwa^ Jiwa, 

Do kaczek: taś^ tai, ta£. 

Do owiec: prlś, prśś* 

Do kóz; kozy, kozy. 

Do krów: (po nazwisku). 

Do cieląt: cieliś^ cieliś. 

Do Świn: gudy^ gndy, gudy. 

Do prosiąt: gadzia gudzi, gudzi. 

Do królików: truś, truś, truś. 

Do koni: pras, pras. 

Do kotów: koi, kcl, kci. 

Do piów: na tu, na tn. 

Do szczeniąt: ps, ps, ps, 

Oo krów zachęcając, ieby szły? ej sa! prrr d^al £ehy stanęły: prrr! 
ieby aię cofnęły: cóf^ cóf^ cóf. 

>o koni ieby szły na lewo: wiata! — na prawo: hajfa, hejt, zachęca- 
jąc: wiol — ieby stanęły: bo, bo, ho, albo: o hal albo; prrr,— 
ieby się cofnęły: cóf, cóf, cół"! 



e aiiil 
hadsal 
e sili! 

e tsiiit 

cydzTa] 

o ksic, do polał 

ccyj do pola! 

kay, albo: gudy, do pola! 

ksy, albo: ksi, ksi! 



psyk, psy gal 
do pola pay] 



Digitized by 



Google 



r 



228 POSZUKIWANIA 



Dr. A- K r e m e r, SJownkzek prowincjonalizmów podolskich. 
Kraków 1870^ na str. 69 — 70 wolanU na drób i ione ^wierii^.eta. 

Nieco nawoły^yau, uźywanyeb w Rosji, przytacza p. Maksimów 

w ksiąke: „Skrzydlate alowa," Peterzburg 1890j str, U3-145« 

W Zbiorze wMotn^ do urdrop. L XIV, fltr. 168^ znajdujeioy 
nieco nawoływań zwierząt w powiaŁ&cb Tarnobrzeskim i Niskim. 

XI. 

P I Ł K A L N I E. 

W książce p, n. Rozmij^hnia Uiićmiaka rolnika (Dionizego Paez- 
krewiuza, byłego pisarza P. R.) o Narodzin i języku Litcw&ko-Żmnjihkim^ 
poprzedzone wierszem do X. Bobusza i Joachima Lctcwe^la, podane 
do „Dziennika Warszawskiego^ przez Współrodaka i Przyj ai^ic la 
Zmnjdzinów [Kajetana Nlczabltowskiego], Warszawa 1829, na str, 5t^ 
w przypisie jest wzmianka o piłkalniach iiast4^puj;|ca: 

„Z powiatem Powondeńskim przylega i graniczy po w, Korszew- 
Bki, który w litewskim języku nazywa eic Karszówaa pawietas^ który 
to powiat Kor&zewakl, teraz na pograniczu pruskim le^cy po za* 
rzece Ok mianie (znajomej czasu wojen z Krzyżakami), ma od dziś 
dnia ślady wielu po góracb fortec zamkowych i baterji, znajome 
dotąd pod imioniem Ptjles KhIhoj^ co w litewskim języku znaczy; 
sypane góry, tj, szaócowe. NB. Te to z^Ty sza6cowe Pyles Kat- 
naj mają iigur^ dotąd taką: kilka ogromnycli fos te góry zaokrągla, 
a na wierzclm płaszczyzna, wałem sypanym otoczona, gdzie kilka 
tysięcy wojska mieścić się mogło; w tych góracb kopiąc, znajdują 
szczątki wojennych narzędzi dawnych," 

Teuie autor na &tr. 61 — 62 wyprowadza uazw^ Jadźwin^^ow 
z litewskiego Uzmnyla ^ zakręt, krawędź ziemi. (Por. J* Sembrzycki 
Witla V, od 85 1). 

Z. W. 

XYI, 

M A K. 

U ludu w okolicach Kielc i Pińczowa mak jest ulubioną ro- 
śliną, w pieśniach, powiościacb wspominaną. Nawet kilku przysłów, 
w różny cłi okollcznościflcb, a maku, lud stron nadmienionych używa: 
Dobry, jak placek z makiem, Nie wziął na makowe ziarnko, Cisza 
jakby makiem zasiał,— Listki maku w oktawy Boiego Hlala przed 
wschodem słońca zbierają dziewczyny, lub gospodynie wiejskie razem 
z innemi na polach, miedzach ziołami^ jak rozcbodnikiem, barwin- 
kiem, rumiankiem, i z nich wiją wianki^ które po oświeceniu pr£ez 
kapłanów zawieszają na zewnątrz cliat nad drzwiami, aby w czasie 
gromów i burz dom od nieszczęścia zabezpieczyć. We wsi Sukowie 



Digitized by LjOOCIC 



i 



poszoftiwASiA 229 



po4 EielcatBi, wianki takie^ w których Iktki maku znajdują bIq, aby 
priy rezwi^zaniti kobiety uchronić od wielkich boleści i nowonaro- 
dzone dziecię zabezpieczyć przad wpływem istot nadziemskiej ^^Fla- 
czek,*^ kładą położnicom pod podnezkę. W tej SMmeJ wsi niektóre 
zabobonne kobiety ^ aby ^Płaczki" odegnać od domu, gdzie się znaj- 
duje Dowonarodzone dziecię, do kąpieli wrzucają listki maku, a ką- 
piąc dzieci<2 w wodzie letniej, z łietkami maku zaprawionej, równo- 
cześnie nad główką takiej dzieciny trzymają niecki z zapalouemi 
koniecznie trzij dzUimęci (wyraz tecłiniozny ludowy oznacza trzy kup- 
ki, pęczki, a w każdej z tych kupek mnai być dziewięć patyczków) 
szczypek smolnych, następnie wodę z tej kąpieli naleiy wynieść 
z domu i wylaó za granicę (na pole lanego sąsiada). 

Co rok w dniu 15 sierptiiaj w nroczystoió Matki Boskiej Ziel- 
nej, równiei przed wscliodem słofica, dziewczyny lub kobiety zbierają 
po polach różne zioła i te do kościołów do oświecenia przynoszą. 
W tych pękach, czyli rówuiankach^ znajduje sii^ mak, i ten w Tnm- 
linie pod Kielcarat używa się do nowego siewu, a w innych wsiach 
pad Kielcami: Poslowicach^ Kostomłotach^ Miedzianej Górze, Czarno- 
wie^ Niewachlowie itd., jak również siołach pod Pińczowem, odwar 
z oświ^onego makn, wygotowany z innem i oświęeonemi ziołami^ kro- 
wom po o ciele ni n dają pif. Mak oświ^ony łub nieo święcony słuiy 
q ludu okolic wspomnionych jako lekarstwo do usypiania dzieci 
chorych, lub hałaśliwych. Sposób sporządzania takiego lekarji^twa 
i użycie jego nie we wszystkich wsiach tak kolo Kielc, jak i Piń- 
czowa jest jednakowy. We wsiach, gdzie ich mieszkańcy pod wpły- 
wem ambony^ lub szkoły na cokolwiek wyiszym szczeblu cywilizacji 
stoją^ samo nasienie maku, wjdobyte z makówek, gotują w mleku 
z huiką, następnie polewkę te cukrem, lub miodem zaprawioną, po- 
dają w maUych dozach dziecku. W siołach zaś mniej ueywilizowa- 
Bfdi okolic rzeczonych, gdzie wróże, wróżki, owczarze wywierają 
wpływ DS lud pokijtny, całe ma ko winy do wrzącego mleka, lub wo- 
dj wrzneają i trzymają taki garnuszek przy ogniu, aby jeżeli uie 
zDpełnie, to choć w części, główki makn si^ rozgotowały, następnie 
polewka tę^ czy odwar wy studzony podają dziecku do piel a. 

Wogóle z bada /i moicłt kilkumiesięcznych w różnych wsiach 
okulie Kielc i Pificzowa odnośnie do użycia maku, jako lekarstwa, 
przez ^kobiety wiejskie do usypiania dzieci, odniosłem przekonanie, 
ie środek teu rzadko^ w razach ostatniej konieczności, jest sto- 
sowany. 

Dwa gatunki maku w okolicach nadmienionych lud hoduje po 
ogrodach i polach: mak ogrodowy, pełny, zwany dobrym, i pa trak, 
«jłi ślepy mak* 

Tradycjonalną potrawą są tu w wigiljc Bożego Narodzenia 
uluszki, czyli kluski z makit^m. Starszy hidzie zapewniali mui też, 
i dawniej ulubioną potrawą u ludu koło Piuczowsi był bób (kaczy- 
niec, duży bób)^ gotowany i obsypany makiem. 

W okoliciicti Łęczycy, na tolwarkach do parafji Grabów nale- 
ących^ w razjieh potrzeby uśpień ia z choroby krzyczących dzieci, 
[obiety biorą makówki całe^ wrzucają do wody i dotąd taki gar- 



Digitized by VjOOQ IC 



230 



FOSZUKtWAKIA 



czek^ lub £«]c^Tiiaczek napełniony makówkami, trzymają przy og'Dii], 
dopóki woda nie saeznie się w nim kłębić; następnie odstawiają ga od 
ognia i atawiiłją w pobliżu głowy dziecka chorego koło kołyski tift 
jakiej podstawie, starając st^ o to, aby para wodna owiała główka 
dziecka. Szczegółu tego udzieliła mt pani Waoda Żakowska, rodem 
z okolic Łęczycy, obecDJO inalionka dziedzica wsi Gołucbowa pod 
CL Kniei nikiem, pow. Stopnickiego. 

Ks^ lVlad, Siarkowiki* 



Na Litwie mak niywa sle w wielkim poicie i w innych dniach 
poBtnycb, mianowicie w dnin wigi^ji przed Bożym Narodzeniem, któ- 
rą kucją (lit. kticzen) nazywają. Z maku urządza aię mUko makowe^ 
jako polewka do kiaielu^ śliżyków, grochu. Do pszenicy icotowanej 
uiywają st^ti/ (gotowana woda, zaalodzona miodem lub cukrem). Mle- 
ko makowe (agunos pienaa) urządzają z parzonego wrzątkiem tarte^ 
go maku, wyciskanego przez płótno. Często używa si| razem z tar- 
tym makiem do śliźyków i innych potraw. Do potraw wy łącznio 
wigilijnych należą tylko pszenica i groch. Mak cały z miodem lub 
orzechami jedzą szlachta jako przysmak w rozmaitym czasie, nie 
przywiązując do tego żadnej wagi religijnej. 

Co się tycze Łotyszów protestantów w okolicy Mitawy, ci mle- 
ka makowego uiywają do usypiania dzieci. 

Że mak jako środek do usypiania był znany i w dawniejszych 
czasach, dowodzą tego same nazwy; eatofiskie maggama spać, matjgotto, 
magguttad mak; po łotewaku tuećijs Ben, drzemka^ jnagone mak; litewskie 
rniegas sen^ tniguti spa£, Of/tinas^) mak* Żmnjdzkie; migas^ migolif apu* 
nas (to samo) st.-stow. M'di\%^ pol. rnoJt, czeakie makonini; sanskr. 
makaui greckie iii^x(f)v^ doryc, tta^tmri niem. Mohn^ 

Mm Dotoojna-Sylujestrowic^m 



Ł. Gołębiowski w dziele Lud pahki Warszawa T830, na str, 
HOO notuje, że do snopków ziół, sporządzanych w Warszawie na 
Wniebowzięcie N, Panny, lud kładzie mak, f^^eby spały dzieci.'' 

Z, W. 

XVIII 

SOBÓTKA, 

19, Od ks. Bronisława Malinowskiego otrzymaliśmy w odpowiedni 
na Kwcetjouarjuaz obfity przyczynek do naszego poszukiwania ze 



*} Widocznie litewskie ai/ftmis utraciło początkowe m, które 
daje się postrzegać w językach estońskim, łotewskim i innych. 



Digitized by 



Google 



POezUElWANlA Śf8l 



wai Krzczofidtff^ Oiszanka^ CAtnkt i Piotrkonj w pow. Lubelskim. Oświad- 
esjimy aatorowi opian podziękowanie i zaml egzema my jego opig w ca- 
lowi, ponieważ zawiera wiele zajmaj^cycli szczegółów, i o ile nam 
wiadomo, obehód Sobótki w okolicach tamtejszych nigdzie dotąd opi- 
aany nie byl. 

Świnio Sobótki, trwa od wigilji św« Jana a£ do ^k Piotra 
i Pawła włącznie, W dzień Św. Jana słońce się kąpie, w dzień zai 
as. Piotra i Pawia — „igra/* tj, na słońcu coś się miga. Na drzwiacłi 
obór w dzień św. Jana robią kredą krzyże dla odpędzenia czarów^ 
strzecha zaś każdego domu, gdzie jest dziewczyna dorosła, bywa 
przyozdobioną bylicą i łopianem. Stroją tei dnia tego krzyże i fi- 
gnry świętych wiankami i hiaicotn (cbabrn). Powszechne jest mnie- 
manie, że jeżeli Jasio się rozpłacze, tj. dnia tego deszcz spadnie^ to 
b^zie płakał ai do św, Urszuli, chyba ie w Nawiedzenie M. B. (2 
lipca) zabłyśnie pogoda. Dotykać kapusty w tym dniu znaczy ska^ 
zać ją na uschnięcie. 

O kwiecie paproci opowiadają, że kto go znajdzie, wszelkie 
bogactwa i szczęście posiądzie, ale znaleźć go trudno, i trzeba na 
to ćmtałka nielada, bo poczwary piekielne strzegą go t wszelkiemi 
sposobami przeszkadzają do zerwania. Znać wszakże przenikanie 
„postępu'' i do Indu naszego: bo oto, nie mając ochoty do walcze- 
nia ze straszydłami pośród łasu^ biorą się niektórzy na sposób, i po 
zachodzie słońca, wykopawszy w lesie krzak paproci, przynoszą go 
z ziemią do domu i siedzą osamotnieni nad nim do północy ^ natu- 
ralnie bez skutku! Twierdzą, że kwUt paproci jest koioru ńdiutfo^ 
BMm obrząd Sobótki odbywa się w następujący sposób: O zmroku 
w wigilję Św. Jana schodzą się na umówionym ugorze, lub na roz- 
drożu chłopcy i dziewczęta, zwane nobottiicami. Chłopcy układają stos 
2 tarniny i cbróstn z płotów, a dziewczęta go podpalają. Następnie 
chłopcy stoją po jednej stronie ognia, a dziewczęta po drogiej i po- 
czynają wszyscy śpiewać: 



Rozpali! nam Pan Bóg tarninowy o^ień, 
Do tego ognia wszyscy się Święci schodzili, 

tarninowy ogień palili. 
Tylko nom nie stało jednego świętego. 
Poseł na gra nic g strzóc na carów ni cę. 
Tylko nam jedne carownicysko zławili, 

w tarninowy ogień wsadzili. 
Ooraj ze, goraj, carownicysko, 
Za ludzkie krówki, za nase młócko. 
Goraj ze, goraj, na innych wołaj: to-to-tol 

n. 

Zielona konopka we lnie stajała, zielona bujała. 
Nie dał ci jej bujny wiaterek 



Digitized by LjOOQ IC 



232 



POSZUKIWANIA 



Zielonój kouopce we lnie stajaty, 
We lnie stajaty, zielono bujaty. 
Nie dał ci jój mołody Jaelęjko 
Mołodój Marysi u m fi te u ki byó 
w wionkn cbodzid. 

UL 

Nasieję ja sobie Ina drobuiusicjkiegO; 

Ubierę ja sobie Jasięjka swojego. 

Usyję ja jema kosnlkę po pięty. 

Wyprawię ja jego na wygon % cielęty. 

Na nięm kosnlęjka, jak biól bielusięjka, 
Jak bić! bielasięjka, taka cle ni o siej km. 
Nie matka ją dała, nie sioatra ją prała: 
Nadobna Kasięjka zlotem wysywałal 



TT, 



W polu daleko, 
Na boru syroko, 
Tam panny były 
Ogród grodziły. 
Ogród grodziły, 
Leliją sadziły: 
„Rośnij, lelijal 
Wyżej niz ci ja. 



Pojedzie tędy 
Miody (rifł) oględy. 
Lelii urwie, 
LcHja zakwnie, 
A ja przyskocę, 
Wrotka od to cc, 
Potoeę za fiiera 
Wionkiera ruclęnero/ 



V. 



W pola daleko, 
Na bora syroko: 
Tam gdowy były, 
Ogród grodziły; 
Ogród grodziły, 
Leliją sadziły: 
„Rośnij, lelija, 
Wyżej, niz ci jal 



Pojedzie tędy 
Młody oględy, 
Lelii urwie, 
Lelija nacliiiEe, 
A ona przyskocy, 
Wrotka odtocy, 
Potocy za niem 
Białym kamieniem!^' 



VL 



Tocy mi się, tocy baryłecka z góry, 
Tam-aj do Józwa, do nowy komory, 
Marysia myślała, ze koziołek stąpa, 
A to ji kochanecek talarami brząka* 

Stąpnie na gałązkę, gałązka się zegnie^ 
A z ty ci gałązki liatecek opadnie. 
Idź-ze ty, listecku, na syrokie strony, 
A ty se, Jasięjka, sukaj sobie zonyT 



Digitized by 



Google 



i-OSZUKlWAS^A 



233 



A gdzie ja ji będę, nieboracek^ snkal? 
— Zastukaj, zapukaj, w nowe okienecko! 
Zastukał, zapukał w nowe okienecko, 
A Kaelęjka wysła, rącęjka mu dała: 
— Witaj je, JaBięjku, dawuom cię widziała. 



VIL 



poła, 



Stoi nom trześnia w 
Nie daleeęjko bonu 

Tam-oj Jaeięjko graje, 

Konikiem wjwtjaje. 
„Nie graj, Jaaięjko, nie graj. 
Konikiem nie wywijaj! 

Jaz Marysia nie twojii, 

Jnz Mołoda nie twoja! 
I polubiła insego, 
Sta raiy grzecnięJBegol*)" 

vnL 

Tam-oj n Pawła gęsty sad. 
Nie przeleci lady^^ ptak. 
Tam się ebłopcakt scłiadzały. 
Na gorzałkę srę składały. 

A najwięcej Jasio dał. 

Bo się Marysi zalecał, 

A ten Wojtnsio nie nie dał^ 

Bo powiadała że nic nie miał. 

Po ósmej piofince następuje t. zw, wytrząsanie pcbeł, co się 
odbywa w następnjący sposób: staje dwu cłtłopców jeden po jednej 
Etronte ognia^ a drugi po drugiej; biorą dziewczynę lub cbłopca 
i przerzucają przez ogień, i to się dzieje dotąd, dopóki inni ich sa- 
mych w ogień nie wepcbną. Następnie znów śpiewają: 



Cyja to tam broda — Chodzi kole ogroda? 
Wylazła na płot — Wyjadła nąm groełi? 
Złapmy tę brodzisko — Rzniemy aa ogienisko, 
Kiecb góra ta brodzisko — Niech zgorzeje wszystko! 

Świętego Jana raniej ko, 

Niesła dziewcyca piw ej ko. 



*) Pieśń ta zdaje aię należeć Jo obrzędu weaclnego- 

15» 



Digitized by 



Google 



234 FOSZDKlWAI^rA 



I 



Zkąd ie go Diesła? z piwnice, 
Czatowała dziewcyce. 
Deiewcyoe piwa nie piły. 
Bo aie chłopcaków wstydziły^ 
Nalep I ej to jednego, 
Jego Jasiunia grzecnego* 

Fotym dziewczyny biorą si^ za ręce, robiąc koło, I siadają 
niedaleko od ognia. Jod aa a nich zbiera trawę^ obwiąznje js) około 
kija i Biada wpośrodku innycfap Udająe, że przedzie trawę, drzemie, 



a towarzyszki śpiewają: 



Siedzi drumla pod kądzielą, 
A lodzie si^ z nićj śnjiają. 
Drumla na to nie pytała, 
Pod kądzielą zadrzymała, 
Watofi-ze^ drumlo^ z pod kądzieli, 
Bo eię ladzie z clobLe śmiej ąl 

Wszyscy WBtają z miejsc, tak cblopcy^ jak i dziewczęta biorą 
się za ręce, i skacząc okrąlają Ogieu trzy razy w jedną i trzy razy 
w drugą stronę, poczym ro^bodzą się do domu« 

Palenie Sobótki odbywa się następnie co wieczór, o ile pogoda 
pozwala, a£ do Sw. Piotra i Pawia. Nadmienić nalepy, źe palenie 
ogni śwtętojafiskicb, uważane tu jest jedynie, jako zabawa przez 
stary zwyczaj przekamna. 

20, Otrzymaliśmy łaskawie nam przysłatią przez p. K, Russocką 
wiadomość o obchodzie Sobótki we wsiach Jasicach i Bidzinaeh w pcw* 
Opatowskim. Obie te wsie sąsiadują o miedzę z Mlkatowicami, z kto* 
lycb opis zwyczajów Świętojańskich był pomieszczony w Wiile i, V, 
str, 32. Pomimo tak blizkiego sąsiedztwa, w obcbodzie znajdujemy 
pewne różnice* Tak w Jasicach, jak i w Bidzinaeh ogni ule palą, 
lecz wystawiają na miejscu przeznaczonym do zabawy, figurę iw. Jana 
Nepomucena i kręcą się naokoło niej, śpiewając pieśni. Pieśni s^ 
prawie te same^ co w Mikułowicach, przebywa jedna nowa: 

Źródłowej wody kónicek sięgd, 

Do Krakowa^ do Krakowa Jasie/i zaprzągo, 

— Cóz mi przywiezes za podaninek? 

— Przywiozę cij moja Maryi, złoty pierścionek. 

Pieśń tę powtarzają dla każdej pary. S. J. 

21.0 Sobótce w Jakaicach, patrz zesz. niniejszy Wisły^ str. 193* 



Digitized by LjOOCIC 



A 



tlBUOGRIlFJII, KUriTKII I WttllOMO^ KIEMB 



Dr* H. Machał Nakres sIovanskeho bajesloyi. Praga 
1891, 8tr. 221 w 8-c6 w. Cena 2 złr. 20 gr. 

Jeden 2 krytyków cseskicb, pisząc o daiela powyiszyia, wyra- 
2ił Bię, ie podręcznika w rodzaju obecnego świat słowiański tak po- 
trzebował, jak soJi. Wielka to prawda. Oprócz bowiem trzytozso- 
wegOf Da dziś jui nieco przestarzałego i w dodatku wyczerpanego 
diieła AfanasjewAj^ w zakresie podręczników mitologji słowiańskiej 
nie posifldamy iaduego, któryby wymaganiom nauki i krytyki w zu- 
pełio^ci odpowiadał. Z prawdziwą więc radością powitaliśmy pracę 
p^ia M,, a po przeczytania jej śmiało twierdzić Boiemy» żeśmy zn»- . 
lef li w niej Uf właśnie^ czego nam brakowi^o: krótki, przedmiotowy 
i na najświeższych źródłach oparty rys wiaroznawstwa dowiaA- 1 

fikiego. I 

Zanim jednak szczegółowo wykażemy zalety, powiedzmy coś 
o jego Diedostatkach (bo gdzież ich niema?), a to dla tego, abyśmy 
ule naganą, lecz pochwałą i wdzięcznością referat nasz zakończyli. 

Zaczniemy od drobnych usterek. Potoiatu Kaukaskiego (str. 7), 
mi gubemji Cherson€$kiąf (161) niema. Autor mylnie pisze g zamiast 
i w B^gemot (hebr. Behemoth, str. 11), powiat Grubieszowaki (14), 
^b. Miii^Uwsku (16) i w wyrazach ukraińskich na str. 117. Frazes 
jtkoby biaJoruski (22) takim nie jest. Znam Padpieczniky ale nie 
litdpicćzka (90); Y^goriiie nie jest nazwą dnoha domowego polskiego 
(timźe)> Pan M. mylnie objaśnia Loskotalky (116^: nazwa pochodzi 
nie od logkotu^ ale od łaskotania (kitzeln). Boruty w Tatrach nie 
mają (129). Wiersz^ nazwany przez autora (139) „prostondrodnf 
bttlida,^ z pewnością nie jest ludowym. Litews. s m i k a s nie 

*t polrtKmTjf^ z polsk. smoky ale z wyrazu polskiego wziętym (152). 

aik K. t;le jest ostrożnym, że nigdzie nie powołuje się na rękopis 

rólodworaki; otóż byłoby do życzenia, aby oględność tę stosował 

io Siotm o pnikii Igora (34, 37, 70, 180). 

W wielu razach pan M. przytacza podanie jednego plemienia 



Digitized by VjOOQ IC 



236 BIBLJOGBAPJA 



\ 



fiłowiańBkiego i aważa to za dobytek ogólnosiowiański; nie zawaze po* 
stępowanie takie jest niezawodnem. 

Ważniejszym od tego zarzutem, który muszę panu M, uczynić^ 
jest to, że się nie wyzwolił Jeszcze z hermeneutyki mitologicz- 
nej, opartej na objaśnianiu postaci wierzeń ludowych bezpoirednlm 
uosabianiem zjawisk przyrody. Pisaliśmy już o tym nieraz, że me- 
toda ta straciła obecnie kredyt naukowy; tymczasem autor nasz po* 
wtarza (na szczęście czytelnika w krótkich ustępach) poglądy Afa- 
nasjewa i jego wzorów^ jak gdyby one były niezbitemi umiej ^t do* 
ści pewnikami. 

Weźmy jeden przykład z licznego szeregu innych* Olo (str* 
139) Południca, według pana M., ma być postacią wietrzną, uoso- 
bieniem słupa piasku, niesionego przez wicher; a że wicłier porywa 
ludzie więc też Południca szczególnie groźną jest położniconi, bo im 
dzieci zabiera, a wcgóle ludziom, bo do kogo się dotknie, ten po^ 
pada w chorobę lub umiera; jak Wotanowi towarzyszyły psy, tak 
też i Południcę otaczają one i sama ona w postaci psa eię pojawia; 
śpiew należy rówuież do jej znamion, jako istoty wietrznej; wresz- 
cie boi się ona nożyczek, tak samo jak wicher uosobiony l^ka si^ 
noża. 

Każda z wyżej wymienionych cech Południcy może być poje- 
dynczo i zbiorowo przypisana wielu innym postaciom mitycznym. 
Unosi się w powietrzu podobnież i chmura; z chmury wypada piorun, 
zabija ludzi; psy towarzyszą mnóstwu istot nadprzyrodzonych; śpiew 
znamionuje i burzę i piorun; noża i nożyczek (wogóle przedmiotów 
żelaznych) boją się wszystkie istoty mityczne okresu przedżelaznego. 
A co najbardziej przemawia przeciw takim pośpiesznym tłumacze-* 
niom, to, że wogóle w rozwoju pojęć mitycznych uosablaoie zja- 
wisk nie odbywa się doraźnie i bezpośrednio: pomiędzy apercepcją 
fenomenu a upostaciowaniem jego rozciąga się cały łańcuch momen- 
tów myślowych, świadczących o miljonach może lat rozwoju. Dla 
zrozumienia hipostazy wrażeń człowieka pierwotnego w posiać oso- 
bową potrzeba licznych dowodów i przykładów z zakresu folklory- 
styki powszechnej, potrzeba, że tak powiem, przedstawienia fizjolog ji 
wierzeń. Twierdzenie, że ta lub owa postać mityczna je ii uosobie- 
niem np. księżyca, nie powinno się wygłaszać, zdaniem moim^ bez 
poprzedniego wyjaśnienia całej drogi od najpierwszych wraź€u ai do 
ostatecznego wcielenia całej masy znamion w jednej wyodrębnionej 
postaci. Mitologja bowiem, sądzę, nie powinna być ani katalogiem 
tak zwanych bóstw, ani archeologją ich nazwisk, lecz obrazem ro2* 
woju myśli na polu wierzeniowym. 

To też i najważniejszy zarzut, który czynię panu M.^ Jest ten 
właśnie, że u niego (jak zresztą u wszystkich dotychczasowych au- 
torów „mitologji'') bóstwa rozpoczynają, bóstwa też kończą książkę, 
Z. wyjątkiem rozdziału I (który, mówi o stworzeniu świata), z boga- 
mi większego i mniejszego kalibru mamy w niej do czynienia. W ja- 
kiraże porządku autor ich opisuje? Piorun, Swantowit, Trygław 
i cała dalsza plejada z kronik; potym słońce, księżyc, gwiazdy; da- 
lej uosobienia chmur i deszczu, potym dola i przeznaczenie, bożki 



Digitized by VjOOQ IC 



A 




B1BŁJ0CBAFJA 237 



domowe itd*, vko6cu uoBobienie miesi^yy dni itp« Oczywiście moi- 
Baby porządek teuy bez Bzkody dla przedmiotn i książki, zmienió 
i móvić naprzód o ogniD, potym o wodzie, niebie, Piorunie itd., al- 
bo o wodzi6f lasach i górach, chmurach itd. 

Brak ten konieczności jakiegoś porządku dowodzi zupełnej nie- 
obecności systematyki w dotychczasowym układaniu podręczników 
w tak zwanej mitologji. Zdawałoby się mnie, źe jak w bjologji, tak 
i w tej nauce, trzebaby wydzielić pewne stałe a konieczne szeregi 
poj^ć, m więc ] fakt6w. Trzebaby rozpoczynać od fizjologji wierze- 
nia wogóle^ & potym dopiero mówić o klasyfikacji tworów mitycz- 
nych i opisyw&d je szczegółowo, Ale o tym na tym miejscu mówić 
szerzej nie mogę; odkładam to do obszerniejszej, systematycznej roz- 
prawki. Śpieszę dodać tylko, że ostatni zarzut mój tyle dotyczy 
pana M*, ile i wszystkich innych mitologów dotychczasowych. 

A teraz^ gdym już wyczerpał obmowę dzieła pana M., niech 
nu wolno będzie oddać mu słuszne a niemałe pochwały. Praca to 
ssatiowna, oparta na długoletnim, sumiennym badaniu. Autorowi nie 
obce g^ prawie wszystkie źródła przedmiotn i to we wszystkich 
piamiennictwach stowiafiskicb. Umiał on przedstawić rzecz dostępnie, 
zajmująco a treściwie; a że część opisowa może dziesięć razy obszer- 
niejszą Jest n pana M. od rozumującej, więc książka jego, zdaniem 
naszym, jest wyboniym podręcznikiem mitologji słowiańskiej, opar- 
tym na najnowszych poszukiwaniach i zbiorach faktów. Radzibyśmy 
ją widzieli w przekładzie polskim, bo tenby zapełnił dotkliwy brak 
w piśmiennictwie naszym, 

yan Karłowicz. 



Goblet d Alwialla La migration des symboles. Paryż 
1891, etr. 345 w 8-ce, z licznemi ry synkami. 

Autor, profesor historji religji na uniwersytecie brukselskim, 
tak określa stosunek symbolów do mitów {str. 10—11): „Mity od- 
znaczają się wielu wapólnemi rysami z symbolami: są one udrama- 
tyzowHulem zjiiwiek przyrody lub wypadków abstrakcyjnych; i mity 
i ł^ymbole opierają się na rozumowaniu przez analogję, która w jed- 
nym razie wytwarza opowieść fantastyczną, a w drugim obraz wi- 
domy<** 

Przedmiotem poszukiwań pana O. są właśnie te obrazy wido- 
me; bada od ich początek, wędrówki z plemienia do plemienia, 
z epoki do epoki; stara się dociec, skąd i kiedy jeden naród zapo- 
życzył pewien symbol od drugiego; przechodzi kolejno swastykę 
(cscwororamienną i trzyramienną), drzewo (rajskie), tak zwany „klucz 
żywota/' krąg skrzydluty, kaducej, tak zwaną trysulę (tricula) itd. 
Książka to nader ciekawa, poruszająca mnóstwo nietykanych dotąd 
szczegółów, pobudzająca do myślenia i szperaA, napis<ina krytycznie 
I ostrożnie, ilustrowana mnóstwem rysunków, wyjętych z najlepszych 
i^ródeL Opowicdzleó całej jej treści niepodobna; zatrzymamy się 
tylko UH paru azczogólacb. 



Digitized by VjOOQ IC 



238 B1BLJ0GEAFJA 



Ponieważ o Bwastyee piaał w WUU M« Żmi^odzkij a prae^ 
jego £ua i przytacza G.^ więe podajemy ta w atrcszczaniu pogląd 
autora francaskiego na dzieje ciekawego tego symbolu* Powiada on 
(9tr> 107 i dal.), że świat starożytoy możnaby podzielić na dme 
prowincje symbolów: w jednej panowała swastyksi w drogiej krążek 
akizydiaty i krzyżyk z uszkiem; miejacem zetkni^oia gi^ dwóch Łych 
godeł eą Cypr^ Rodos, Azja Mniejsza i Libja. Co do Indji, gdzie 
dobrze też znano swastykę, G. mniema, że tam dostała się ona 
2 Grecji, Kaukazu lub Azji Mciejezej, a prsez poBrednictwo bnddya> 
mu rozpostarła się u plemion mongolskicb; n szczepów zaś aryjakiob* 
z małym wyjątkiem^ poszła w zapomnienie. 

Bardzo ciekawemi są wiadomości (na etr. 28 do 32) o orle 
dwugłowym. Lat temu pięćdziesiątT ku wielkiemu zdziwieniu, po- 
dróżnicy Barth i Hamilton w Pterji (w Azji Mniejszej), wśród zabyt- 
ków hetejskich, więc z okresu bardzo dawnego, odkryli pomiędzy 
rzeźbami treści religijnej wyobrażenie orła o dwóch głowaeli, trzy- 
mającego w każdej z dwóch łap zająca. Dostrzeżono potym takież 
symbote na monetach turkomafiBkieh od początku Xni wieku. Lod^- 
pćrier tym wyjaśnia zamianę herbu Rzeszy niemieckiej okoł^ połowy 
XI Y w> z jednogłowego na dwugłowego orła, że książęta fłamaitd^- 
cy, wracając z ostatniej krucjaty^ przynieśli z Azji Mniejszej od 
Turkomanów ten symbol do Europy. W Grecji nieraz orzeł jedno- 
głowy, trzymający węża lub zająca^ służył za symbol zwycięstwa; 
w Indjach zaś starożytnych bito monety z orłem dwugłowym, trzy- 
mającym po jednym słoniu w obu łapach i dziobach. G. mniemai 
że do Indji symbol ten dostał się prze^ Perąję, 

5 ^* 



A. Pypln Historja etnografji ruskiej. Peterzburg, T. Ł 
1890, str, 424; t. II, 1891, str. 423^ w 8-ce, (Dokończenie), 

W tomie II lUstorji etno^afji Aleksandra Pypina mieści si 6 wy- 
kład rozwoju ludoznawstwa w Rosji, poczynając od przełomu, Jaki 
nastąpił w badaniach z tej dziedziny w piątym dziesiątku bieżącego 
wieku, gdy uczeni zaczęli się zapoznawać ze stanem etnograf} i na 
zachodzie. 

Na rozwój badań naukowych etnograflcznych wpłynęły w tym 
czasie głównie prace komisji archeograiiczDej, otwarcie katedr języ- 
ków słowiańskich w uniwersytetach i wysyłanie za granicę młodych 
uczonych; wskutek tych przyczyn zjawia st^ dziejopisarstwo nauko-^ 
we w osobie Soiowjewa^ językoznawstwo i badania etnograf] i i mito- 
iogji w osobie Busiajewa i innych poważnych pracowników, którzy 
już do nowego okresu nauki ruskiej należą. Jeden z najuczeńszych 
prawników i zwolenników szkoły historycznej w prawoznawstwie, 
KuiocUn (1818 — 1885), który poświęcił wiele pracy na wyświetlenie 
kwestji włościańskiej, pozostawił bardzo cenna rozprawy z zakresu 
ludoznawstwa. Kaweliu w objaśnianiu wierzeń, zwyczajów i obrzę- 
dów ludowych poszukuje nie ich znaczenia mitologicznego i B}rmbo-> 




Digitized by LjOOCIC 



r 



^ 



k 



BIBLJOORAFJA 239 



ljcm6go^ \mz pierwotnego ich sensa istnienia niegdyś jako faktn; 
np. targowanie eię o pannę młodą na wesein ludowym jest nie sym- 
bolem jakimś, lecas wspomnieniem tyoh ezasów, gdy rzeczywiście żo- 
n^ kupowano. W podobny sposób wyjaśnili Kawelin byt rodzinny, 
wtórzenia, uroczystości ludowe^ zwyczaje prawne itd. Opracowywać 
DLom zwyczajów prawnych zajmował się takie N. W. Kałaczow 
U8 1 9— 1885)^ założyciel Instytutu Archeologicznego, od n 1850 re- 
daktar cennego wydawnictwa, Archiwiun wiadotności historyczno^praionyck 
o Rosji^ w którym jawiło się wiele znakomitych prac etnograficz- 
nych« Prace arcbeo logiczne L E. Zabielina (ur. 1826 r.) mają wai- 
m dla etnografji znaczenie, ponieważ bada onhistorję bytu ruskiego, .] 

hiatorję zwyczajów^ i podobnie jak Kałaczow, poszukuje źródeł do I 

badania iycia ludu w zabytkach dawnego piśmiennictwa i w ma- 
terjałach archiwalnych; może więc pod t3rm względem byó porówna- 
ny z naazym Gołębiowskim, Maciejowskim i Wójoickim^ oraz młodym j 
ttc^onym czeskim Zibrtem. W rozpoczętych wówczas pod wpływem ^ 
Grimma pracach Basłajewa i Afanasjewa była zastosowana teorja ^ 
rozwoju organicznego i naukowa metoda poszukiwań ludoznawczych. ^ 
(T, II, r. I). Każdemu z tych uczonych poświęca p. Pypin całe i 
rozdziały. Przedstawiciel sakoły Orimma, Teodor 1. Buslajew (ur. 
1818), po skoiicsenin uniwersytetu w Moskwie^ bawił dwa lata za 
granicą, głównie we Włoszech; później zajmował katedrę profesora 
języka ruskiego w uniwersytecie w Moskwie, od r. 1881 jest eme- 
rytem i nie przestaje pracować nad nauką. Pierwsza ksiąika Busła- 
jewa O wykhdzit języka ojczystego (Moskwa 1844, w d-ch częściach, 
wyd, 2-ie 1667) była zarazem pierwszym dziełem w Rosji, opartym 
na podstawie językoznawstwa porównawczego. Jest to rezultat ba- \ 
da4 Buslajewa nad historją języka, zawiera zaś próbę dziejów języ- 
ka ludowego: z języka staroruskiego i ludowego wyciąga Bnsłajew, 
idąc la przewodnictwem Jakóba Grimma, materjał do histoiji bytu 
wojskowego, prawnego, religijnego, rodzinnego i do sformułowania 
poglądu ludu na przyrodę. Drugą znakomitą pracą Buie^jewa była 
rozprawa O \Dphjwit ckrześcJaAstwa na j^zyh nlovoian$h% (Moskwa 1848), 
która ma znaczenie ataroiytniczo-bytowe i wyświetlające dzieje kul- 
tury. Książka ta dotąd nie straciła wartości naukowej. Metodę 
Orimma zastosował następnie Busłajew w rozprawie Przysłowia ruskie^ 
oraz w licznych pracach, dotyczących poezji ludowej {Szkice histo^ 
ryczTU ruskiej lil^ratury i sałuki ludowej^ 2 t., 1861). We wszystkich 
pracach Bnsłajewa uwydatnia się wielki talent, umiejętne zastosowa- 
nie metody porównawczej, oraz niepospolita wiedza a dziedziny filo* 
io^i, dziejów kultury, arcłMologji, etnografji i literatury. Badania 
Busłajewa nad poezją epiozną ludu ruskiego, której właściwości este* 
tyczne i znaczenie dziejowe wykazał, stanowią epokę w dziejach et- 
nograCi i wywołały caiy szereg rozprawo tym przedmiocie. Widd 
B., podobnie jak Grimm, pocsątek twórczości ludu w najodleglejszej 
starożytności; pierwszą próbą tej twórczości jest język, który na- 
stępnie błaiy za materjał do poezji i podań. Naśladowcy szkoły 
Jakóba Grimma w Roąji posiadają, według zdania p. Pypiua, te sa- 
jnę zalety i wady^ co i ich mistrz. Zalety tej szkoły są: postawienie 



Digitized by VjOOQ IC 



240 BIBLJOGRAFJA 



kwestji na grancie naukowym^ zebranie i połączenie wieln njaterja* 
łów w cela objaśnienia wierzeń^ obrzędów, zwyczajów i poezji Indo^ 
wej, niezwykłe zamiłowanie przedmiota badań, wiele dowcipnych 
i objaśnień i nmiejętność odtwarzania rysów poetycznych dawnego ży- 

[ cia lada. Co do wad i braków, uwydatniają się one w tym, iżnczeni 

tej szkoły powołują się na wątpliwe niekiedy źródła, sądzą, że po- 
[, danie lab wierzenie przetrwało od czasów pogańskich w niezmiennej 

I swej postaci, uznają za zabytek wiary pogańskiej to, co jest już wy- 

[ tworem epoki chrześcjańskiej. Przeszedszy do Rosji i zyskawszy od 

r razu ogromne uznanie, metoda Grimma i tu przyniosła swoje wady: 

S uznano tu np. „byliny,^ jako materjał do odtworzenia mitologicznych 

! pojęó przedchrześcjańskich; tymczasem później okazało się, ie na 

! utworzenie się epopei ludowej działały liczne wpływy postronne, 

i a więc zdanie o jej „samobytności*^ musi znacznie być zmodyfikowa- 

• ne. P. Busłajew położył nadto wielkie zasługi, jako badacz zastoso- 

[ wujący względem języków starosłowiańskiego i ruskiego wyniki ję- 

I zykoznawstwa porównawczego, jako znawca dziejów sztuki w zwiąż- 

\ ku z pojęciami religijno-poetycznemi ludu, wreszcie jako badacz 

gruntowny literatury średniowiecznej. (Rozdz. II). — Aleksander M. 
ł A/anasfew (1826 — 1871) ukończył wydział prawny w Moskwie, ale 

^ juź tutaj z zamiłowaniem oddawał się studjom nad literaturą; słn- 

'K. - ^ył następnie w Archiwum Głównym Ministerjum spraw zagranicz- 

nych, a później w sądownictwie. Pierwsze jego prace należały do 
zakresu badań historyczno-prawnych, dotykały w dalszym ciągu dzie- 
jów literatury, szczególnie w, XVIII. Ostatni okres jego działalności 
naukowej jest juź poświęcony wyłącznie etnogriifji: zajął się miano- 
wicie zebraniem i opracowaniem mitów i podań. Owocem tej pracy 
były Baśnie ludowe ruskie (1855 — 63 w Moskwie), Legiendy ludowe ruskie 
(Moskwa 1859); było to pierwsze naukowo uskutecznione wydanie 
tych utworów ludu. We wstępie do Baśni autor dowodzi, źe są one 
zabytkiem przedhistorycznym, tym więc objaśnia się zadziwiające 
podobieństwo baśni u różnych ludów; w uwagach wskazywał podo- 
bieństwo wątków w baśniach innych ludów. Bardzo ważnym dziełem 
Afanasjewa, zawierającym opracowanie systematyczne podań na pod- 
stawie pojęć szkoły Grimma, są Poglądy poetyczne Słowian na przyrodę. 
(Próba badania porównawczego nad podaniami i wierzeniami Słowian 
w związku z podaniami mitycznemi innych ludów. Moskwa 1865 — 
69, w 3-K;h tomach). Pozostawił wreszcie Af, ważne prace^ dotyczące 
archeologii. W Poglądach poetycznych rozwinął w całej rozciągłości 
metodę mitologiczną Grimma^ szczególnie zaś jego epigonów: Kuhna^ 
Schwarza, Maksa Mullera, którzy z pewnemi zmianami i dopełnienia- 
mi zastosowali metodę Grimma do całego plemienia aryjskiego 
i wpadli w ostateczność. Jak dla M. Mullera, tak dla Afanasjewa 
źródłem mitu jest słowo; jak Schwarz, tak Afanasjew w każdym 
pojęciu mitycznym^ w każdej postaci dopatruje się chmury, grzmotu, 
piorunu, wiatru i burzy. Zastosowanie systematu tych uczonych do 
mitologji słowiańskiej wydało te same rezultaty, co u nich w bada- 
niach nad mitologją giermańską^ indyjską, grecką i rzymską. IJ Af. 
dostrzec możjia tenże brak krytyki historycznej, zestawianie rzeczjr 



1 



Digitized by VjOOQ IC 



HtBIJrOGIŁAfJA 241 



prastarych z nowflzemi^ klóii3 raogą być wyczytane iub wzięte od 
ludów obcycb. Główną zaelagą Afanasjewa. bjTo zaatosowanie me-' 
tody naukowej do wielkiej zasobu wierzei Błowjaóskieh i to, ie 
w dztele BwyiB pierwszy dał opracowanie mitologji ałowia^Bkiej, oras 
wydanie bajek zgodnie z wymaganiami uanki, Teorje mitologiczne 
Afanasjewa, równie jak wyniki badau Buslajewa, stały eig niezmier- 
nie popnlarnemi i w podręcznikach oraz ksiąikacb przeznaczonych 
dla Bzerszego og6Iu, ciągle jcizcze^ pomimo wykazywanych im bra- 
ków, spotykać się dajfj. (Rozdz, IV). 

Pomiędzy n 1850 a 1860 zauważyć można w literaturase i nau- 
ce ruskiej znaczue oiywieDiej które udzieliło się i badaniom ludo* 
znawczym. Rozwijają w tym kierunku Bwoją działalność instytucje 
i towarzystwa naukowe. W oddziale drugim Akademji Nauk^ zaj- 
mającym aic językiem i literaturą ruską, bardzo czynnym był Srez- 
niewski (1812—1880), znany filolog, etnografa archeolog i alawista. 
Dzięki jego energji, w T^^^ydawnictwach akademickich zjawiają się 
cenue prace z dziedziny jt^^ykoznawatwa i etnografji, oraz zabytki 
jęsyka; wydano wtedy Słownik proa}incjoj}alizmiiu; widkornsi^h (1852) 
i zbiorki pieśni ludowych, np. bakalarza angielskiego w Moakwie Ry- 
szarda Jamesa z XVII w. Towarzystwo Gieograficzne stawało eię 
coras populaniiejszym i wydawało „Zbiór prac etnograficznych'* (6 to- 
mów od r, 1853— 1S64), oraz inne książki z zakresu ludoznawatwa, 
zawierające świeże i dokładne przyczynki. Miały też styczność z In- 
dozuawetwem wydawnictwa Towarzystwa historji i starożytności 
w Moskwie. Nie pozostały bez wpływu na rozwój ludo^^nawstwa 
przedsiębranfi około r. 1860 wyprawy naukowe, zapoczątkowane 
przez Wielkiego Księcia Konstantego Mikołaje wieza^ w celu zebrania 
dakładnych wiadomoi^ci o byciti ludnością zajmującej się rybołów- 
stwem i żeglugą. Członkowie wyprawy, do których liczby nałeieJi 
znakomici pisarze, jak Fisemi^kij Omlrowsilij Potiechin^ Alaksimów^ ze- 
brali bard 70 cenne materjały, które następnie ogłosili w szeregu ar- 
tykułów, oraz spożytkowali w utworach beletrystycznych. 

Jednym z najznakomitazych nabytków dla etnografji ruskiej był 
ogłoszony w latach 1861 — 1867 w 4-ch tomach nadzwyczaj bogaty 
zbiór t. 2W. bijiin^ których istnienia w czasie obecnym w ustach lu- 
du nie podejrzewali nawet ludoznawcy ówcześni. Szczęśliwym icb 
zbieraczem był świutty badacz ludu Pawol M. Rybników (1832—85), 
który znalazazy si^ w gub. Ołoneckiej wykrył tutaj ow^e świetne 
zabytki epopei ludowej, któremi tak zadziwił nczouych, że począt- 
kowo wierzyć w ich autentycznoaó nie chciano. (P. Rybników w cią- 
^ ostatnich iat kilkunastu swego życia mieszkał w kraju naszym). 
Jako pilni zbieracze pieini, podań i zwyczajów ludu, zasługują na 
uwagę: P. I, yakuszkin (1820 — 1872), słynny oryginał, który po 
ludowemu się ubierał, P. W. .9^^/^ (nr. 1826), Izraelita z pocho- 
dzenia, który figfosił zbiór pieśni wielkornakicłi w r. 1370, w ostat- 
nich zaś czasach wydaje cenny i obfity zbiór pieśni białoruskich. 
(Por* Wish \lf 235), Do najlepszych znawców szczegółów życia In- 
du ruskiego we wszystkich niemal prowincjach należy wymieniony 

Wuia t, VI »^nj. t Iłi 



Digitized by VjOOQ IC 



[ 



242 BIBŁJOCBA^;rA 



wyżej S. W. Maksimów^ niezmordowany podróinik| pisujący obrady 
z życia Indu i rozprawy etnograficzne. (Por. Wuia lY^ 966), (Ros- 
dział II). 

Na zmianę badań etnograficzno-mitologicznych w kierunkn te- 
orji Benfeya znacznie wpłyńmy rozwinięte w szóstym dziesiątku wie- 
ku bieżącego poszukiwania w zakresie piśmiennictwa staroruakiego. 
Wczytując się w zabytki literatury staroruskiej, znajdowali uczeni 
badacze ślady wierzeń i podań mitycznych, a porównywając te za- 
bytki z utworami literatury średniowiecznej zachodnio-europejskiej 
i bizantyjskiej, dochodzili nieraz do wykrycia pierwotnego ich źró- 
dła. Badania nad zabytkami piśmiennictwa starornskiego rozpoczął 
już Woitokóto W Opisie rękopisów ntskich i słowiańskich Muzeum Mumiaw 
cowa (1842). Pracował nad piśmiennictwem staromskim i Busłajew. 
W rezultacie poszukiwania w tym kierunku doprowadziły do lego, 
że w czasach ostatnich zmienił się zupełnie pogląd na zawartość li- 
teratury staroruskiej. Niezmiernie płodnemi w odkrycia były bada- 
nia N. S. Tichonrawowa, który zebrał i wydał mnóstwo starych za* 
bytków literackich, oraz zrobił wiele na polu bibijografji i archeo- 
logji: wydaje on znalezione w rękopisach starożytnych legiendy, 
pieśni ludowe, podania, powieści, apokryfy, pracuje nad dziejami 
teatru. W tym samym kierunku ogłasza prace naukowe i mm A. 
N. Pypin; wydał on i objaśnił wiele zabytków powieści książkowych, 
oraz podań apokryficznych i wskazywał ich łączność ze współczesuą 
poezją ludową, wierzeniami i podaniami, których źródła w tych za- 
bytkach częstokroć bardzo wyraźnie wskazywać się udawało. Do 
większych dzieł p. Pypina z tego zakresu należy Zarys hintorji Lite- 
rackie f dawnych poezji i baśni ruskich^ Pcterzburg 1857; etnografji do<- 
tyczy Historja literatur słowiańskich, (wyd. II, Peterzburg 1879—81), 
Wielostronną była działalność naukowa A. A. Kotlarewskiego {1837 — 
81), który odznaczył się jako sla wista, archeolog i etnograf* Pod- 
stawą jego prac była teorja Grimma, ale badając i najnowsze prace 
ludoznawcze na zachodzie (np. Mannhardta i ic), potrafił ustrzec się 
krańcowości metody filologicznej i mitologicznej. Rozprawa )ego 
O zwyczajach pogrzebowych Słowian pogańskich ma dużą wartol^ć etno- 
graficzną i archeologiczną. Jeden z pierwszorzędnych wspólczoBDych 
językoznawców ruskich, niedawno zmarły Aleksander A. Potebnia po- 
łożył i dla etnografji i mitologji znaczne zasługi. W pierwszych 
swych pracach z tej dziedziny O niektórych symbolach w poezji ludowej 
słowiańskiej f (1860), O znaczeniu mitycznym niektórych obrzędów i iHerzeń 
(1865), Myśl i język (1862), Potebnia stoi na stanowisku azkoły 
Orimma. Późniejsze jego badania nad poezją ludową stanowią nie- 
jako komentarz naukowy, i żałować należy, że nie dochodzą do ogól- 
niejszych wniosków i nie dość uwzględniają rozwój historyczoy twór<- 
czości ludowej. Nie pozbawione są znaczenia dla ludoznawstwa bar- 
dzo liczne prace nad archeologją, sztuką i jej dziejami W, W. Sta" 
sowa (ur« 1824), który dotyka ornamentyki ludowej, budownictwa, 
odzieży, malarstwa ludowego itd. P. A. Ławrowski (1827—86) — byt 
on rektorem uniwersytetu wWarszawie^będąc slawistą, zwracał sii^ uie-^ 
kiedy do zagadnień etnograficznych, opierając się na językoznawstwie 



Digitized by VjOOQ IC 



i 







nmLjooEAF-TA. 243 



porównawczym, naprzykład w pracy O mitycznych wia-zeniach Słowian 
w cAmurc i d^ćszcz, (Rozdz, V), 

ZoiczDy ro£w6j Liat^rJ ograbi w czaaach OBtatnich nie pozostał 
bcE wpIywE na badaDia ludoznawcze^ albowlom te dwie nanki są 
w do^ ścisłym swiązku i wiele mają wspólnych zagaduiefj; atąd po- 
Biępy jednej i drugiej wzajemnie oddziaływają na siebie. Do łii- 
gtorji i do etnograf j i należy badanie wewnętrznego iycia ludu, roz- 
wojn jego kultury; wyniki archeologji przedliiatorycznej opierają się 
w znacznym stopniu na etnografji porównawczej^ kwestja początków 
pafiatwa ruekrego i do dziadziny etnograf] i wkracza; hlatorja i etno- 
grafja mogą w&póluemi siłami wyjaśnić ważne pytanie o kolonizacji 
Indu rneklego; biatorja zwraca uwagę na rolę Indu i jego udział 
w dziejach; badania liiatoryczne muszą wspierać aię przez wyniki 
iudoznawetwa, gdy chodzi o określenie cliaraktern narodu^ jegcakłon- 
noici, zdolności i obyczajów; badanie odszczepieństwa i tworzenia się 
róinorodnyeb aekt należy w równym stopniu do hiatorji wewnętrz- 
nej, hiatorji kościoła i ctnografji^ bo odszczepienatwo wyłącznie pra- 
wie Indowym jest wytworem i między ludem się szerzj. Słowem, tak 
kiśle te nauki się wiążą, tyle mają punktów stycznych, £e postępy 
jednej wywołują postępy drugiej, nie dziw więc, źe w^e wszechstron- 
nie opracowanym swym dziele p, Pypin szczegółowo nad rozwojem 
bistorjograCi się zastanawia. (Rozdz. VI). 

Jeden z najwybitniejszych slowianofilów, Konstanty AUaków 
(1817 — 1860) wykładał obszernie swoje mistyczne poglądy na naro- 
dowość^ pracował nad językiem, który nważa za zjawisko mistyczne, 
i poświęcił kilka rozpraw poezji ludu i mitologji. Prace Aksakowa 
z tego zakresu n te noszą cechy naukowej, gdyi równiei mistycyzmem 
trącą i hołdują objaśnieniom symboliczny m utworów ludu, mają to 
jednak znaczenie w dziejach ludoznawstwa, i^ świadczą o gorącej 
miłości ludu w icJi autorze i silnie wpływały na rozbudzenie zaintere- 
sowania się ludem w obozie słowjanotilskłm. (Eozdz. VII), 

Po r. 1860, oprócz wymienionego zbioru „bylin** Rybnikowa, 
^awia się szereg bardzo doniosłych wydawnictw, obejmujących 
otwory ludowe. Od r, 1860 — 1874 wychodził w Moskwie pod red. 
BezBonowa wielki zbiór pieśni P. W, Kirejćwskiego (1808 — 1856)^ któ- 
ry przez długie lata zbiera! je z wielką pracowitością, ale za życia 
wydać nie mógł* A. T. Iltl/frdwg wydał drugi ogromny zbiór Bylin 
Onifkich (Peterzburg 1873), Mnóstwo rozpraw, dotyczących ludu pół- 
nocnej Rosji, oraz zbiorów literatury ludowej ogłosił zasłużony zbie- 
rtcz E. W. Bandw^ Jako zbieracz podań apokryficznych, odznaczył 
się sumienny badacz odszczepreństwa, A, P, Szczapów (1830 — 76)- 

Po wydaniu zbiorów „bylin** zjawia si^ cały szereg rozpraw, 
których autor o wie starają się wyjaśnić ciekawe zagadnienia o isto- 
cie^ wartości epopei ludowej, jej pochodzeniu, miejscu i czasie po- 
wstania itp. Oto teorje kilku uczonych: L, M, Majkow (ur- 1839), 
tory wiele pracował nad etnografją i bistorją literatury i był 
ciągu 14 lat prezesem oddziału etnograficznego w Tow, Gieogra- 
CTym, dowodzii, że epopeja ludowa odpowiada kilku okresom ży- 
1 oarodUf ie ^byliny** cyklu Wiodzimierzowego malają okres dde* 



Digitized by VjOOQ IC 



244 BlBŁJOGBAFJ^A 



K. 



]ów kijowski i stamtąd pochodzą (p. Wis^a V, 687). Niektórzy pi- 
sarze, np. Pogodin, O. Miller podzielają zdanie Majkowa co do utwo- 
rzenia się „bylin** w Roąji południowej, Kośtomarów zaś twierdzi- ie 
powstały one na północy. Orest Miller (1833—89) napisał ogrom- 
ną rozprawę o Uji Muromcu, rozwijając w niej teorje mitologic^De 
w duchu Afanasjewa i doprowadzając je do ostateczności: kaidy 
z bohaterów „bylin ^ jest symbolem chmury, burzy, słońca itp. Bóz~ 
sonów (prof. uniw. w Charkowie) wydaje prace z dziedziny historji^ 
historji literatury i etnografji, redagował zbiór pieśni Kirejewskieg^o 
i sam wydał trzy książki zawierające pieśni, które sam zebrał. Jego 
wywody filologiczne i teorje mitologiczne nie mają wartości; wska- 
zuje on konieczność badania mitologji według jej stopniowego roz- 
woju, ale robi sam wielkie przeskoki. Bezsonów daje symboliczne 
i alegoryczne objaśnienie „bylin." Oryginalne twierdzenie o „pocho- 
dzeniu bylin** (1868) wypowiedział Stasów^ o którym wspominaliśmy 
wyżej; zwraca on mianowicie uwagę na niezwykle podobieustwo „by- 
i lin^ do poezji wschodniej i dowodzie że tam właśnie należy szukać 

ich początków; wątki w bylinach, według p, St., są aryjskie, ale 
przeszły na Ruś za pośrednictwem ludów pochodzenia turańskiego, 
około epoki jarzma tatarskiego. Stasów dowodzi, że charaktery bo- 
haterów pozostały takie, jak na Wschodzie, imiona tylko i nazwy 
gieograficzne są podstawione na miejscu; nie można więc szuk&ó 
w „bylinach** obrazu okresu książęcego, ponieważ w zwyczajach bo- 
haterów, ich odzieży, orężu itp. powtarzają się oryginały wschodnie 
(p, Wisia V, 679). Stasów pierwszy dopatruje się blizkiego związ- 
ku między „byliną** i baśnią. Krytyka wskazała, że ostateczne wy- 
niki pracy p. Stasowa są zbyt pośpiesznie wyprowadzone, ale zara- 
zem uczeni badacze epopei ludowej dziś już dowiedli, że są w niej 
nie tylko wschodnie, ale i zachodnie zapożyczania, i w tym właśnie 
kierunku obecnie dokonywają poszukiwań. (Rozdz. VIII). 

Koryfeuszem nowego kierunku w badaniach two4'ów ludowych 
i mitologji jest Aleksander M. Weseiowski (ur. w r. 1838), uczeni 
Busłajewa w uniwersytecie w Moskwie; bardzo wcześnie zapoznał 
się z językami i literaturami zachodniemi, przemieszkiwał czas dość 
długi za granicą, szczególnie we Włoszech, gdzie wiele pracował nad 
literaturą włoską wieku odrodzenia; od lat 20 jest p. Wescłowski 
profesorem historji literatury powszechnej w Peterzbnrgn, a od lat 
kilkunastu członkiem Akademji. Chociaż był uczniem Busłajewa, 
prędko jednak Wesołowski otrząsnął się z teorji szkoły Orimmow- 
skiej i pracował w kierunku teorji Teodora Benfey a, który wzamlaii 
metody mitologicznej wprowadził teorje zapożyczeń i wyłożył ją przy 
niemieckim przekładzie bajek Panczatantry (1859). Od lat przeszło 
30 dla stwierdzenia tej teorji wiele zrobiono: wykryto zajmujące fak- 
ty zapożyczali książkowych, wędrówki podań; okazało się, że mnó- 
stwo podań i wierzeń, łLtóre szkoła Grimma uważała za praaryjskie, 
jest dalszym rozwojem powieści wyczytanych z książek, lub baśni 
apokryficznych. Przy zastosowaniu tej. metody do literatury ludowej 
ruskiej okazało się koniecznym przejrzeć wszystkie podania, aby 
wskazać, co w nich jest zapożyczone. Na tym polu nadzwyczaj 



Digitized by VjOOQ IC 



B1BL.10GHAPJA :?4ri 



r- 

F wielkie zaalngi położył prof, Wesełoweki, Rotporządzająe niezwykłą 

[ erodjcją w zakresie literatury powszechnej i folklorystycznej i po- 

I fiiidaj%e ZDajomość wielu języków, wykazał w liczaych swych roz- 

prawach, iź wiele wątków podań i „byliu" ruskich zgadza ai^ 
z baśatami bizantyjskiem], zaehodnio-enropejskiemi^ logiendami chrze- 
I ścjauskiemi i apokrjficznemi i nt worami poezji średaio wiecznej^ ie 

^ w podaniach dziwnie aię eplatajf) pierwiastki pogafiakie z żywiołem 

cbrzekjaAskim. Do najważniejszych dzieł p. Wesełowakieg^o, oprócz 
rozpraw w zakresie historji literatury powszechnej i bizantyjskiej, 
naleią wyczerpujące dzieła O Saiamonie iKHowraitie (=Salomon i Mar- 
chołt)^ wyd- w r, 1872, Badania nad pidniumi duchomnŁmi (Peterzburg), 
B^lin^ poiudniowo-rmkU i w in., które postawiły autora w rzędzie 
Baj wybitniejszych przedatawicielŁ szkoły „Benfeistów," Zresztą w mi- 
tologicznych badaniach swoich prof. W, jest bardzo niezależnym od 
Benfeya i miarkuje jego teorje wywodami dzieła Donlopa-Liebrech- 
t», jak sam o tym mówi (patrz Pypiu Uist ttn. II, 427). W prze- 
ciwstawieniu do azkoly Gritnmaj Kuhna, Schwarza, Maksa Mtilleraj 
p, W. to tylko uważa za konieczne objaśniać z punktu widzenia 
mitologji^ co u Indu jest wierzeniem, a więc pieśni obrzędowo i za- 
Bi»wiania, w nich bowiem najłatwiej odnależó można echa tego bez- 
pośredniego stosunku do przyrody, który był podstawą religii pier- 
wotnych; do innych zai^ utworów ludowych, podań, baśni ołijaśnie-* 
nie mitologiczne nalepy atosowaó z nadzwyczajną oględnością; teorjg 
upatrującą we wszystkich wierzeniach i podaniach światło i ciem- 
ność, słońce i chmurę^ uznaje Wes. za bardzo jednostronną. Fonie* 
w&ź wierzenia i podania podlegają ciągłym zmianom, przeto zada- 
Diem badacza jest wyróżnić późniejsze dodatki i wy łuszczyć z nich 
watki pierwotne, te zaś ostatnie nie zawsze dadzą się wyprowadzić 
1 praaryjskiej starożytnościi gdyż okazuje się, że początki wielu 
wierzeń i podań, które były uważane przez szkoła Grimma za wgpól- 
M WBzj^stkim ludom^ tkwią w literaturze średniowiecznej lub hebraj- 
Btiej, lub są przeróbką podań apokryficznych i legiend chrześcjań- 
skich. Starając się wyjaśnić gienezę tych podań i wierzeń, oraz hi- 
st4)ryczny ich rozwój, rzucają badania prof, Weaełowskiego światło 
M epokę przedhistoryczną i średniowieczną, na dzieje wpływów knl- 
hiralnych, oraz drogi, jakiemi te wpływy z kraju do kraju się prze- 
doetawały, (Porówn, wzmianki o pracach prof. W, w WiUt III, 
302-3, 454, 956, IV, 259, 953, 962, V, 676, 679). Shtwiata 
pierwszorzędny B. Ja^kz (ur. 1838) dotknął w swych pracach rns- 
itiftj epopei lodowej i wypowiadał o niej zdania w duchu pokrewnym 
prof, Weacłowskiemu- Jagicz stwierdza, że lud ruski posiada wielka 
idoloość zapożyczania i przerabiania obcych tematów i wątków 
w dachn własnych utworOw, Daje też Jagicz nowe objaśnienie twór- 
iOiici ludowej; wnosząc z tego, ie w żadnym innym ludzie slowiań- 
tim nie złączy! eic w pieśni tak ściśle żywioł narodowy swojski 
cbrKeścjańekim, jak w epice ruskiej, sądzie ,,że byliny są stworzo- 
& nic przez Ind w szerokim roznmieniti tego wyrazu, ale przez lu^ 
ń dobrze obeznanych z treścią Pisma iSw,^ mnóstwa legiend i po- 
ifi apokryficznych," Zresztą^ według prof, Jagicza, nie ujmuje to 



Google 



Digitized by VjOOQ 



r 



246 BlfiLJOGBAFJA 



K. 




wcale wartości epice ruskie). Badania, dokonywane w kierunka 
wskazanym przez Wesełowskiego i Jagicza, mają do rozwiąss&nia 
względem poezji ludowej bardzo wiele ważnych zagadaień, ale teź 
rekrutują coraz więcej powainych pracowników. Do takich należą: 
A. I. Kirpicznikówf prof. uniw. w Odesie, N, P» Da:fzkUicicz^ prof, 
uniw. w Kijowie, który napisał oprócz znacznej ilości prac hiato- 
ryczno-etnograficznych Legiendę o iw. Graiu (187G), L M- Żdanów, 
pracujący nad historją literatury ruskiej w zwi^^^ku z etnografji^ 
(por. Wisia IV, 954, 959; V, 208). Wiele poważnych prac, doty- 
czących historji Indoznawstwa, poezji ludowej, historji literatury 
i starożytności wydał znany dobrze czytelnikom naszym ze sprawo- 
zdań i własnych rozpraw p. Mikołaj T. Sumeótt^ (ur, 1854), który 
po ukończeniu uniwersytetu w Charkowie odbył w celu naukowym 
podrói zagranicę i obecnie jest profesorem historji literatury ruskiej 
w uniw. Charkowskim. Prace etnograficzne prof. S. dotyczą prze- 
ważnie Indoznawstwa małoruskiego. Z obszerniej Bzy eh dzieła ogóinej 
etnografji dotyczących, wymienimy: Zarys hiitoiyi rzarowstwa w Europie 
zachodniej (1878), O obrzędach weselnych, przewag me ruskich (1881), 
Chleó w obrzędach i pieśniach (1885) (por. sprawozd, w l^iAU Ul, 223- 
225 pióra p. St. Ciszewskiego). Ostatnią wigkazą pracą prof. 3. 
są Przeiytki kultury obszernie streszczone na kartach Wisiy (por. 
III, 456—7, 948, 954; IV, 250, 957; V, 326, 699). Z innych prac 
tego uczonego podawała Wisła często sprawozdania^ np. HJ^ 411, 
416 (o Turze), IV, 482 i 733 (o Kruku), 498, V, 221, 678— 80^ 
702 — 704 (o Pisankach). Nadmienić należy, że prof. Sumeów hoł- 
duje w swych studjach tej zasadzie naukowej, że objaśni a 6 należy 
bajki, podania, wierzenia i obrzędy na podstawie obscrwacii przy* 
rodniczej faktu rzeczywistego (wypowiada to zdanie na str. 1 roz- 
prawy o „Kruku;" por. to, cośmy mówili wyżej o Kawelinie). Nau- 
kową pracę o Eposie zwierzęcym (Kazań 1882) pozostawił L. Kolmw 
czewski (1850 — 89). Zasługują też na wzmiankę z powodu umiej^t- 
nego zastosowywania metody poro wnawczo-historycznej W, MocznlsU^ 
M. Chałański (por. Wisła IV, 482), M. Janc^nk (p. Wisła U, 729; 
III, 959; V, 199, 463, 672), Kałłasz {Wi^ia III, 704; V, 680), L 
Sozonowicz prof. uniw. w Warszawie (por, Wi^h IV, 964; Y^ 216), 
G. Potanin (por. fVisła V, 670), oraz pisarze obcy zajmujący się 
rzeczami ruskiemi: Anglik W. R. 8. Ralstun^ Francuz A. Rombattd 
(o epice ruskiej 1875 r.), Niemiec W. Woltner (o epioe ludowej 1879), 
oraz slawiści, obeznani z etnograf ją rnską, np, G. Ar^Jt, A. Br^cknitr^ 
J. Poliuka i Murko. (Rozdz. IX). 

Obfity plon naukowy, jaki uwydatni! się w pracach, mających 
uogólniające znaczenie, mógł zrodzić się na niwie ludoznawczej 
dzięki coraz bardziej rozwijającemu się w ciągu oBtataich dzieBięcio- 
leci piśmiennictwu. Jak silne ożywienie zapanowało na pola badai^ 
gieograficznych, statystycznych i etnograficznych, za dowód mogą 
służyć cyfry statystyczne, pracowicie zebrane przez p. Pypina na 
zasadzie katalogów pilnego bibljografa MeAowa: liczba ksialok i jtr- 
tykułów wymienionej treści z 3,413 w r. 1869 doszła do 5,812 
w r. 1878, samych zaś prac etnograficzny rb w r, 1878 było 960, 



Digitized by LjOOCIC 



I 



BIBLJUORAFJA 247 



gdj W 1869 było ich tylko 467. W emeach ostatnich przedsiębra- 
no poważne prftce zbiorowe w cek dokładnego poznania teryto- 
rjnm pafi^twa pod względem topograScznym i etnog^raficzaym; tu na- 
leżą opjay, wykonane przez oficerów gieneralnego aztabu, wydania 
materjałów zebranych praez komitety statystyczne^ wydawnictwa 
urzędowych kalendarzy gnbernjalnych, zajmnjące dane dotycz^jce In- 
du wydawane przez instytocje z^emekie, wreszcie asiłowania poje- 
dynczych badaczy prowincjonalnych^ których liczba w ostatnich eza* 
sach znacznie si^ powiększa. Towarzystwa nankowe wzrastają li- 
czebnie^ Towarzyitwo Oiengraticzne posiada dziś kilka oddziałów 
miejscowych i wydaje swoje Zapuki, oraz organizuje wyprawy nau- 
kowe, z których jedna pod przewodnictwem Czubińskiego odbyta 
dostarczyła ogromnego materjału ludoznawczego z Malej Rusi, Nie 
przestają gromadzić i ogłaszać prac etnogradcznycb lub mających 
z Indoznawstwem związek: Akadomja Nauk (prace A. Weaełowskie^ 
go, J. Grota, Majkowa), Towarzystwo hiatorji i ataroiytnoici 
w Mcakwie {FUini Szejna, Hołowackie^o^ Przysioioia Dahla), Towa- 
warzystwa archeologiczne w Peterzbnrgn i Moskwie, Komisja ar- 
cheogra6cznaj Towarzystwo miłośników piśmiennictwa starożytnego, 
niektóre towarzystwa nankowe prowincjonalne, wreszcie wydawnictwa 
wyiazych zakładów naukowych, 2 pisma filologiczne^ kilka miesięcz- 
ników poświeconych ogłaszaniu dawnych zabytków, wreszcie załoione 
w r, 1889 pismo ludoznawcze: rr^xi<^ląd etnograficzni} P^d red, M, Jan- 
czuka, oraz powaine czaaopiamo założouo w r, 1890 i redagowane przez 
W, LamańikiigOt znane naszym czytelnikom z wyczerpuj ącyeli sprawoz- 
dali (ostatnie Wisia V, 6SiJ). Drugie z tych pism jest organem oddziału 
etnograficznego w Towarzystwie Gieograficznym, pierwsze zaś zało- 
żonego w r. 1864 Towarzystwa miłośników przyrodoznawstwa^ an- 
tropologji i etnografji w Moskwie. Towarzystwo to bardzo dużo wy- 
dało cennych dzieła z których wymienimy T, J. Treulanda Pldni bt 
łlote^! Lotysiów i Moterjnbj do etnograf ji phmi&nin hitwskitgOj wyczerpu- 
jące prace M. Ckoruzina o Lapończykach, fo innych pracach tego 
uczonego patrz Wuta 11, 692; III, 704; IV, 632), W Ch. Na pól- 
noctf (p, Winla IV, 922) i wiele in, (p. Wisła 11, 892), Prezesem 
Towarzystwa jest prof. językoznawstwa porównawczego w Moskwie 
W, T. mUer (nr- 1848 rok«; w r, 1871 pospołu z F, T, Fortu- 
natowem zbierał pieśni i bajanie litewskie w pow^ Kalwaryjskim gub. 
Suwalskiej^ a w r, 1873 je wydał), autor bardzo wielu rozpraw 
z dziedziny ludozoawstwa i orjentalista, zajmujący się badaniem ple- 
mion osi^idlych na Kaukazie (wzmianka o nim w Wiśle III, 959; IV, 
632-676), 

Nie jesteśmy w stanie wyliczać tutaj dzieł z innych gałęzi nauk, 
mających z etnografjij styczność, które w ostatnich czasach sit^ zja- 
wiły; nadmienimy tylko, ze rozrosły się badania w zakresie staro- 
żytności, dziejów i hiatorji pis^miennictwa, ie catf^ literatura od cza- 
sów uwolnienia w!g£cian posiada kwestja wtościafiska^ ie wiole bar- 
dzo jut zrobiono dla zebrania i opracowania zwyczajów pr a w uy eh 
ludu, na których gromadzenie zwrócono uwagę jui kolo r, 1840; 
wicie mniej lub więcej wyczerpuj ijcych dziel napisano o odszczepień-f 



Digitized by VjOOQ IC 



248 BIBLJOGBAFJA 



i; sŁwie, do którego zbadania istnieją nawet odpowiednie kwestjonarjii- 

[ sze. Mniej prac, niżby należało, poświęcono dziejom bytu i obycsa- 

V jów. Rozwinęło się bardzo w ostatnich czasach naukowe badanie 

i języka na podstawie lingwistyki porównawczej, a jak widzieliśmy, 

wiedza o ludzie i języku wielu wspólnych ma pracowników. (Roz- 
i dział X). 

I Zajęcie się ludem dla celów naukowych wywarło ogromny 

[ wpływ na literaturę piękną ostatnich czasów: pomnożyła się da m^* 

[ znanych przedtym rozmiarów liczba utworów opartych na życiu ln^ 

du. Temu objawowi poświęca autor Uiatorji etnograf ji dwa osŁaŁnie 
rozdziały tomu III-go. Powieści na temat wiejski były pierwotnie 
szablonowe i nienaturalne, gdyż powieściopisarze starali się przepro- 
wadzać własne tendencje, mnioj dbająe o prawdziwość obrazów lu- 
dowych i możliwość sytuacji, co uwydatniała krytyka ówczesna. Od 
czasu jednak zniesienia pańszczyzny, i na tym polu widoczny jest 
[ znaczny postęp, i nie zadawala się pisai*z powierzchownym przedsta- 

wieniem życia ludowego, stara się jaknajdokładniej zapoznać z źy- 
' ciem ludu i z całym realizmem, najprawdziwszemi barwami je od- 

' malować, wskutek czego niektórzy powieściopisarze, np« J?MZitnikóta 

doszli do zaprzeczenia wymagań artyzmu, ale w utworach takich pt<^ 
, sarzy, jak Gleb Uspienski, Ostrowski i SahykówSzczedrin^ naj szczęśliwiej 

1^. dała się połączyć prawda realna z artyzmem. (Rozdz. XI), 

U pisarzów, przedstawiających w swych utworach lud^ rozwi- 
nęło się w czasach ostatnich szczególne zamiłowanie ludu z pewne- 
mi dość dziwnemi częstokroć wprost zacofanemi teorjami, t. zw. „na- 
rodnictwa." P. Pypin poddaje dość surowej krytyce utwory pisarzów 
tego kierunku, który poza ludem i wsią nie widzi ani historji na- 
rodu, ani społeczeństwa i spogląda lekceważąco na cywilizację euro- 
pejską. Do takich pisarzów należy: Melników-Peczerski^^idij malaje 
obrazy z życia ludowego częstokroć z etnograficzną dokładnością; 
Kochanowska^ idealizująca życie ludu w celu przeciwstawienia go zepsu- 
ciu klas wyższych społeczeństwa; Lesków^ który chociaż zna dobrze źy^ 
cle ludu, ale nie umie przedstawić go z prostotą i ujawnia niezbyt 
chwalebne tendencje. Utwory G. Uspieńskiego świadczą o [alcncie, 
pełne są prawdy i często bardzo piękne^ ale społeczne jego poglą- 
dy są dość niejasne. Powieści wreszcie Zlatowratskiego są raczej 
traktatami ekonomicznemi, dotyczącemi społeczności włościańskiej, 
niż utworami beletrystycznemi. (Rozdz. XII). 

Rafał Lubicz, 



Digitized by LjOOCIC 



B1BLJOGRAPJA 249 



PRZEGLĄD CZASOPISM. 



Globus. Czasopiaoip ilustrowane gieograficzne i etnograficzne, 
wydawane przes Ryszarda Andreego. Branświk, 1891. Nr. 1—8. 

Nr, 1 Gaidoz w artyknle o dolinach francnskich w Piemoncie 
wykazuje, ie w dolinie Dory Baltei prawie do Jyrel, cała dolina jest 
prz^z ludność francuską zamieszkana. Podobnie na południe od gó- 
ry Cenifl, w dolinach górnych Dory Riparji, Ciusonu i Pelice. Doli- 
ny te^ powoHj jak sig zdaje, ulegną wpływom języka włoskiego. 
Liczbę mówiących obecnie po francusku autor podaje na 121,747. 
— Andree objniSnia kilka figur z wysp Salomona, znajdujących się 
obecnie w muzeum w Brun^wiku, i sądzi, źe są raczej wyobrażeniem 
przodków, nii boików* — Stynnym ruinom ^Simbabje," badanym przez 
Maucha w południowej Afryce, jest poświęcony jeden z dalszych ar- 
tykułów; chodzi o to, czy aą śladem kultury Eafrów, czy też ja- 
kiego innego ludu, jeat to badanie bez stanowczych rezultatów. 
—W notatce o sprawach językowych na Malcie jest mowa o narzeczu 
maJtezyjskim (arabskie z domieszką włoskiego i innych naleciałości); 
narzecze to, wobec urzędowego języka angielskiego i handlowego 
włuskiegOf nie upada, lecz rozwija się dalej, osobliwie popierane 
przez księży- — Inne prace w tym zeszycie: Krańce nowego świata, 
Opis wysp Japońskich przez Japończyka przez dr. Sieyersa itd. 

Nr, 2, Dr, Hoerues wskazuje trudności oznaczenia, jak dawno 
i które Indy znały użytek Żelaza, [przytacza dowody za i przeciw, 
nie wypowiada wszakże ostarecznie pewnego zdania, zwłaszcza, że 
obok kultury żelaza kwitnie jeszcze przez całe wieki kultura bron- 
zowft,— -W sprawie o ^Loss" w Niemczech dr. Sauer przez porów- 
nanie przychodzi do wnioska, że mamy do czynienia z czynnikiem 
pooobnym jak jjLoss** chii^iski etc. — Herman Strobel; Granice 
narzecza dolnoniemieckiego przez R. Andreego; Z antropologji nie- 
rząd uic; Badania głębi morza Ozarnego. 

Nr, 3. Dr, Walter Hoffmann wykłada pokrótce, dlaczego różno- 
rodne szczepy indyjskie dopomagają sobie w walce z białemi; są to 
szczepy, oparte na matrjarehacie; pojmanie naczelnika czarowników, 
Sittnig Bulla, przez wojska amerykańskie 1881 r. wywołało jego 
zemstę, on to bo\\'jem jest obecnie naczelnikiem tego powstania 
i wstrzymuje rozwój kultury europejskiej u ludjan. — Artykuł prof. 
Wilkena^ o małżeństwach między krewnemi, ciągnący się przez trzy 
numera, bardzo ważny i jasno napisany^ wykazuje, na jak wątłej 
podstawie opiera się teorja o degieneracji pokoleń wskutek mał- 
żeństw pomiędzy krewnemi. Z badań na wyspach Sunda we Francji 
'td, wypadałoby, że teorja jest błędna.— P. Kaibler: Obecny stan 
^in niemieckich na stokach południowych Monte Rosy. Omiu ta- 
dch 7 (najważniejsza Oressoney)^ częściowo już uległo wpływom 
^yka włoskiego. Ogółem ludność niemiecka wynosi tam 6,172 lu- 
zi« — Andree śmiało kremli na mapie granice narzecza dolno-niemiec 
liego (na granicy belgijsko-francuskiej: flamandzkiego). Że Frań- 



Google 



Digitized by VjOOQ 



250 



BmLJOGUAFJA 



m 



W'' 



P 



cuzi i Polacy wobec tego aotora źle wyjść musieli, to pewna; gdzie- 
kolwiek jaki najdrobniejszy haczyk się znalazł, autor dociągał go do 
niemieckiej ojczyzny. Treść artyknłn p. t.: Wskazówka do bieguna 
])ółnocnego jest taka: Na podstawie szczątków odzieży z „Jeanettj,*' 
która cieśniną Bebringa i Oceanem Lodowatym na północ od 3y- 
berji dążyła do biegana i zaginęła, a szczątki te obecnie na brzegu 
wschodnim Grenlandji znaleziono, wskazana jest prawie droga dla 
przyszłych wypraw biegunowych. — W innym artykule wykazuno, ii 
śmiertelność żołnierzy w kolonjach, bardzo wielka (największa w 3e- 
negambji), wskutek lepszego ustawodawstwa sanitarnego zmniejszyła 
się nieco. — Nad rzeką Oregonem (północno-zachodnio Stany Zjędao* 
czone) wytworzyło się narzecze dziwaczne z różnorodnych narzeczy 
indyjskich, oraz z języków: angielskiego, francuskiego, które się 
swobodnie, jako mowa handlowa, rozwija^ a nawet już jest uiywane 
w poezji ludowej. Na 252 wyrazy jest 111 z narzecza indyjskiego 
Czinukf 18 Z narzecza indyjskiego Nutka, 41 z angielskiego, 34 
z francuskiego itd. — Między drobiazgami znajdujemy nas^pujące 
wiadomości: 1. Murzyni brazylijscy częściowo chcą wracać do Afry* 
ki (na wybrzeże Gwinejskie). 2. Osławione „Les Landes'' w połnd- 
niowo-zachodniej Francji z postępem kultury leśnej wykazują przy- 
rost ludności. 3. AlbaAczyków w Grecji przypada po jednemu na 
11 osób całej ludności. 4. Badanie trepanowanych czaszek z wyspy 
Falster w Danji jakoby pokazuje, że częściowo może dla leczeui;! 
ran je dokonano. 5. Książę Nizam-el Maik (Jasin — granica północno- 
zachodnia Indji) wydał w Asiatic Quarterly'Review za. styczeń r. 1891: 
Legiendy, bajki i śpiewy z Critralu. — Inne artykuły w tym numerze: 
Littleda]e'a podróż przez Pamir do Kaszmiru; Blanford: Dodatek do 
teorji cyklonów; Dzieło gieologa Dany o wulkanach hawajskich* 

Nr. 4. Gustaw Meyer w „Przyczynku do etnograf ji ludowej/' po- 
równy wając poezyjki ludowe rozmaitych ludów, przychodzi do przeko- 
nania, że mylnie sądzono^ jakoby jeden lud pożyczał je od drugiego, 
są one raczej naturalnym wypływem wrodzonych zdolności człci- 
wieka.— Ammon: Statystyka antropologiczna Badenu. Badanie an- 
tropologiczne w W. Ks. Badeńskim wykazują, że wnioski^ stawiane 
o czaszkach aryjskich przez Lapouge'a tak co do teorji owalnych 
czaszek, jak co do inteiigiencji z tym połączonej itd., są bezpod- 
stawne.— C. M. Pleyte: Przyrządy do rozniecania ognia na wyspach 
Sunda, Molukkach itd., są podobne, jak u innych ludów; teorja G> 
Meyera (patrz wyżej) co do źródła poezji ludowej i gdzieindziej da 
się zastosować. — Capus stwierdza, że pomimo przewagi liczebnej lud- 
ności męskiej w ruskim Turkestanie, panuje wielożeństwo. Autor 
sądzi ostatecznie^ że dla biedaka, posiadającego kilka żon, stanowią 
one zwierzęta robocze^ dla bogatych przedmiot zbytku i namiętno- 
ści. — W bibljografji znajduje się niezbyt przychylna ocena opowia- 
dań myśliwskich i czarodziejskich dra Zibrta. — Między drobiazgami: 
W Algierze tworzą żołnierze arabscy śpiewy w narzeczu francuskc- 
arabskim. 

Nr. 6. A. Kirchhoff w rozprawie o tundrach i stepach w cza- 
sach dyhiwjalnych w Niemczech przychodzi do wniosku, że w owej 



Digitized by 



Google 



BIULJOGRAFJA 25 1 



epoce Niemcy dmieje^e miały klimat, ^biliony do dzisiejszego kii* 
nuta Azji środkowej, i odpowiednią faun^ i florę, — Artykuł G* Me- 
yera jest poświęcony śpiewakom lodów alpejskicb; wapomina ich 
pieloi, oa tle religijnym powstałe^ i naplay grobowe; te ostatnie by- 
wają nieraz głębsze, a często nie pozbawione humoru. -Fr, KrausB 
mówi o ^Tatuowaoiu n Słowian południowych,^ czerpiąc po części 
£ dziełka dra Gliicka w 3-im zeszycie czasopisma Ohmik ztmaljsko- 
ga mut€ja\ W ryflunkacb przewalają motywy gieometrycznCj nie brak 
tez krzyiów i Sżabti. — Z wycieczki na wyspę YanćOuver przez prof. 
Boaga podnieść należy, że narzecze „Czinuk** (patrz wyżej) jest tam 
używa u e przy obrzęd a cli religijnych. — Pomiędzy drobiazgami jest 
notatka dr. Jankra (z jego dzieła o Afryce), że wśród jednego !tidu 
nonrzyńskiego, a nawet jednej rodziny^ różne bywają odcienia czar- 
nego koloru skóry ztąd podziały Murzynów według skali czarności są 
bardzo niepewne. — Inne artykuły: Sprawozdanie z podróży Grąb- 
C2ewBkiego,^Spławuość Nigru,— Znaczenie wyrazu ^Tabak." 

Nft 6. Artykuł o Jakatach z rękopian Priklouakiego tłnma- 
C£yt dla Giohusu Fn Knmes. Rysunki wyobrażają grobowce Jaku- 
tów. — Haberlandt w rozprawie o literaturach wschodnich ze itano- 
^aka et nogra Ocznego zwraca słusznie uw:igę, że literatury te nfe- 
ałnsznie przeceniano, i wskazuje, i% są właściwie tylko literaturą, 
przeznacsoną do zabawy, brak zaś im naukowości i kry ty ki .^-M ar* 
the; Buddyści w kraju Zabaj kalekim uprawiają sztukę lekarską, zu- 
pełnie podobną do pojęć, które u naB w średnich wiekach panowa- 
fy. — Miedzy drobiazgami: O rozwiniętym systemie palenia eiał w Ja- 
ponji. — Nadto artykuły: Wycieczki cesarza do Norwegji. — Dr, Ko- 
belt: Jezioro Mono w Kalifornji, — Jak Hiszpaui zapatrują aię na 
przyszłość swego języka? (Twierdzą j iż ma wszelkie dane, aby 
stał się wszectjśw tatowym). 

Nr. 7, D» Brinton: Pogaństwo w chrześcjai'iskim Juk a ta nie. Kra- 
jowcy pomieszali tam pojęcia dawne pogańskie z chrzęścja^akiemi. — 
Fr. Hellwald: Taniec ze stanowiska etnograficznego.^ Wole i kre- 
tynizm na archipelagu Indyjskim, Badania w tym przedmiocie nie 
doprowadziły dotąd do stanowczych wniosków; tcorja dziedzicznośei 
w danym razie upada.— EL Morro, skała z napisami w Nowym Me- 
kaykn. — Dr. Steff'ens: Przegląd wojen z Indjanami w Stanach Zjed- 
noczonych. — Zmiany monetarne w Birmie. ^— P. Stenin: Tnszyni na 
Kaukazie. Artykuł ten jest streszczę u i em pracy Ch acha nowa w riis^ 
kim Przeglądzie FAnogrąficitijjm^ — Czarnoziem W Koąji, — Fauna i flora 
na wybrzeżu wschodnim Sumatry.— G terma ni zacj a Litwinów w Pr li- 
si ech Wschodnich, — Samobójatwo n Czukczów. Powodem samobój- 
stwa u Czukczów bywa częato chęć zobaczenia zmarłych krewnych; 
antor wymienia różne sposoby samobójstwa, u Czukczów prakty- 
kowano. 

Nr, 8. Dr. Kobei t: Badania Ameghina w Pampasacb argien- 
tyńskich.^ Projekt wyprawy do bieguna póładniowego. — Sztuczne 
zmiany kształtu głów w Europie. W kotlinie Garouny (Toulouse) 
kobiety za pomocą silnych opasek na głowę przedłużają n dzieci 
czaszkę ku tjłowL Warto by u nao^ gdzie lud na wsi często po^ 



Digitized by VjOOQ IC 



252 



BlBLJOGaAFJA 



dobnie głowy wiąie, zbadać, esy zmiany w tym kierunku nie za- 
chodzą, — RoEpoczęte w poprzednim numerze uwagi Hellwalda o tań- 
cu kończą fiię zdaniem, Łe taniec podnieca zmyidowośó i zmysłowość 
go wywoUU i utrzymuje. — Podróie po Madagaskarze. — Dr. Siever8: 
Powstawanie wysp koralowych. — Nowe wyprawy morskie do Sy* 
berji.— Angielska Gujana 1889 — 1890. 

Czesław Rozmuski, 

Ruska szkoła, kwartalnik naukowo-pedagogiczny, (po rusiń- 
sku), pud redakcją prof. 8. 8mal-8tockiego, Czerniowce, 1891, Nr. 
2. — Zawiera artykuł M. Dragomanowa: „8łowiańskie legiendy o po- 
święcenia własnego dziecka, ** oraz recenzję dzieła Miklosicha: Die 

Barstellung im Slamschen Yolksepos, 

L. W. 

Gazeta Radomska I89i r. {Wisia V, 974). P. Ksawery 
w dalszym ciągu ogłasza „Materjały do etnograCi polskiej. Pieśni 
luda Sandomierskiego.^ W Nr. 99 czytamy trzecią z rzędu podaną 
pTZtz niego pieśń, której zbieracz dał tytuł „Na wojenkę.*^ Jest to 
odmian ka Hpiewki, umieszczonej u Kolberga w 8er. I, str. 270, w s. 
XXI Rmloinskie, cz. II, nr. 142 i w Mazowszu t. III, nr. 419. Pieśń 
ta, dość szeroko zresztą znana, liczy w odmiance p. Ksawerego 12 
zwrotek 6-wierszowych Oto jej początek: 



,, Odzie to jedziesz, Jasiu?** 
— ,,Ka wojenkę, Kasiu, 
Na wojenkę daleczko.^' 
j,Weźie i mnie z sobą, 
Pojadę ja z tobą. 
Na wojenkę daleczko.'* 



— „Kasiu, Kasinleczko, 
Cóż tam będziesz robić, 
Na wojence daleczko?*^ 
,,Będę cbusty prała, 
Złotem wyszywała 
Na wojence daleczko.*' 



Na zapytanie Jasia: „Odzie ich będziesz prała?^' Kasia odpo- 
wiada: „U króla w ogrodzie, Na głębokiej wodzie.^^ „Odzie ich 
u krochmalisz?^' „U króla w cebrzyku, W czystym krochmal iku.'' 
j, Gdzie ich będziesz suszyć?' ' „U króla na górze. Na jedwabnym 
sznurze/' ,^Gdzie ich wymaglujesz?*' „U króla w piwnicy, W zło- 
tej maglowDicy/' „Odzie będziesz składała?'^ „U króla we skrzy* 
ni, Co się tysiąc czyni." „Czem się pożywimy?** „U króla barsz- 
czykiem, Za złotym stolikiem.'' „Odzie będziemy spali? ^ „Na mchu 
przy strumyku, W zielonym gaiku.** „Odzież mamy poduszki?*^ 
,jSą tam w lesie szyszki, To nasze poduszki.'* „Czem się okryje- 
my?'' „Jest na wodzie trzcina/ To nasza pierzyna.*' (Por. Wisia 
VI, 199), 

Ostatni a^ dwunasta, zwrotka tak brzmi: 
„--Kasiu, Kasinleczko, „Nie tęsknię ja sobą, 

ZatęskniBs do domu, Kiedy jestem z tobą 

Na wojence daleczko." Na wojence daleczko.^* 

Ra/ai Lubicz, 



\ 



Digitized by 



Google 



w 






filBUOGBAPJA 



253 



NOWOŚCI. 



LudoanawstwOj rzeczy ludowe* 

W. jfilskl Łuźyce. Wrażenia z podróży, poprzedzone krót- 
kim opisem kraju i jego ddejów. Warszawa 1892, stn 76 w ra-ce, 
30 kop. 

Treś6: I. Przeszłość Łuiyc i ich stan obecny. — IL Wrażenia 
s Dolnych Łnżyc— lll. Wrażenia z Górnych Ł^^iyc^ 

Podamy wkrótce referat o tej zajmującej pracy. 

Lubicz R, Przyczynki do słownika języka polskiego. 
(Odb. % Prac fiUUgicznych). Warszawa 1891, sir- 107 w S^ce. 

I. Matuszewski Ostrów boży, z dziejów i przyrody Ru^ji^ 
notatki i wrażenia. (Odb. % Przeglądu Tygodniowego 1892), 

W ro3Edz, II[ znajduje się dużo szczegółów etnograficznych 

i folklorystycznycłi. 

Tonże Bajdy i Bognie dla młodych i starych. Warszawa, 
str. 51 w 8-ce. z 6-u rys, 15 kop. 

M. Rybowsiii Baśnie ludu polskiego, z 10 ilustracjami J. 
Kruszewskiego. Kraków 1891^ str. 156 w 8-ce m^ 
Fictnaicie bajek do czytania dla młodzieży. 

Congres tnternational des Traditions populaires. i-re 
session 1890. Compte-rendn des s^ances. Pary i 189 r^ str. 16S 
w 8-ce w. 

Erlirich E. Straduna, polnische Tolkslieder der Oberschle- 
sieiij ubertragen von,,. Wrocław 1891^ str, 112 w 16 ce, i m, 

Henzen W. dr Ueber die Traume in der altnordischen 
Sagalitteratur, Ltp^k 1890, str, 91, 2 m, 

KałtDUCkie bajki ludowe, zebrane w stepach Katmuckich 
gnb. Astrachańskiej i wydane w oryginalnym tekicie katmuckim 
przez A. M. Pozdniejewa. I. (Odb. z Zapisek oddziału wschodnie* 
go To w. Archeologicznego), Peterzburg 1892, str. 150 w Z-c^. 

EiSBn M- Śpiewnik ludowy, {Po estońsku)» Wyd. 4, popra- 
wione, Dorpat 1891, str, 128 w 16-ce, 

SzmulewiCZ Sz. Ludowe pieinl żydowskie* (Po hebr,). 
Wilno 1891, str, 64 w 8-ce, 



Digitized by 



Google 




3ó4 ftl&LJOGRA^JA 



Wiaroziiawśtwo. 

Żymoronek W. ks. Kantyczki stare i nowe.. Zeszyt I. 
i8qi, (Druk. w Lipsku u Breitkopfa i Hertel a), str, 176 w ló-ce, 

L. Szepieiewicz Studja o Dantem, L Apokryficme „Wi- 
dienie św. Pawła,* część 2. Charków 1892, str, 135 w 8-ce w. 

Treść: i. Redakcje łacińskie.— 2, Obrobienia francuskter — 3, 
Włoskie, niemieckie i angielskie. — 4, Spoczynek niedzielny w wi- 
dzeniu Św. Pawła.— 5. Szcteble kar piekielnycli w widzeniu Pawła 
Św. i w Komedji Boskiej.— Potów n- lVu^a V^ 451. 



Bourke I. G. Scatalogic Rites of all nations. A disser- 
tation upon tłie employment of excrementrtLOus remedial agents 
in religion, tlierapeutics, divination, witchcraft etc. Waszyngton, 



Dzieje oywUizaojl i kaltury. 

A. Mierzyński Co znaczy ,>sicco/* Studjum arcbeologiczno- 
Uterackie. Lwów 1891, str, 12, w Sce w, 

de Baye La bijouterie des Goths en Russie. Fary z iSg7^ 
str. 16 w 8-ce m. (z tablicami rysunków), 

Leger Louis Russes et Staves, ^ttides polittąues et Httć- 
raires. Paryż 1890. 

Zawiera: i. Słowianie i cywilizacja, 2, Formacja narodowości 
ruskiej. 3. Początki literatury ruskiej^ 4, Kobieta i społeczeń^ 
stwo ruskie w XVI w. 5. Pierwsi dyplomaci ruscy za granicą. 
6. Bulgarja nieznana. 7. Naród serbski. 3. Poeta panslawista. 

Anger S. dr. Das Graberfeld zu Rondsen im Kreise 
Gratidenz. Grudziąz i Gdańsk, i^C^i il^- 79 w 4-ce, z map:| i To- 
todrukami. 6 m. 

Bachfeld G. Die Mongolen in Polen. Inzbruck iSgo, z m, 

LIssauer A. dr. Alterthamer dqr Bronzezeit in der Pro- 
viilz Westpreussen und den angrenzenden Gebiettin, Grudziąz 
1891, str. 41 w 4-ce, z 14-u fotodruk, i i^^u kartami objaśnień. 
6 m. 



Digitized by LjOOCIC 



felBUOGBAFJA §55 



Gieo^aĘa i podróże, 

Cal I i er E- Powiat Pyzdrski w XVI stuleciu. SłIlic gieo- 
graficzno-historycECif. Poznań 1888/91, itr. 334 w 8-ce. 

Chełmicki Z. ks. W Brazylji, notatki z podróży, 2 tomy. 
WmrsEawa Btr. 219 i 220, z rysunkami, 

Oan D. Armenii orientali diu Bucovina, Czerniowce iSgt 
stf, 45 w 8ce, So cnL 

Leclerc JuL Du Caucase aiix monts Altai, Transcas^ 
piCp Boukharie. Fergandh. Paryi 1890, 3 fr, 50 c. 

Dunikowski E, dr. Geolog^Ischer Atlas von Galizien, IV. 
Kraków, str. 47 — 58 w 8-cc, 

Hahn K. T. Aus dem Caucasus^ Reisea undStudien. Lipsk 
1892, str. 308 w 8-ce, 6 m. 

Heyer A- Geschichte der Kartographie Schlesiens bis 
Eńr preuasi3chen Beaitsergreifung. Wrocław 1891, str. 115 w 8-ce. 

KilhilBl P. prof, Die slavischen Orts- und Flurnamen der 
ObetlauMtz. Zesi. U, Lipsk, Kohler, str, 84 w 8-ce.[2 m, 

Reisen und Forschung^en im Amur-Lande iti den Ja h ren 
1854 — 1$^6 im Auftrage der KajserK Akademie ógt Wissenschafteu 
lu St.- Petersburg ausgefiihrt und i a Verbindung mit mehreren Ge- 
lehrten berausgegeben yoh dr. L. v. Schrenk, T- IIL Zesz. U. 
Die Voiker des Amur-Landes. Dział etnograficzny. Cz. I. Peierz- 
barg 1891, str* XIX+{od 311 do 630), w 4-cej tabl, rysunk* od X 
do XLVL 14 rub. 



h\\\\\lm zadania aotropolop i etno|fafji polskiej. 

(Rzecz czytana uh posiedzeniu Sekcji Antropologicznej VT Zjas^du 
lekarzy i przyrodników w Krakowie 1891). 



Od niedawna rozbudzone, a z dniem każdym szybko roeaąn? 
ff świecie ucywUizowaaym zaciekawienie i zamiłowanie do stndjów' 
intropolagiczDych znajd ają iywy oddźwięk i w ^połccKeć&twir i.n 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



2r)G ADAM ZAKRv?*:^5i|tt 



szjm* Wzrasta i u nas liczba oaub^ studjooi !^m tiildunjcb, mnoią 
Bię prace, przyczynki, poszukiwania naukowe i artykuły dziennikar- 
skie z dziedziny antropologji krajowej i polskiego folkloru. Kiedy 
przed kilkunastu laty tę gałąź umiej^Łuosci reprezentowało kilku za- 
ledwie uczonych i badaczów niepa£ytej pracy i zasługi^ jak Majer, 
Kopernicki w dziale antropologji fizycznej, Kolberg w etnograCi, — 
dziś pracowników na tym polu na dziesiątki liczyć moina. Obok 
coraz częściej ogłaszanych monografji etnograficznych różnych miej- 
scowości kraju (Zawiliuski, Hoff, VVasilewBki i in.)^ mamy czasopisma 
perjodyczne, specjalnie kwcstjom tym poiświęcone, jak Zbiór wiadamo- 
tci do Antropologji krajowej w Krakowie , Wisła i Bihlfolcka Wisłtf 
w Warszawie; wreszcie— i objaw to znamienny— nawet spośród na- 
siej publiczności coraz częściej i liczniej odzywają sie głosy w od- 
powiedzi na kwestjonarjusze i poszukiwania, w przeróinych kwest- 
jacli specjalnych ogłaszane. Ruch ten, słowem, za przykładem spo- 
łeczeństw zachodnich i u nas budzić się zaczyna. Wypada więc za* 
stano w ió się nad sposobami spożytkowania go z moili wie największą 
dJa nauki naszej korzyścią. A że nie obejdzie się w tym bez czyn- 
nego współudziału 1 przewodnictwa ludzi uczonych, fachowo i grun- 
townie przedmiot znających, — w tej myśli przeto powalam się pod- 
dać pod sąd i rozwagę zgromadzonych w Sekcji antropologicznej 
członków obecnego Zjazdu -projekt, który tu w krótkich słowach 
nzasaanić i rozwinąć spróbnjg. 



Przeglądając uważnie to, co w dziedzinie antropologji w ostat- 
nich czasach po polsku drukowano, niezależnie od mDieJezej lub 
większej wartości naukowej prac różnych^ łatwo dostrzec w więk- 
szości wady i usterki, których źródłem jest brak właściwej metody 
naukowej. 

Bardzo często widać wyraźnie^ jak badacze (zwłaszcza kobte- 
ty}r gnbią się w nawale materjału etnograficznego, na który natra- 
fiają, nie umiejąc sobie poradzić z masą szczegółów. Notując drob- 
ne^ mało znaczące dane, pomijają o wiele ważniejsze^ eharaktery- 
tstyczne rysy. W wielu monografjach nie znajdziemy najmniejszej 
próby charakterystyki fizycznej ludu; piosnki aą zapisane bez odzna- 
czenia właściwości gwarowych; gwary opisane bez wakazania ich 
granic. Wiele razy poszukiwałem bezskutecznie wskazówek dla wy- 
jaśnienia najgłówniejszych pytań naszej antropolog i w pracach, do- 
tyczących takich miejscowości, w którycti odnośne dane znaleźć by 
się powinny: kwestje te były pominięte popro&tu dlatego, że nie 
było nikogo, ktoby uwagę badacza na nie skierował. Wreszcie 
chaotyczność układu, brak jasnej i konsekwentnie przeprowadzonej 
myśli pLzewodniej, są to niestety, nader ezęatc wady wielu naszych 
prac etnograficznych. 

Przed kilku laty, w zamiarze dokładnego poznania jednej 
z najciekawszych okolic kraju, która już posiadała względnie obfitą 
a woja literaturę etnograficzną, przeatudjowawszy sumiennie tę oatat- 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



SAJDUZSZE ZADAKIA AWTE0POLOGJT 



257 



nią, z wiarą i urno^clą udałem stę ua miejsce, w przdkonaniu, £e 
iid» mi Bię pozna- grDotowtiie jedną z form sŁoBiiaków społeczao- 
ekonomicznycb, w całym kraju dawno zanikłjch, któr6 tu przetrwać 
miały aź do oafataich c^aaów. Oczekiwania te wa^akie doznały zu-- 
pełnego zawodu. Natomiast byłem zdumiony liczneml błędami opi- 
sów dawniejs^yeli* Wiele wainycli i łatwycb do zanotowania właści- 
wości badanego obszaru uszło uwagi badac^ów; nie dostrzeioBD wy* 
bitaycłi ryaów Bzycznyełi ludu, ani żywo w pojęciacli jego przecbd^ 
wanego poczucia odr^bno^cl od otoczetiia; ule odznaczono łat wy cb 
aicutkiem tego do zakreślenia granic etnicznych lub uczyniono to 
2 ras^ącemi błędami. Ale za to znalazły tam mieJBce gadki^ które 
autorowie całkiem bezkrytycznie w tych samy cli niemal wyrazacti 
jeden za drugim powtarzali, a których źródła w Obrazach z z^jda 
i natury Wincentego Pola lub nawet w Opisie Tomasza Świeckiego 
potrzeba było szukać. 

Ponieważ nie jest zamiarem moim krytykowanie naszej litera- 
tury etnograficznej, dowodów i tytułów podawać tu nie będę, a to 
tym więcej, iż większosó zarzutów powyższych łatwe usprawiedliwię- 
nie znajduje w braku metody i przygotowania naukowego u anto-* 
rów. Prace etnograficzne piezfj u naa często ludzie^ którzy tylko 
dorywczo i przypadkowo w tę dziedzinę nauki wkraczają. Przejrzyj- 
my np. nazwiska oeóbj nadByłających odpowiedzi na poszukiwania 
w pismach ogłaszaue. Będą tam księża, studenci, nauczyciele wiej- 
Bcy, obywatele ziemscy, aptekarze— ta słowem klasa, którą u naa 
iDteligiencją wiejską nazywają. Oni to stanowią i stanowić będą 
główny kenty ngens pracowników, gromadzących i dostarczaj ącycb 
danych dla nanki. 

Oczywiście^ cieszyó się tylko można z zainteresowania kwes- 
tjami antropolog] i krajowej azerokiego ogółu pnblicznośei wiejskiej. 
Chwalebną jest w każdej jednostce chęć przysporzenia nance choćby 
najdrobniejszej wiązanki faktów i spostrzeże n« Jest jednak rzeczą 
konieczną skierować owe dobre chęci na właściwą drogę. 

Obok wBkazanych wad i usterek znajdziemy tam często wiele 
zmysłu obserwacyjnego i umiejętność podpatrywania szczegółów ży- 
cia ludowego, skrzętne i pracowite ich zapisywanie, wyborną znajo- 
mość ludn, wreszcie nadzwyczaj cenne i podtrzymania godna zami- 
łowanie do tego rodzaju badań. Ii rak tylko wiadomości: co ijah hadał 

Myśl, o którą tu chodzi, jasną już jest z po przed niego » Zda- 
wałoby się nam mianowicie^ ze praca na polu antropolog] i naszej 
syskać wiele może na rozpowszechnienia dokładnych instrukcji, z któ- 
rycłi przy zbieranin materjalów mogliby korzystać chętni pracownicy, 

Pozwołę sobie jeszcze dodać słówko o tym, jakim program ten 
być powinien. 

Przeznaczony dla ludzi średnio wykształconych winien być jas- 
ay^ zrozumiały, dostępny, chociażby nawet wypjidlo unikać terminów 
i wyrażeń naukowych, które często odstraszają ludzie z niemi nie 
obytych, Wszakże powinien on obejmować całość przedmiotu, choćby 



Digitized by 



Google 



a5ń 



AbAk ZAKEŻIWBI^I 



tylko w rjsach najważniejszych, z porainiccieiD drobiazgów)' cli 
i utrndniająeych badanie szczególdw lub pytań specjalnych, które 
tylko azczuple grono lud^I zajmują. Uwaga badacza powmna być 
skierowana na te strony przedmiotu, którym w nauca pierwszeństwo 
przed inuemi przyznać potrzeba; dlatego tel przedewszyatkim wj- 
aimąć naleiy te zadania najbliższe ^ które antropok^a i ttnogra/ja mają 
u nas dii speinienia, 

A więc w dziaie antropologii jizijczntj wskazaĆ te cechy erga- 
mmm człowieka^ któro według pojęć nauki dsiaiejszej charaktery* 
żują najlepiej rasy I plemtoDa ludzkie (wzrost, pomiary kramola- 
giczne^ barwy skóry, włosów, oczu itd.), podając dokładne sposoby 
itih oznaczenia, miary, skalę barw, tablice schematyczne z rubryka- 
mi, któreby tylko wypełaió potrzeba było. Przytym zaznaczyć moi- 
na pewne kwestje specjalne, naszej antropolog] i właściwe, których 
rozstrzygnięcia lub przynajmniej wyjaśnienia na tej drodze spodzie- 
wać się można (twierdzenie niektórych autorów o odmiennym, nie- 
ałowlaćakim pochodzeniu Kurpiów^ niezbadany typ Kaszubów, ró2ni* 
ce fizyczne górali od mieszkańców równin, ozy i jakim ulegli zmia- 
nom zamieszkali wśród naa Żydzi, Kiemey^ może nawet j kwestja 
o odmiennym pochodzeniu naszej szlachty itd.)« 

W dziale tino^rafji zadaniem najbliższym byłoby dokładne ozna- 
czenie obszaru fmwy nasztj — ulożonie odpowiedniej mapy tino^raficznąf^ 
Ntst^pnie^ w łonie samej narodowości odznaczenie jej fjmp i mimian 
einkznyeh^ Pomocnym ku temu byłoby gwaroznawatwo; lingwiści więc 
wskazaó powinni te właSeiwosci językowe— w wymowie lub ieksji, 
które za podstawę klasyfikacji gwar polskich mogą być wzięto (a 
pochylone, mazu rżenie),^ a po obadaniu i oznaczeniu granie mieli- 
byśmy mitpii ^tmr nuizych^ choćby taką, jaką posiadają dla języka 
swojego Eosini, Przy tej klasyfikacji etnograficznej możu^by wyo- 
sobnić w oddzielną grupę różnice^ wywołane odmiennemi warunkami 
społecznego bytu ludności, które u nas znaczny wpływ wywarły 
(chłopi pańazczyźnJanii królewszezyzny) lub różnice natury dziejo* 
wej (Szląsk, Śpii) itd, 

Pizcchodząc w ten sposób po kolei wszystkie działy nmlejct^ 
ności, potrzeba w każdym wskazać rzeczy najgłówniejsze^ oznaczyć 
sposoby badania, mogące ustrzec od subjektywizmu w ocenie zja«* 
wisk i łudzi; wskazać pri-ytym to, co w kaidej miejscowości kraj a 
na szczególną zasługiwać może uwagę: tti gwara, ówdzie typ fizyci-^ 
ny itd,; słowem, podać syatem i nić przewodnią^ która studjom tego 
rodzaju drogę wskazywać powinna,— tak, aby średnio wykształcona 
jednostka, w owe inatrukcjo i wskazówki uzbrojona, mogła odtwo- 
rzyć z pożytkiem dla nauki obraz etnograliczny swojej okolicy V» 

*) Przy układaniu programu pomocnemi być mogą kwestjo- 
uarjusze dotąd wydane^ które wprawdzie nie obejmują całości w na-* 
szym rozumieniu rzeczy, lecz w niektórycii częściach cenne zawie^ 
rają wskazówki (Karłowicza, Za Wilińskiego, specjalne o zwyczajach 
prawnycli, Sobótce, czyttlnictwie wiejskim, pisankach, wreszcie nie- 
które z „PoBzukiwa/i/' ogłoszonych w Wiśk), 



Digitized by 



Google 




NAJflLlŻSZE ŻĄDANIA ANTHOrOLOGJl 2M 

Jeieli wreszcie przez ułoieDie jednakowych tablic, wzorów 
i ficbem&tóWj uda się ofiiągnąć jednolitość materjałii, wtedy z zesta- 
wienia ekrz^tnie nabieranych cegiełek złoiy się skoficzona i harmo^ 
nijna całość, któr^ będzie dokiadna poznanie naradowoid w Jej rysach 
ch&ra^lertfsi^cżnych — w jej całości i odłamach plemiennych. 

Po fazie pierwszej » przygotowawczej, na sAmym zbierania ma- 
terjaJów polegającej, nadejdzie^ miejmy nadzieję, czas na eyutezg 
zdobytych faktów. 



Przesyłając tych siów kilka Sekcji antropologicznej Zjazd a, 
pragnąłem na pornazony tu przedmiot skierować uwagę Indzie stoją- 
cych na czele rnchn naukowego w dziedzinie antropologji krajowej. 

Eoznmiałbym przeto, ie gdyby myśli te za godne poparcia 
były uznane. Sekcja zechce moie wybrać z łona swojego Komisję 
z kilkn specjalistów złoionąf w celu opracowania, nłoienia i poda- 
nia do drnkn Proyramu badań antropologicznych w Jtro/u naszym^ 

Warszawa, 6 lipca 1891. Adam Zah^zetofki* 



WIADOMOŚCI BIEŻĄCE. 



Folklorysta na tronie. Arcyksi^ię Franciszek Ferdynand 
d'E9te^ następca tronn .anstrjackiego, ma wkrótce ogłosić zbiór pieś- 
Di lądowych z Anstrji Wyższej, z melodjami, draż własne kompo- 
i:ycje w rodzaju ludowym. 



Pieśń ludowa w szacie sztuki. Dnia 6 kwietnia r. b. wy- 
konano w Warszawie, w Towarzystwie Muzycznym^ prześliczny utwór 
Z- Noskowskiego: jest to znana dumka lodowa „Slniył Jasio u. pa- 
na,'' nloiona na sola, chóry i orkiestrę. Pierwsza to próba w dzie- 
jacli muzyki naszej przyodziania ba lady ludowej w obsłonę muzyki 
knnflztownejj uwieńczona niezwykłym powodzeniem. Napiszemy o tyra 
obszerniej w zeszycie następnym. 



Bibijoteki Wisty tom ix ukaże si^ jednocześnie z tym ze- 
BZytem; zawiera S. Polaczka Opis wsi Rudawy^ pod Krakowem, 
Tom X drnknje 6i§; zawiera W, Woryhy Podania iQiewskią, 



Digitized by LjOOQ IC 



2^0 NEEBOŁOGJA 



ZMARLI. 



Prof Aleksander Potebnia. Dnia 23 listopada r. z. zmarł 
w Charkowie znakomity filologa prof. Potebnia. Prace jego, poświęcone 
językom rnfikim i sprawom językoznawczym, zjednały zmarłemu sła- 
wę, równą sławie Miklosicłia. Niemniej wielkie są zasłngi Polebni na 
polu etnografii nkrnińskiej, której cały szereg prac poświęcił. Piszą- 
cy te słowa miał możność przejrzenia puścizny, pozostałej w ręko- 
pisach. Na szczególną wzmiankę zasługują: Słownik jęz* ukrai6- 
ekiego^ dalszy ciąg „Zapisków gramatycznych," teorja poezji i liczne 
przyczynki gramatyczne i literackie. Potebnię uważano za adepta 
szkoły Steinthala, Rzeczywiście, zmarły profesor w języku dopa- 
trywał Bię procesów psychicznych; ale jako obdarzony umysłem sa- 
modzielnym ] oryginalnym, szedł do celu własną drogą i mało co 
komu zawdzięczał. W pracach jego widzimy tło, że tak powiem, 
psychologiczno-poruwnawcze; odznaczają się one głębokością spo- 
strzeżeń i znakomitą erudycją. Potebnia drukował dużo, ale książki 
je^o są^ z malemi wyjątkami, rzadkością bibljograficzną. Na szczególną 
wzmiankę zasługują: My 41 i Języka Zapiski gramatyczne, O symbolach 
poezji ludowe} f Objaśnienia koladek i szczcdrówek ukraińskich itd. Wyniki 
badań Potebni zyskują coraz większe uznanie. Będąc trzy lata słu- 
chaczem zmarłego profesora, doznawałem na każdej lekcji wrażenia^ 
jak gdybym pierwszy raz go słuchał. Były to świetne improwizacje^ 
powiązane w szereg świeżych myśli i głębokich spostrzeżeń, wykła- 
dy prawdziwego filologa i filozofa. Nigdzie ani w kraju, ani za gra- 
nicą ta ki a go wykładu nie słyszałem. Pod względem charakteru, Po- 
tebnia wzbudzał szacunek powszechny. Był to człowiek nadzwyczaj 
prawy, zacny, o szerokim widnokręgu. Przekonania jego naukowe 
pozostawały w harmonji z osobistemi: stawał gorąco w obronie praw 
jednostek etnograficznych, charakterystyczny był wstręt jego do 
wszelkich woJapiuków. Uwagę czytelników Wisiy zwracam szcze- 
gólnie na etnograficzne prace Potebni. Ludoznawca znajdzie w rucli 
ciekawy materjał i bj^stro spostrzeżenia. Dla tych, którzy znali obci- 
blścje Potebnię^ pozostanie on zawsze w pamięci, jako uosobienie 
wyższości iateligiencji, serca i charakteru. Cześć jego pamięctl 

X, Szepielewicz^ 



Digitized by LjOOCIC 



J 






NOWO^^CI KSięOABSKLZ 361 



NOWOŚCI KSIĘGARSIOE, 



W. SpasowiCZ Pisma, tomy I i U. Peterzburg 1892, str. 362 
i 357 w d-ce^ z portretem aatora. Cena toma riibi 2. 

Tre^ć t I: Wiadomość o Rudawskim.— Wiadomość o Świcto- 
ftbwie OrselBkim. — Życiorys Hajdensztajua. — Władysław Syrokomla, 
— WiDcenty Pol jako poeta, — Nasze dzisiejsze sądy polubowne szla- 
checkie. — Kilka alów o bajrooimiieMiekiewiczA.— Konrad Wallenrod, 

Treść t. II: Szekapirowaka historja tragiczna o ksi^iu duń- 
Bkim Hamlecie. — Byron i niektórzy jego poprzednicy. — Polskie fan* 
ta zje na tematy słowianofilskie. — Literacki i polityczny spadek po 
X* Wielopolskim, — Z powodn polemiki prof. £o3tomarowa z prof. 
A. Gradowskim, — John Howard. 

Kalendarz księgarsko-literacki na rok 1892. Rok IL War^ 
azawa 1892, stn H6 w I2-ce. 

Portret i życiorys K. Estreichera. Katalog książek polskich sa 
r. IB91. Wykaz księgaró, drnkarA itd, 

A, Dygasiński Opowiadanie Ktibj Cielacbowskiego o jegu 
emigracji do Brazylji, Warszawa 1892, atr, 124 w 12-06^ z rys. 

P. Sosnowski Brazylja, jej przyroda i mieszkańcy. War- 
szawa 1892^ str, 87 w 12-06^ z mapą i rysnnk. 20 kop, 

R, M. Z źyeia Indów starożytnych. Egipcjanie. Ich reljgja^ 
zwyczaje itd, przed tysiącami lat. Z rysunk. Warszawa 1892, str. 
47 w 12-ce. 

Czytelnia bezpłatna rzemieślników i niezamożnych miesz- 
kaóoów m. Radomia, Radom 1892, str, 14 w 8-cb w, 

Lp Przysiecki Psychologia na VI zjeździe lekarzy i przy- 
rodników polskich. E raków 1891, str, 42, w 8-ce w, 

A. Zakrzewski Wzrost w Królestwie Polskim. Przyczynek 
do charakterystyki fizycznej Polaków, z 2 mapkami i 1 tablicą gra- 
ficzną. Kraków 1891, str, 39 w 8-C6 w. (Odb. z tomu XV Zbiom 
leiadom. do antrojK). 



% 



Digitized by LjOOQ IC 



r -*i 



i 



Digitized by 



Google 



gle ^ 



r-» —dltf 



Google ^ 



Digitized by VjOOQ 



Digitized by LjOOCIC 



£a\ 




^ 



^ 



:/l 



»# f 



* 



WIEŚNIACZKA Z POD CItSZYNA. „ , 

Digitized by VjOOQ lv 



Digitized by LjOOCIC 



WOJNA ŻYDOWSKA. 

PRZYCZYNEK DO STUDJÓW PORÓWNAWCZYCH NAD 
LITEEATUK4 LUDOWĄ. 



We wsi Nahnj o wicach po w, Drohobyckiego w Galicji wschód- 
oiej^ miedzy tamtejszym ludem ruskim, niejednokrotnie sły- 
szałem, że jeżeli fctoó dłuższy czas wahał się, czy ma uczynić 
cokolwiek lub nie, a wreszcie zdecydował się uczynić, to 
mawiał z uśmiechem: j,E, cyrećky, cynę rećky, moje 
wojsky marszl'' (E^ czy hreczka, czy nie hreczka^ moje woj- 
sku marsz! j. Gdym zaczął wypytywać ludzi, zkąd eic wzięło to 
przyałowie, opowiedzieli mi następującą anegdotę: 

j^To raz jak Żydzi wojowali, to przyszli z całym wojskiem 
przed wielki łan hreczki. Hrecika właćnie kwitła. Byt wieczór 
i nad łanem nno siła się para, Żydzi zatrzymali się, m6wią, że 
to morze. Zaczęli się naradzać^ co mają czynić. Jedni mówią: 
„Nocujmy tutaj na brzegu, a jutro rano będziemy szukać prze- 
wt^łuików.** Ale drudzy bali się nocować, bo nie było w po- 
bliżu ani karczmy, ani żadnej chałupy. „Jeszcze— mówią— wilk 
Bas pożre albo nieprzyjaciel napadnie. Poszlijmy — mówią— kilku 
odważnych naprzód^ niech zmierzą, czy głębokie to morze, mo- 
żeby mo^na przejść je w bród." Przystał na to żydowski gie- 
nerał, wybrał kilkunastu Żydów, którzy byli najdłużsi na wzrosty 
i kazał im leić w to morze. Żydzi w gwałt i płacz. Aż tu 
nadchodzi chłop i pyta ich; co tu za nowina? Żydzi opowiadają 
mj że nie wiedzą, jak przebrodzic to morze. ^Ta gdzież to 
•norze, głupi Żyd/if' — mówi clilop:— taż to hreczka!'^ — „E^ cy 



Digitized by 



Google 



264 IWAN FEANEO 



rećky, cy ne rećky, moje wojeky marski" — 
krzyknął żydowski gienerał. I wszyscy Żydzi rzucili się lawą 
i ezczęSIiwie przeszli w bród owo hreczane monę." 

Ta zabawna anegdota^ która pewnie dałaby się odnaleźć 
i po innych zakątkach Galicji wschodniej, posiada dość zajmu- 
jącą historję, W pierwszej chwili mógłby niejeden pomyśleć, 
że mamy przed sobą oryginalny wytwór ironicznego hnmora In- 
dn ruskiego^ który wyśmiewa Żydów w licznych podobnych 
anegdotach. Kieco bliisze rozejrzenie się w materjale folklory- 
stycznym poucza^ że pogląd taki byłby mylnym, i 4e w anegdo- 
cie tejj wziętej z net Bnskich Podgór/.a karpackiego, mamy od- 
rośl dość dawnego i dość rozpowszechnionego po Europie motywu 
8 atyryczno- politycznego. Chcę tutaj podać te materjały^ jakie mi 
się dotychczas udało zebrać do tego tematu, daleki od myśli, 
że potrafię zupełnie wyczerpać jego bibljograQę lub nawet za- 
znaczyć dokładnie wszystkie fazy jego rozwoju i jego wędrów- 
ki w literat arach enropejskich i w ustach ludu. Fachowi folklo- 
lyiSci i lepsi ode mnie znawcy bibljografji zapewne potrafią do* 
pełnić mój skromny zarye. 

Dość blizko spokrewniony z ruską anegdotą ludową jest 
wiersz polski: Żydowska wojna ^ cc Żydzi narobili strachu dla 
cakjĘO świaia. Przez mitora A. W. Wiersz ten jest jednym 
z najbardziej ulubionych utworów polskiej t zw, odpustowej li- 
teratury; razem % takiemi wydawnictwamij jak: Fowleść o sied- 
miu mędrcach j Risłorja o pięknej Ma g ido ni c^ Po-wie ^ć o dzie- 
ciach Haymona itp,, sprzedają i ten wiersz na odpustach i jar- 
markach t zw, obraiiinicy, obok obrazów świętych, różańców, 
Bzkaplerzy, medalików itp. Mam pod ręką egzemplarz, kupiony 
u takich obra^ników^ mających stałą wystawę swych towarów 
pod katedrą lwowską. Egzemplarz mój jest dość świeży, oczy- 
wiście niedawno wydany^ chociaż bez oznaczenia roku, w Cie- 
szynie u znanego nakładcy takich „ludowych książek/ p* Fci- 
tzingera. He wydań miał ten świstek , kiedy i przez kogo byl 
napisany, nie umiem powiedzieć. Egzemplarze znacznie dawniej- 
sze, na szarynij bibnlastym papierze^ może z czwartego lub pią- 
tego dziesięciolecia naszego wieku, widywałem po wsiach n piś- 
miennych chłopów i djaków, a także w Drohobyczu u miesz- 
czaUj którzy nieraz przepisywali sobie ten wiersz i odczytywali 
go na wesołych zebrfiniach towarzyskich, razem z Kimonem itp. 
Wiersz sam jest napisany dość nędznie, łamanym języ- 
kiem, naśladującym żargon żydowski. Składa się z 40 zwrotek, 



Digitized by LjOOCIC 



WOJ2<lA ŻYDOWSKA 



265 



K których każda kończy ci(^ refrenem w rodzaju: „Ajwaj mir," 
„Ajwaj Babibcm, Ajwaj Dadidoo,** „Ajwajmir Jechowe, mecidoD-* 
ki niezdrowe*' itp. Oto treść wiersza. 

^Żydowska wojna, jakiej nie było od założenia świata. 
Żydów zebrali w trzydzieści piijó tysięcy, w kalictwa jeszcze 
więcej, a czapki go mieli z samego zajęcy.'' Dalej wylicza au- 
tor oddziały wojska żydowskiego: „5,000 ślepych byli, ci naj- 
przód postępowali, boch nieprzyjaciel z daleka dojrzeli; 5,000 
o jednym oku, ci trzymali komandy z boku; 5^000 garbatych 
byli, ci tomietry na puklach nosili^ dla tego źe do parady naj- 
śmieszniejsi byli; 5,000 smarkatych byli, ci w największych 
emacb śpikami świecili; 5,000 parszywych byli, ci największą 
paradę trzymali, bo w swych wrzodach najsmrodniejsi byli; 5,000 
zbmkanych byli, ci najpragliwiej pieniądze w portkach nosili; 
5,000 kulawych byli, ci najuparciej za nieprzyjaciele byli. Wiele 
ich tam kupcy byli, jajki, skórki, swetlicki {?) skupili, swemu 
wojsku libero wali." I dalej wiersz dodaje: „Choć ich było tyle 
tysięcy, czapki mieli z samego zajęcy; choć ich byli tak wielki 
obwoB (obóz), wszyscy się zmieścili pod jeden wóz. Pan Ureń 
był największym hetmanem, a syn jego był najpierwszym fur- 
manem." 

Dalej opowiada wiersz, jak owo wojsko żydowskie kilka- 
krotnie, zmiarkowawszy wroga, strzelało przez całą noc, lecz do- 
piero rano przekonywało się, że to nie był nieprzyjaciel| ale raz 
pnie świerkowe, drugi raz wielkie koly, a trzeci raz półkopki 
kreczane. Oto opowiadanie o tym ostatnim epizodzie: »Tak 
eałą noc strzelali^ ani nie wieczei^ali, aż rano doczekali. Tu 
cnda nowe, ach Jechowe! K tu poganka w kopkach stoil Z złoś- 
ci z brody włosy rwali, aiwaj wszyscy tak wrzeszczeli, na dar- 
mo palce krzemieńml strzaskali/'^ Pokrzepiwszy się jednak u aren- 
darza „tego, co było wojsko jego,** który nadaremnie prosił ich, 
by zaprzestali dalszej wojny, wyruszyli dalej na wojnę, wzmoc- 
niwszy jeszcze swe siły. Dalej opowiedziano ostatni epizod tej 
wojny w sposób następujący: „Pan Uryń tak krzyknęli: „My 
pardon uie damy!*^ Dali postt^powali, nową wojnę marsz trąbili, 
aź wieczór przecisz doczekali. Ślepi coś dojrzeli: coś takowe 
niby zielone morze! Tak ta ciężko wzdychali, dali postępowali, 
źe plewaó uie umieli. Do pana Urynia zuaó dali: coś takowe, 
dziwy nowe, zielone morze! Pan Uryu przyjechali, tak się za- 
frasowali, bo plewaó nie słychali. Co robić? Nowe kłody (łódki) 
przywieźć dali, aby Żydzi w nich pływali, tak bardzo głośno 



Digitized by 



Google 



2C6 IWAN FRANKO 



krzykali: „Aiwaj mir Jccliowe! Mc członki niezdrowe!*' Żydzi 
plywae nie chcieli, śmierci się bardzo bali, tak wszyscy napła- 
kali. Tak wsssyscy przeklinali, na Uryn aaw olali: „Ach Uryń, 
to jeat wielki Duryd! Nam tu nie przebaczy^ każdy w wodę 
skacze,^ Pan Uryu aic dowiedzieli , prędko kłody zrychtowali, 
to jcBt IMki szykowali, tak tu strach waayacy mielL Żydzi 
siadać muaieli, jedni drugich strzaskowali, pana Uryuia zepchn^lt, 
aiwaj Wrtzyscy wrzeazezeli, ratunku tam nie mieli, ai spodku 
dolecieli. Aż ta obaczą cuda nowe: to jest i^it zielony, za Pim 
piasek suchy. Pan Uryń stoplal (sicij pończoski w suchy piaski. 
Tak wszyscy zawołali'. „Ach, jeszcze brzegu nie naruszyli, a jui 
pońezoski suszyli*" Tak aif^ wojna skończyła, cudów, nieszczęś* 
ciów tak wielka silą, iy do wsk a wojna przegrała. Joźeśmy się 
spracowali i takeśmy koniec wojny doczekali* Koniec, koniec 
naszej wojny, niecb bt^dzie każdy spokojny! Kto utnie dalej, niech 
się pochwali, Żydzi mu będą wojn^i czyli batem dopomagali." 

Jak widzimy, wiersz polski w głównym epizodzie wykasu- 
je rysy znacznie odmienne od anegdoty msiń^kiej, ale zarazem 
ma z nią tyle ryaów wspólnych, że myśl o wspólnym ich źródle 
nasuwa si^ sama przez się. Czy jest takim wspólnym źródłem 
poemat Zydoswaros^ którego rozpatrzeniem teraz się zajmie- 
my, wydaje mi się rzeczą równie wątpliwą, chociaż poemat ten, 
jak czytelnik zobaczy, w całym awym układzie ma wiele wspól- 
ności z wierszem polskim, a w epizodzie z pozornym morzem 
jest zbliżony do anegdoty ruskiej, to znaczy, ł^itwo może 
być uważany za oryginał jednego i drngiei^o opowiadania, po- 
wstałych niezależnie od aiebie. Wątpliwym jednak wydaje mi 
się to z powodów, które niiej bcdą wyłuazczone. 

Na poemat Żydcmmros pierwszy zwrócił uwagę pan Wł, 
Smoleński w swej pracy: „Stan i sprawa Żydów polskich 
w XVIII wieku'' (Warszawa 1876, str. 2ti-27), clioeiaż, zdaniem 
moim, nie całkiem słusznie go ocenił, przypisując autorowi jego 
„lekkomyj^lne a złośliwe ośmieszenie Żydów, i to wtenczas, kie- 
dy należała dla utorowania drogi reformie, wszelkie plemienne 
przesądy zacierać.'* Sąd ten powtórzył i H, Nushaum w piątym 
tomie swej Hhtorji Żydóio. Ponieważ ani jeden, ani drugi 
z tych historyków nie podał treści tego poematu, przeto dla 
sprawdzenia ich sądu o nim, jakotez w związku z tematem ni- 
niejszej rozprawy, podaję bibljograficzny opis dziełka z wypisa- 
niem ustępów, dotyczących naszego tematu. 

Dziełko, o którym mowa, jest to niewielka książeczka 
w malej 8-ce, o IH stronnicach. Egzemplarz, znajdujący się 



Digitized by VjOOQ IC 



WOJNA ŻTD0W8KA 



m 



W bibljotece OsBolińskich wc Lwowie^ ma nr* bibljoteeznj 20,871, 
Tjtał brzmi Żydos7varos^ mamiskrypt znaleziony na drodze 
frawdy. *) Poniżej tj^tiiłu umiea^czoEO epigruf: Diśparibus bubus 
non facile irahitur currus. Miejsca am roku draka nie podano. 
Według p. Smoleńskiego, dziełko ukazało się w początku stycz- 
nia 1792 r., i już w lutym tegoż roku wydano Odpoiucdi na 
ksiątkę ^ŻydQS7varos^ (przez CIk K. L,)- 

Puemat, napisany wierszem 11 -zgłosko wy m^ wiązauym 
w zwrotki O-wierszowe o rymie ababcc^ składa się z 12 pieśui. 
Poil tekstem są obficie rozsiane uwagi objaśni aj £jcej szczególnie 
przy nazwach bistoryczuych^ gieograficznyoli itp> Rzecz napisana 
w ducbu owego czasu, dość rozwlekle, ale nie bez talentu^ jak 
się czytelnik z następujących wypisów przekouać może. Na 
czele pierwszej pieśni znown umieszczono epigraf łaciński: En 
^uo discatdia €iv€s i^cTdHxit misa osi W dwóch pierwszych 
pieśniach W3pomiua autor lioj^ć og^^dnikowo o świetnej przc-^zło- 
śei narodu żydowsliiego, o niezgodzie i zniewieścialości, które 
dojirowadzily ten naród do upadku, i wreszcie o przemyśliwauiu 
niektórych jednostek nad przywróceniem dawnej świetności. Jnż 
tatuj bardzo często z poza przezroczystej aałoiiy żydowszczyzny 
wychyla się właściwy zamiar autora, mówienia nie o Żydach, 
lecz o-Polakueh. W dalszych pietśuiacb cel ten coraz jaśniej aię 
wylania, W pieśni trzeciej przedstawiono naradę w kabale uad 
tym, czy zaczynać wojn^ o odzyskanie Palestyny i Jerozolimy, 
czy nie. Narada ta kubek w knbek jest podobną do sejmiku 
czasów saskich i kończy się kłótnią i bójką^ wzorowaną ponie- 
kąd na Mo mich omach ji Krasickiego. Opis tej bitwy zajmuje 
pieśui IV i V, Dopiero gdy jeden z uszkodzonych w owej bitwie 
Żydów wezwał pomocy postronnej, która rozbroiła walczących, 
partja wojowDicza wzięła przewagę, i wodzem wybrano Mendla 
(pieśń VI). W dalszych dw^*vch pieśniach ojiisano skład i uzbro- 
jenie wojska żydowskiego w sposób humorystyczny, będący za- 
razem gorzką satyrą* na ówczesne wyprawy. Wojsku nie ma 
broni, ale natomiast wiezie podostatkicm judła, napoju, nawet 
pierzyn, a także cale wozy, pelue sznurów dla wiązania spodzie- 
wanych jeńców. Wyruszają wreszcie* Pierwszego dnia uszli pół 
mili, poczym spali całą noc ai do uasti^pnego południa. Wresz- 
cie w pieśni iX zaczynają sio właściwe przygody wojenne Hzli 
znowu cały dzień. 



*) Estreicher w t. V Bibljogmfji (atr, 33 1 ) jako antora tego 
poematu wymienia HjtroDlma Juazyfiskiego. Rtd, 



Digitized by 



Google 



268 



IWAN FRANKO 



Staa^Ii jfi8zcz« na nocleg zawczasu, 
Nagłym pokwapem na siłach opadli, 
Na czyatym polu niedaleko laau; 
Lecz żeby zbójcy na nich nie napadli, 
ObBtawili się wokoło wozami, 
Między k torem i ukryli się 8 a mi, 

Eiefnik tymczasem rznął baraoy, woły, 
A łeby wojaku głodu nie cierpiało; 
PoŁym od erehra zastawiono stoły, 
Przy który cb męztwo zmiękczone siedziało; 
Tak kiedy owi rycerze podjedli, 
Do faraona czymprędzej zasiedli* 

Dodano trunku, jak zwyczaj w obozie^ 
Pito za zdrowie jed Domyślnej zgody, 
Krzyczano: „Witaj, węgierski nawozie! 
Witaj, napoju dla sił i ochłody! 
Wieknj wra^ z nami, a my ciebie za to 
Będziemy corok opłacać bogato! ^^ 

Wokoło nocne stanęły pikiety; 

Ber ko odważny na drzewo się scbował. 

Mając nabite z sobą pistolety; 

Nucbim w pokrzywie za rowem nocował; 

8z1oma z Ohaimką przyczaił się w trawie; 

Herszko w obozie stanął z piką żwawie^V 

O pdłnocy wojsko się zbudziło: niektórym przyałyszal się 
huk armat Zaczął się popłoch j wńród którego zbudził się tei 
siedzący na drzewie Berko. Spadając z drzewa, zahaczył pi^ 
stojetem o gałąź, pistolet wypalił, i całe wojsko zaczęło na 
gwałt uciekać. Wtym nowa przeszkoda: zobaczyli pieńki wy^ 
ciętego lasu i zatrzymali się. Posyłają na wzwiady Josia, ten 
jednak nie chce iść. Wysłany zamiast niego Moszko podpił so- 
bie Da odwagę i zobaczył w pieńkach wojsko nieprzyjacielskie, 
czym znowu zaalarmował wojsko, które zaczęło uciekać w inną 
stronę, przez piasek. Lecz i tutaj nie uszło strachu. Zobaczono 
zdała tumau kurzu, posłyszano szelest, i nie czekając już na 
nic więcej, rzucono się do ucieczki znowa w iuną stronę, A tym- 
czasem przyczyną tego popłochu był baran. Tutaj autor w przy- 
pisku opowiada, ie wypadek podobny zdarzył się w r. 1787 
w Boflji południowej f gdzie wszyscy mieszkańcy miasta Olwio- 
pola uciekli przed stadem owiec, które wzięli za ordę tatarską. 



*) 8tr, SO^-Sl, Pisownię i interpunkcja modernizuję* 



Digitized by 



Google 



WOJJJA ŻYDOWSKA 269 

Na tym kończy się pieśń IX, Iec'£ nie kończą Bię nŁrapIenia od- 
ważnych wojowników. W pieśni następnej opowiedziana epizod 
z hieczką. Podajemy pieśń tę prawie cai%: 

Zmykają pułki z odwagi wybrane, 
Jeden drugiego raol i kaleczy, 
Zrzucają j«ids£ców konie rozhukane, 
Skaeząc jak charty, pUBzezone ze amyczy. 
Trzask, wrzask, krzyk, hałas wszędy ai^ rozlega, 
Wtym kaidy możnie w inną Btronę zbiega. 
Po chwili przecież przyszedazy do siebie, 
Waleczny hetman m^ine ściąga roty, 
Kleazcz^śeia przeszłe w niepamięci grzebie, 
Gotów na nowe hazardy, kłopoty. 
Idzie odwaźuie, a za każdym krokiem 
Pełnym bojaźni vrs2ędy rzuca okiem, 
PoBtrzegszy hreczkę, co kwiatem bielała, 
Krzyknie: -Czekajcie, waleczni rycerze I 
Rzeka stę jakaS szeroka rozlała, 
Niech każdy żywo do mostu aię bierzer^ 
Wtym Herazko junak odezwał aię głośnie: 
,,Alboź to woda? wszak to breczka rośnie!" 
fjHreczka czy woda, stawcie śmiałe kroki! — 
Rzekł hetman: — czegoi boicie Bię wody! 
Wszak Mojżesz przeszedł zbiorów ód głęboki 
Z odważnym ludem hez najmniejszej szkody. 
Idźcie, odwagą i męztwem zagrzania 
Bracia waleczni, bracia ukocłianil^^ 

Mowa hetmana ciągnie się jeszcze dalej przez 5 zwrotek. 
On sam staje na czele wojska i rusza naprzód. 

Taką hetmana movrą zachęceni, 
Kuszą Bię hnrmem odważni rycerze, 
Każdy przy wodzu życie mało ceni. 
Gdy z niego przykład tak chwalebny bierze. 
Idą nawałem wpław przez breczka młodą, 
Którą tak długo mnieaiah byó wodą. 
Stanąwszy z drugiej strony ow«j wody, 
Strachem przeprawy pułki niezrażone, 
Bez zamoczenia, bez mostu, bez szkody, 
Pościły konie pławem uznojonc. 
Te, gdy się wolne z jeźdźców obaczyłyi 
Wodę tak bystrą spaały i wybiły, 

Bzecz jednak kończy si<j dość tragicznie. Idąc dalej wśród 
przechwałek i pijatyki,-- 



Digitized by LjOOQ IC 



270 IWAN FBANKO 



W tej chlubie przyjdą, gdzie rzeka prawdziwa 
Bystro korytem wymulooym płjnie, 
Gdzie krętym nurtem brzeg ostry podrywa, 
Tocząc bałwany, jak koła przy młynie. 
Wtenczas odważny rycerz, skoro łyknie: 
y,Na ochotnika przez tę breczkę!'^ krzyknie. 



W tej chwili wpada Moszko i wola^ że rzeczywisty nie- 
przyjaciel się zbliża, oddział Filistynów. Wojsko w strachu pije 
i rzuca się do wody, gdzie wielu znajdujo śmierć, Jeduacześnie 
Filistynowie, widząc popłoch, uderzają również na wojsko, cho- 
ciaż ich było tylko 50, i zadają mu dotkliwą kl^skq. Wojna 
kończy się zupełną przegraną Żydów. 

Na ostatniej stronnicy autor napisał: ,,KoDiec Żydoswaros 
części ey pierwszey. Eesztę Żydozgodos okaże,*' Zdaje mi się, 
że mimo wyraźnego napomknienia, że to jest cz^ńe pierwsza, 
nie należy mniemać, iż autor zapowiedział część drngą. Żydo- 
zgodos^ według słów powyższych^ należy do przyszłości. 

Czy można czynić temu poematowi zarzut lekkomyślnego 
i złośliwego ośmieszania Żydów? Zdaniem moim: nie. Autor 
biczował i ośmieszał w nim wady, błędy, ale nie Żydów; dawał 
npomuienia i przestrogi w tonie poważnym, podobnie jak to 
czynił np, Krasicki w Myszeidzie. Po przeczytania jego poematu 
nikt nie mógł wynieść jakiejkolwiek odrazy lub niechęci do 
Żydów, przeciwnie, gorzkie uczucie wstydu i żalu. Jedno chyba 
możnaby zarzucić autorowi, że dla swego poematu wziął kaiiwe 
niezupełnie może stosowną, kanwę, którą niezawodnie znalazł 
już gotową czy to w ustach ludu, czy w jakim piśmiennym 
pamiJecie, skierowanym rzeczywiście przeciw Żydom. 

Że eatyryczno-huiuory styczną epopeja o wojnie żydowskiej 
wytworzyć się mogła, a niemal nawet wytworzyć się musiała 
u nas w XVIII wieku, a szczególnie w prowincjach polnd- 
niowychj wchodzących w skład dzisiejszej Galicji, to zrozumie 
każdy, kto przeczyta chociażby piąty tom ITistorji Żydóxv H. Niia- 
bauma, a w nim opowiadanie o zaciętych walkach mii^dzy Żydami 
rabinifitami z jednej, a sabaitami, potym frankistami i chasy- 
darni z drugiej strony. Walki te były prowadzone z jednej izdrn- 
giej strony sposobami wcale nie rycerskicmi, zapomocą wzajem- 
nych przeiiladowań, ulicznych bójek, wzajemnych denuncjacji, 
a w dodatku, co jeszcze ogromnie powiększało grozę położenia, 
przy akompanjamencie wściekłego wycia prasy antysemickiej, 



Digitized by LjOOCIC 



WOJNA. ŻYDOWSKA 



271 



popalaryznjąeej najpotworniejsze o Żydach legiendy, w towarzy- 
stwie takich faktów^ jak potworny proces żytomierski 1753 r. 
i grodzieński 1760 r.^ jak rzezie dokonywane na całych rodzi- 
nach żydowskich w Ealiszu 1763 r., lub w Trokach i po w. Lidz- 
kim^). Gzyż nie mnaiala się na ten widok sama przez się na- 
Bawać myśl o wojsku zaślepionym, które samo się gubi, biorąc 
Łreczkę za rzekę^ a rzekę za hreczkę? 

Nie wątpię, że skrzętne poszukiwania w bibljotekaoh, w sta- 
rych drukach i rękopisach^ wydobędą na jaw niejeden jeszcze 
litwor^ mający za temat humorystyczną wojnę żydowską. O pi- 
semku „śmiesznym a nędznym/' występującym „w płytki sposób 
przeciwko Żydom,^ a napisanym przez podstolego łukowskiego 
Hadziewieza, wspomina Czacld (Dzieła \\l^ 191)> ^ za nim Smo- 
leński {str. 27) j nie podaj !^c ani tytułu, ani treści tego pisemka. 
W rękopiśmiennym zbiorze rozmaitych wierszy polskich i ru- 
sińgkieh, piaanym około r. 1780, a znajdującym się obecnie 
^ moim posiadaniu^ jest równie wiersz o wojnie żydowskiej, 
ł^iersz istotnie wystawiający Żydów na pośmiewisko i pogardę, 
/ prawdopodobnie w owym czasie dość popularny, gdyż niektóre 
i^go zwrotki weszły dosłownie w skład innego wiersza, druko- 
^'auego i sprzedawanego dawniej po odpustach i jarmarkach, 
^'ersxa o Lajbusiu, nowym Mesjaszu żydowskim. Żałuję, że 
^^lersasa tego nie mam pod ręką i nie mogę podać ani jego ty- 
"^^j ani teź porównać go z tekstem rękopiśmiennej wojny ży- 
^owsfcif^j z XVin w.j którą tutaj w całości przytaczam. 



Swi^e Nowiny Są Niesłychane, 
Woyako Żydowskie iest zbuntowane. 

Wszystek stary zakon 

B^Jzie whiził na kori, Ay waymir. 
Juz Jarosławskie Eonstytucye, 
Jtiż roskazali na Batalie, 

Seymik stanął w Skole, 

By każdy Szedł w Pole, Ay waymir. 
WfiSŁysey Rabrui będą Wodzowie, 
Szkofnik y Kantor Oficyerowle, 

Bożniec, Rodały 

Będą ful gę miały, Ay waymir. 
Wszędzie te Hat^la. wszystko wydały, 
Z Czarnego barwę robić kazały, 



*) Smole Aeki Skin i -prawa itd. str. 29 — 31. 



Digitized by 



Google 



^ 



272 IWAN FRANKO 



Będzie Żołnierz stroycy. 

Odważny do woyny, Ay waymir. 
Strzelby mieć będą pofizlófowane, 
Szable we Trzy Kul ponabiiane, 

Pistolecie z Kurkiem, 

Będą strzelać z Turkiem^ Paw, paw, paw. 
Wszy, pcbły y gnidy polegnąć muszą. 
Skoro się takie Żołnierze ruszą. 

Wszystko z Placu zniknie. 

Jak rauz^) Szkolnik krzyknie, Ay waymir. 
Krew się na Rękacb poleie bez miary. 
Wszystko zwojuie taki Żołnierz Śmiały. 

Rabin na koń wsiędzie, 

Co tam za Strach będzie, Ay waymir. 
Po takiey Woynie te Nieprzyiaciele 
Gryzać nie będą więcej Izraele; 

Icek na swey brodzie 

Nie l)ędzie miał Weszki młodzie, Ay waymir. 
Ah Miły P. Bóg, day Zwycięstwo Żydom, 
Aby się ognali Wszom, PcUom y gnidom, 

Aby był pamiątkiem 

Pod tak strasznym bidkiem, Ay waymir. 

Ti^go rodzaju nędzne wierszydła, rozchodząc się z rąk do 
rąk, przepisy wane, przerabiane, rozszerzane gwoli upodobaniu 
niewybrednego smaku ilumów, szerzyły oczywiście całkiem inne 
pojęcia o Żydach, niż poemat Żydoswaros^ który prawdopodob- 
nie, z powodu swej ciężkiej pseudoklasycznej formy i swej roz- 
wlekłości nigdy popularnym nie był. Lecz jakkolwiek nędznemi 
muBi podobne wiersze nazwać historyk literatury i cywilizacji, 
są one przecież godne uwagi, jako dokumenty, świadczące o na- 
stroju społeczeństwa, o umysłowej i moralnej atmosferze, wśród 
której żyli nasi przodkowie. Dla naszego tematu specjalnego 
wiersz powyższy ma jeszcze tę wartość, że poświadcza, iż te- 
mat huoiorystycznej wojny żydowskiej był znacznie dawniejszy 
od ukazania się poematu Żydoswaros^ i że poemat ten uważać 
należy nie za źródło późniejszych produktów tego rodzaju, lecz 
za jedną gałąź tego samego pnia, za jedyne zresztą opracowanie 
tego tematu, które bądź co bądź ma pewną wartość literacką. 

Sam temat, powieść humorystyczno-satyryczna o wojnie 
Żydów, którzy uciekają przed baranem, strzelają do pni, idą 



^) Niemiecki okrzyk: heraus! 



Digitized by LjOOCIC 



I 



WDJ5A ŻYDOWSKA. 273 



wpław przez lireczkę itp.^ ^J^ skomponowany, zdaniem naszym^ 
nieco dawniej^ tak, ie antor poematu Żydosimros zastał go jnz 
gotowym i próbował w swym opracowania nadać mu inne zna- 
ezedc. Czy wzór jego, który zapewne był bodłem wiersza pol- 
skiego Wojna iydmvska i anegdoty rusińskiej^ był utworem pi- 
sanym^ czy też opowiadaniem ustnym, tego na razie nie wiemy. 
Bardzo prawdopodobnie było to opowiadanie natne, które n nas 
bardzo łatwo powstać mogło pod wpływem ży wycb faktów z jed- 
nej^ a hnmorystycznycb anegdot i ^szwenków'' zachodnie-euro- 
pejskicb, specjalnie niemieckich, zdawna popularnych w Polsee, 
z drugiej strony. Opowiadania te dawały prawic całą gotową 
osnowę dla owej powieści; pozostawało tylko przystosowanie ob- 
cych opowiadań do własnego gruntu, przeniesienie na Żydów 
tego. 00 Kiemey opowiadali sobie o Szwabach, Schildbilrgeraeh 
itpp 

Bistorja o zaślepionych rycerzach, wędrowcach, pielgrzy- 
mach itp., którzy rax uważają kwitnącą hretzkę za wodę i ją 
przebywają wpław z wielką trwogą, później zaś^ niby nauczcDi 
doświadczeniem, rzeczywistą wodę uważają za hreczke, i rzu- 
ciwszy się w nią nierozważnie, znajdują w niej zgubę, należy 
do tematów bardzo popularnych w niemieckiej nowelistyce ust- 
nej i piśmiennej. Z ust ludu zapisali tę powieść Grimm {Mar- 
den II, nr. 149} i Birlinger ( Yolkstlmmlkhes aus S^hwaben^ I^ 
nr- 691), ten ostatni w związku z bistorja o siedmiu Szwabach, 
o której dalej jeszcze mówić nam wypadnie. Opowiedziano tam 
mianowicie ten tylko epizod, że siedmiu Szwabów, idąc w dro- 
gę, natrafiło na łan kwitnącego lnu, który wzięli za jezioro. Gdy 
po wielkiej trwodze przebyli wreszcie mniemane jezioro bez żad- 
nej straty, chcieli się policzyć, azali są wszyscy. Sołtys zaczął 
liczyć w ten sposób: „Ano, oto sołty» jestem ja, a ty jesteś dru- 
gi, a ty trzeci" itd< i zawsze doliczył się tylko do sześciu. Do- 
piero przechodzący mimo czeladnik poradził im, by każdy z nich 
kolejno wetknął nos w pewną miękką masę, leżącą przy drodze, 
i aby następnie policzyli owe odciski. 1 oczywiście, ku wielkiej 
ich radości, odcieków było Biedem, Anegdota ta znajduje się 
ruwnież w ustach ludu ukraińskiego, chociaż nieco w innej for- 
mie, i świetnie była wyzyskaną w humorystycznej powieści Grze- 
gorza Kwitki-Osnowjaneńk] p, t, Konołopska wicdima^ gdzie 
eetnik kozacki Z^ibriocha, policzywszy swą setnie zapomocą kar- 
bów na długiej tyce, chce nastanie ten „dokument" wcielić do 
aktów, lecz nie mogąc wejść z nim do chałupy przeze drzwi, 



Digitized by VjOOQ l6 



274 IWAN FRANKO 



jeet zmuszony rozłamać go na dwie połówki. Oiói na niesz- 
częście, tyka rozłamała się właśnie na jednym karbie. W cba- 
tupie setnik liczy karby na jednej połowie, potym na drugiej, 
i nie może się doliczyć jednego kozaka. Wychodki na dwór, 
okłada obie polowy tyki razem, liczy^ i widzi, te sotniŁi jest 
w komplecie; lecz po drodze do chałupy znowu jeden kozak się 
gubi- 

Historja o przepływaniu łanu pokrytego kwitnącym lnem 
łącsty się w niemieckiej literaturze najczęściej z opowiadaniem 
o wojnie t. zw. Scbildbiirgerów, tj. mieszkańców fantastycznego 
miasta Schildy, którzy z początku byli tak mądrymi^ że ich 
królowie i książęta rozrywali sobie na radców i ministrów, 
a póiuiej, by ujść tego niebezpiecznego zaszczytu, postanowili 
robić na każdym kroku głupstwa i niedorzeczności j i dopóty ro- 
bili je z rozmysłu, póki wreszcie nie stracili tradycji dawnej 
mądrości i nie stali się rzeczywistemi głupcami. Na tę wdzięcz^ 
uą bunjorystyczną kanwę przeniesiono z czasem mnóstwo humo- 
rystycznych anegdot i opowiadań, z których wreszcie nrobiła 
Bię jedyna w swoim rodzaju historja miasta Schildy, która za- 
jęła wybitDe stanowisko wśród bogatej literatury niemieckich 
„książek ludowych" ( Volksbtkher). Kompletna Jiistorja Schild- 
bOrgerów ukazała się po raz pierwszy w r. 1598 pod tytułem: 
Wundersćltzame Abendłheur liche ^ unerhórie und biskcr unbe^ 
schriebene Geschichien und Thaten der abgemelten Schildbur^ 
ger i?i Misuopołamia hinder Utopień gelegen. Autor podpisał 
się: M- Aleph, Beth, Gimel. Luźne anegdoty i opowiadania, na* 
leżące do tego cyklu, zjawiły się jednak w druku znacznie daw- 
niej, poc/.ąwszy od wielce popularnych Facełiae Bebla, wyda- 
nych jeszcze w r. 1501. 

Inny epizod, wpleciony później w nasze opowiadanie o woj- 
nie żydowskiej, wszedł* w skład innej popularnej biatorji uie- 
mieckiej, opiewającej dzieje siedmiu mężnych Szwabów, którzy 
wyruszyli do Trewiru, by się pokłonić sukni Chrystusowej*). 
M^;żni pielgrzymi kazali sobie zrobić jedną dzidę, a iiciepiwszy 
się jej wszyscy, szli tak prosto, narażając się na rozmaite przy- 
gody i niebezpieczeństwa. Najpierwsza ich przygoda przypo- 



^) Historję tę w formie poetyckiej opowiedział w jia87.ym wie- 
ku Aurbacłier w dziełka YolksbUchUin (Monachium 1835J, później 
K. Simrock w dziesiątym tomiku swych Volksbiicher. 



Digitized by LjOOCIC 



WO^NA ŻYDOWSKA 



275 



niitta xx]eco jeden epizod Żydoswaros: mężni Szwabowie usłyszeli 
jeżenie chrabąszcza czyli szerszenia i rzncili się do ucieczki, 
^ js^k Żydzi w poemacie polskim uciekają od szelestu posły- 
swae^-c we śnie. Być może, ie echo tego samego epizodu— 
Wal^i uciekający przed chrabąszczem— poshiżyło za motyw do 
^iej przytoczonego wiersza „Swiże Nowiny." 

I>Fagi epizod 2 pochodu siedmiu Szwabów, spotkanie ich 
^^aj^eem i przestraubt jakiego przy tym doznali^ moźnaby uwa- 
^^ sŁSłp prototyp eprzodu wojska żydowskiego z baranem, jeże- 
liby ^.utor sam co do tego epizodu nie był wskazał swego 
iródlsi, TV owej ucieczce mieszkańców Olwiopola przed stadem ba- 
ranów. 

Gdy wreszcie dzielni Szwabowie doszli nad brzeg Mozeli, 
zac^^li się zaatanawiac, co to takiego było, i przyszli do wnios- 
^^^ ie to jest łan kwitnącego lnu. Rzucił się więc pierwszy 
^ tiicU w rzekę i ntonąl natychmiast, tylko czapka jego spłynęła 
* Pędzona przez wiatr, popłynęła ku przeciwnemu brzegowi. Na 
^^'^sxczę«cie dla pozostałych, na owej czapce usiadła żaba i za- 
*^5e^^ rzechotaći wat^ wat, watl co Szwabowie zrozumieli, jako 
Słoa Swego towarzysza, by szli za nim. Rzucili się więc śmiało 
^^ '^c-ody i zginęli wszyscy nędzną śmiercią. 

Powieść o przygodach siedmiu Szwabów ukazała się po raz 
f^^^^^zj w dziele Wilhelma Kirchhofa Wcndunmuth^ zawiera- 
ją^ "^ mnóstwo powieści i anegdot ludowych, a wydanym w r. 
^- Co prawda, w tej pierwessej i najstarszej wersji powieśó 
^ ^^Bt nieco udmienuą, szcze|^óluie co się tyczy zajmującego nas 
^^\iodu o rzece i kwitnącym łanie. U Eirchhofa Szwabów jest 
<jziewi(^ciu, i giną oni w Mozeli nie dla tego, że wzięli rzekę za 
Kwitnący łan, lecz z innej pr/yczyny. Ujrzawszy na przeciw- 
nym br/^ogu orzącego chłopa, zapytali go Szwabowie swym dja- 
lektem, czy można t^ rzekę przebyć w bród. Chłop, nie rozu- 
miejąc ich, zapytał swoim djalektem: Wat^ wat? (co, co?) 
Szwabi zrozumieli po swojemu, że on każe im iść śmiało 
w bród {wai€n). Dopiero później, przy końcu XVI lub w XVII 
wiekUj liczbę Szwabów zredukowano do siedmiu i ostatni epizod 
ich wędrówki zmieniono przez przyplątanie do niego powieści 
o kwitnącym lnie. 

I tym razem^ jak w polskim poemacie Żydoswaros^ faumo- 
ty8tyc2De anegdoty hid^we spleciono razem w celu politycznym. 



Digitized by 



Google 



270 IWAK FEASKO 



Jak wykazał w przeszłym roku Holthof)^ powieść o dziewiccln 
czy też o siedmiu Szwabach była pam fletem politycznym, ało- 
żonym na pamiątkę npatikn Związku Szwabskiego w r. 1534. 
Same anegdoty, użyte jako składowe części tej powieści, były 
oczywiście dawniejszej daty, szczególnie zaś powieść o przebro* 
dzeniu kwitnącego lnu, uważanego za rzekij, i o katastrofie woj- 
ska w rzece, uważanej za kwitnący len, należy do dawnych le- 
giend i powieści, spotykanych u rozmaitych narodów. Grimm 
{Marchen^ II) przypisuje jej znaczenie mitologiczne^ zdaniem 
moim, jednak nie całkiem słusznie, Najdawniejszy pUany ślad 
tej powieści znajdujemy u dziejopisa wędrówek ludów, Pawła 
Djakona {Monumenta Germaniae hisionca\ gdzie opowiedziano 
o klęsce Llemlów w sposób następujący: i,6dy wojsko Herulów, 
pobite przez króla Longobardów Tatona, tędy i owędy w ociecz- 
ee pienscbało, zeszło na nie % nieba takie zaślepienie {tania su- 
per €os caelitus ira T€sptxii\ że kwitnące lauy lnu wzięli za 
wodę, którą przepłynąć należy. Gdy więc rozszerzyli ramiona, 
jak gdyby do pływaniaj byli przez miecze nieprzyjacielskie 
okrutnie w pień wycięci/' Ile jest prawdy hiatorycznej w tyra 
opowiadaniu^ pozostawiam to krytykom historycznym; dla nas 
ważną jest rzeczą stwierdzenie faktu^ że początki podgórskiej 

I anegdoty mskiej i polskich wierszy satyrycznych sięgają tak 

,^^^. daleko w przeszłość 

W tej specjalnej formie, pozorna przemiana kwitnącego 

r łanu w wodę— opowiadanie Pawła Djakona— jest niewątpliwie 

najdawniejszym znanym dotychczas prototypem naszej powieści, 
kłóra tiitaj^ jak widzimy, nie ma wcale charakteru anegdoty 
humorystycznej, lecz jest raczej pobożną legiendą. Przemiana 
legiend pobożnych w powieści i anegdoty humorystyczne jest 
zjawiskiem tak częstym i typowym w dziedzinie folkloru, że nie 
potrzebujemy wskazyvfac innych przykładów tego rodzaju. Tu- 
taj wskażemy tylko parę jeszcze rozgałęzień powyższej legiendy. 
W odłączeniu od specjalnej formy, w której może tkwić 
jądro historyczne, opowiadanie Pawła Djakona o klęsce Heru- 
lów wskutek zaślepienia zesłanego z nieba ma dość liczne ro- 
dzeństwo w literat urae legiend owej. Tutaj wskażemy tylko pol- 



^) Ludwik tloltliof: ,jDle Bieben Scbwabeii u ad der h<^iiige 
Kock voa Trier/' w fejletouaeh Franl/urf^r Zeituntj z r, 1B91. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



i 



WOJNA ŻYDOWSKA 



277 



skfe podanie o szlacbcica Pszonce, który ukarany pr3!ez króla 
Kazimierza W* za krzywdzenie cbłopów^ pastanowił zemścić się 
w ten spasób, że apro wadził na kraj najazd dzikich Litwinów, 
Przeprawia się przez Wisłę ku wrogom, prowadd ich lasami kn 
ffiśle, a udawszy się naprzód, tyczkami pooznaczał brody^ by 
dzfkiej hordzie ułatwić przebycie rzeki. Lecz oto w nocy anieli, 
zesłani z nieba w postaci rybaków, poprzestawiali tyki i powbi- 
jali je naprzeciw miejsc, gdzie w rzece znajdowały się głębie 
i odm^Ły. Na drugi dzień zdrajca ł bordą uajeMżeów staje 
nad brzegiem; ufając je^co Błowom, Litwini rzucają się w rzekę, 
l^y j% przejść w bród, lecz natrafiwszy na głębie^ giną w znacz- 
nej liczbie. Legiendę tę, jak wiadomo^ opracował Goszczyński 
w swej pięknej powieści wierszowanej p, t, Fiotr Pszonka Ja- 
mńczyky na podstawie opowiadama znale donego pono u Stryj- 
towskiego. Rzecz zajmująca, że w oryginale kronikarskim zna- 
Łomity poeta- romantyk znalazł tę legiendę jnź ruszoną duchem 
racjonalizmu; autor kromki mówi, ie rybacy, spostrzegazy robotę 
Pflzonki i zmiarkowawszy jego wrogie zamiary, w nocy poprze- 
stawiali tyki. Ooszcz^ńflki, kierowany wiernym uczuciem poe- 
tyckim, przywrócił prawdopodobną pierwotną, ludową formę 
^j legiendy, zrobiwszy % rybaków^aniołów. 

Kzecz oczywista, źe łegienda polska powstała całkiem nie- 
zależnie od powieści Pawła Djakona, cbociaż obie te powieści 
*^^j^ niektóre rysy pokrewne. Czy mamy to objaśniać jednością 
natury i fantazji ludzkiej, czy podobieństwem faktów, które mog- 
V Bię zdarzyć tn i gdzieindziej, czy jaką inną okolicznością? 
^westji tej nie myślę rozstn^ygać^ sądzę jednaka Ł% dla znpel- 
^^ffo wyświetlenia jej trzeba wziąć na uwagę jeszcze jedną po- 
^leśó^ którą pod pewnym względem moinaby uważać za proto- 
typ Wszystkich opowiadań tego rodzaju. Mam tu namyśli biblij- 
^^ opowiadanie o zgubie Faraona egipskiego, który prześladu- 
jąc Żydów, uchodzących z niewoli, puścił się w ślad za nimi, 
^'S' oni sucho przeszli przez morze Czerwone, i ze swym woj- 
^iem s^nalazł śmierć w morskich bałwanach. I tutaj już mamy 
^'^ystkie znamienne rysy naszego tematu legiendowego: zaśle- 
pianie zesłane 2 nieba, wstąpienie do morz4i^ uważanego za su- 
^^y ląd, t śmierć całego wojska. Ze opowiadanie to, nadzwyczaj 
Popularne n Indów chrześcjańskich, łatwo służyć mogło za WKÓr 
P^^y formowaniu podobnych legiend, a nawet wprost dać po- 
caop f\^ j^Ij tworzenia w chwilach groźnych niebezpieczeństw i roz- 
'^eł^HaDych namiętności narodowych, tego dowodzić nie potrzeba, 



Digitized by 



Google 



r 



278 IWAN FEiUfSO 



Zakończę tę rozprawkę tym, czym zacząłem: ladow% aneg- 
dotą rasioską, która jeet równie daleką gałązką tego samego 
pnia, cboeiaż traktuje dany temat całkiem w inny sposób. 

„Byl sobie— opowiadają w Drohabyczn— ślepy d^iad i miał 
chłopaka przewodnika. Pewnego razu był ów dziad z chłopa- 
kiem na prażniku, ehodząc po wsi od chaty do chaty. W jed- 
nej chacie ugoszczono ich sowicie; dano im między innemi łako- 
ciami miskę barszczu, w którym był spory kawał kiełbasy. Nie 
mówiąc ani słowa- przewodnik wyjął kiełbasę z barszczu i scho- 
wał ją za pazuchę. Dziad jednak, stary praktyk, chociaż nie 
widziała ale węch miał dobry. Zwącbał więc kiełbasę za pazu- 
chą n przewodnika, i zbliżywszy się do niego delikatnie^ gdy 
ten zajadał w najlepsze, wychwycił mu kiełbasę z za pazuchy 
i zjadł sam, Rozg^niewany tym przewodnik postanowił się ze- 
mścić. Gdy wyszli ze wsi, zaprowadził dziada na pole, porosłe 
gęsto pokrzywą^ i rzekł;— ^Dziadu, tu jest szeroka rzeka, którą 
musimy przejść w bród. Rozbierzcie sięl" Dziad usłuchał, zdjął 
chodaki^ gacie, podniósł koszulę, wziął jej dolny koniec w zęby, 
i tak uzbrojony ruszył za swym przewodnikiem w bród przez 
mniemaną r^ekę. Zaledwie jednak zrobił parę kroków, gdy wtyra 
sromotnie poparzony przez pokrzywę^ zaczął krzyczeć i lamento- 
wać: ^£j, przewodniku^ dokąd mnie wiedziesz? wszak to nie 
woda!"— „Aha, stary gracie,— rzekł przewodnik — z wąchałeś kieł- 
basę w barszczu, a czemużeś tutaj pokrzywy nie zwącbał? '* 

Jak widzimy, dziwne skoki wyprawia gienjusz ludowy. 
Od powieści biblijnej o klęsce Faraona w morzu Czerwonym do 
anegdoty ruskiej o przygodzie ślepego dziada w pokrzywie, 
droga daleka i skok ryzykowny, A przecież poznanie roy.woju 
i rozgałęzień tej legiendy poucza nas, że istnieje między niemi 
pewien związek, i że w świecie ducba^ tak samo jak w fizyce, 
jeduo uderzenie w aglomeracie ciał elastycznych wywołuje ty- 
siączne, różnorodne ruchy na dalekich od siebie krańcach, zmie- 
nia w sposób właściwy ruchy dawniej istniejące i wytwarza 
kombinacje nieraz dziwaczne^ w których jednak badanie umie- 
jętne zdoła wyśledzić wspólne rysy zasadnicze. ' ' 

Iwan Franka. 



Digitized by LjOOCIC 



i 



^ 



PODANIA O ZWIĄZKACH 

MIĘDZY NAJBLIŻSZYM RODZEŃSTWEM. 



CZĘŚĆ I. 

Syn i matka. 

(Dokończenie). 

Podania o mimowolDjch grzesznikach, którzy nieświado- 
mie dopuścili aiij okropnego gizechu kazirodztwa, snnją si^ pas- 
mem u Słowian południowych. Są to albo legiendy, zaehowiine 
w pamiętnikach pifiraienniczych, albo tea pieśni lądowe, najwi- 
doczniej powstałe pod wpływem legiend książkowych. Typem 
ich jest powieść o Pawle Cezaryjskim^ którą posiadamy w dwóch 
redakcjach j bnlgarskioj i serbskiej. Bułgarską znalazł r, 1868 
w Lnhlanie Włodzimierz Łamański i pomieścił w artyknle swym 
Nkrozsirzy gnicie pytanie. Tekst legiendy znajduje się w rę- 
kopisie z wieku XV lub XVI, w jednym z tych, które niegdyś 
n&leźały do Bartłomieja Eopitara. Komplikuje ona zawikłanie 
przez dodanie nowego watka, wziętego z innąj kategorji podań 
o kazirodztwie^ mianowicie czyni mimowolnego grzesznika owo- 
cem poprzedniego już kazirodztwa, związku brata z siostrą. Za 
to niema tu zwykłego w poprzednich baśniach ojcobójstwa. 

Z powodu ważności legiendy podajemy ją tutaj w dokład- 
nym przekładzie. W rękopisie na str, 103 następuje: 

^Słowo św, ojca naszego Jana Złotoustego o pokucie ducho- 
wej. De więcej aniołowie weselą się w niebie z jednego grzesznika, 
który pokutuje, aniżeli ze sprawiedliwego, ale wysłuchajcie mnie, 
błogosławieni chrześcjanie, bo opowiem wam eud, który się stał. 
Był pewien król imieniem Antoni (Anfoń) po całym Cesarstwie 
(Keaarija) i zrodził syna i córkę, I w końcu umarł Antoni król 
i królowa, a pozostali syn jego i córka jego. I dzierżyli ziemię 
jjcowaką. I (posłowie) od innego króla żądali siostry jego i po* 
owicy ziemia I inny król chciał wziąć brata za zięcia swego 

Tfwij /. Vi wji, 2 19 



Digitized by LjOOQ IC 



280 BBONI8ŁAW GEABOWSffT 

i polomec ziemi, I ssmówilt się % sobą brat i siostra i rzekli: ,,Co 
mamy czynić? gdy jeden weźmie siostrę i połowicę ziemi, to 
rozproszy się królestwo ojcowskie." Więc pojął brat siostrę swo- 
ją i dzierżyli królestwo ojcowskie. I zrodzili syna. 1 rzekli: ^,Nie 
godzi się nam trzymać tego dziecięcia, albowiem jest od brata 
! od siostry." Więe zrobili skrzynia i n^ipisalt liat i wioźyli 
w skrzynię owo dziecko. I raekli: j^To dziecię jest od brata i od 
siostry — i piiiicili ją na morze— kto ją znajdzie, niecb wie, co to 
za jedno.** I potym umarł ojciec jego, i została matka i dzieriyła 
królestwo. I naonczas skrzynię poniósł wiatr i zaniósł ją do zie- 
mi Herodzkiej. 1 znalazł ją pewien mnich, imieniem Jermola, 
I ukrył list i odchował dziecię, i wyrosło i zostało uczonym 
{kniUn) i dzielnym jnnakiem. I przej^ ziemię Herodzką. I nsly- 
szała matka jego, 2e jest król młody owej ziemia i uie wiedzia- 
ła, źe to syn jej, więc posłała do niego list, że go weźmie za 
mt;źa. 1 wyprawił wesele % matką swoją, aby pojąc ją za kró- 
lową sobie i aby być królem po całej Cczarji. Imię jego było 
Paweł i przyszedł do Jermoly m nieb a, aby go ten pobłogosła- 
wił. I rzekł mu Jcrmola: ,,0 synu Pawle, gdy by ń wiedziała cze- 
goś zapragoął, nie godziłoby się tobie chodzie po tym świecie, 
nie tylko królować/* I rzekł mu Paweł: „Czemuż mi nie godzi 
się królować? jać jestem mądryj jać jestem chrobry^ jać jestem 
uczony i wszystko rozumiem, i złe i dobre." 1 wziął Jermota 
list i dal mu go i rzekł mu: „Czytaj, abyń obaczył, czym jesteś.** 
A Paweł wziął liat i nie cbcial go czytać i dał go jednemu nie- 
wolnikowi, i ten wsiadł na konia i odjechał do Cezarji. I naon- 
czas przypomniał sobie list, który mn był dał Jermoła. I od- 
szedł w ustronne miejsce i przeczytał go i widziała co prawi; 
i zapłakał żałośnie i bił się w pier6 mocno i mówił: ,,0 biada 
mi, biada przeklętemnl Jakże znosi mie ziemia, że mię nie po- 
chłonie żywceml" Ale i wtedy pragnął królować i odtąd nie przy- 
stąpił wcale do matki swojej. I królowa dziwiła się, źe nie 
przychodzi do niej na loże. A Paweł co wieczór wchodził do 
swej komnaty i płakał wielce. I pochwyciła królowa jednego 
niewolnika i rzekła: „Czemn król zasmucony?" I rzecze niewol- 
nik; ^List ma, który mu dalJermoła mnich i czyta go i płacze." 
I rzekła królowa: „Pójdę i ja zobaczyć, co ten list powiada." 
1 dali go jej i poznała go i rzekła: » Biada mi, biada mi, gdyż 
omyliłam się; biada mi, synn mój, nie dośó-ie grzechu z bra* 
tem^ ale jeszcze i syn ma iść na pokaszeeie!" 1 opowiedziała 
wszystko synowij jak była po prawdzie. I wtedy oblekła się 



Digitized by LjOOCIC 



I 



PODANIA O ZWIĄZKACH 281 

krdlowa we Włosienicę i każdy dzień spożywała tylko okruchy 
chleba z popiołem. I przyszedł Paweł do Jana ZłotouBtego i opo- 
^edzinł mo wszystko. Ja, Jan, skoro usłyszałem to wyuzdanie^ 
wtedy moja dusza zamarła we mnie, i włosy moje powstały na 
głowie mojej j i serce moje ścisnęło się. I rzekłem: „O bracie, 
na taki grzecłi oby była spowiedź albo przebaczenie^ Wtedy 
Paweł z całego gardła krzyczał i mówił; ,,0 biskEpie złotonaty, 
ty mDie osądź na śmierć," I ja, Jan, znam pewne miejsce na 
morzu, gdzie opływa woda dookoła, i tam stoi słup marmuro- 
wy. I tam przywiązałem Pawła w pośrodku słupa i okułem ma 
i^ce i nogi i zamknąłem go tam na dnpie ielaznemi kluczami. 
I Paweł mi rzecze: „Kiedy przyjdziesz znown do mnie, biskupie 
śłricty?" I ja rzuciłem kłnczc w morze i rzekłem: ^^Skoro klacze 
te wyjdą z morza, wtedy przyjdę do ciebie/ I odszedłem do 
domu mego patrjarszego. 

,,I minęło lat 13 i pewnego dnia przed Zwiastowaniem.,* 
prsyuiesiono mi ryb świeźycb i znalazłem w jednej rybie klucze 
i zdumiałem się* I nie poznałem ich, gdyż tyle lat minęło. 
I jednej nocy przypomniałem sobie Pawła, ł rano powiedziałem 
to braciom. I rzekłem: ^Żyje Pan i żyje dusza moja. Chcę iść 
i obaczyć tam ów słup." I poszedłem i przyłożyłem klucze, i na- 
dały się i otworzyłem. 1 obaczyłem Pawła, błyszczącego jako 
Blotce* I balsam płynął z lica jego* I jakże radośnie mówił do 
umie: ^Radtij się, nauczycielu dobry!*' I wziąłem od niego bło- 
gtraławieństwo. I dałem mu ilComunję. I wtedy oddał ducha 
w ręee boże^ I wtedy poszedłem do jego matki, i ta otrzymała 
zbawieuie duszy, gdyż kajała się z całego serca. Słyszmy, bło- 
gosławieni chrześcjanie, jak Pan przebacza grzecb, gdy człowiek 
źulflje z całego serca.^ 

Legienda ta była znana i Serbom, gdyż Stojan Nowako- 

wicz natrafił w rękopisach Towarzystwa naukowego serbskiego 

ff Białogrodzie pod liczbą 147 tekst serbski, tylko w drobnych 

szczegółach różniący się od bułgarskiego. Wydrukował go 

w Archw fur slavisclie Philoiogie (t. XI zeszyt HI); szkoda 

tylko, że nie podaje, z jakiego czasu rękopism serbski pochodzi, 

Mżnice redakcji serbsldej od bułgarskiej są stosunkowo nie- 

aczne; ważniejsze z nich wykazujemy poniżej- Tekst serbski wy* 

'je się nam pełniejszym, snadi^. rozszerzony w późniejszym cza- 

. Podaje on imiona rodziców Pawła: Acbaz i A gaza. Skrzy- 

z maleńkim Pawłem wiatr przynosi do ziemi Herodzkiej , „na 

dan^** Ustęp o otrzymaniu liBtu od mnicha i czytaniu tego 



Digitized by VjOOQ IC 






283 BBOHISŁAW GEABOW8EF 

IJśtu jest więcej ro^azerzony i brzmi w oas^puj spoaób: ^Pa- 
weł wziął list i dał go jedaetnu mewoliiikowi i rzekł mu; ^Za- 
ebowaj go, póki nie obaczę, co mówi li^t ten,* I przyszedł do 
matki 8w{)j6j Agazy i pojął ją za małżonkę i objął panowanie. 
Skoro eb cieli w pałacu wejść do łożnicy swojej, przypomniał 
o lii^cie^ który dał mn był mnicb. I przywołał niewolnika i rzekł: 
„Przynieji mi list ów, który ci dałem." I wziął list i przeczytał, 
i zroznmiałj jako urodził eie, i zapłakał wielce i rzekł; ^ Biada 
mole grzesznemnl Panie Boże mój, czy lii nie wyschnie i nie 
zwiędnie ziemia, po której chodzę, ałe jeszcze ja królnję na 
świeciel** I spostrzegła Agaza, źe nie śmie wstąpić do niej, 
i przyszła i nj rżała go płaczącego w skrytości i spytała jednego 
niewolnika i rzekła: f,Dla czego płacze pan nasz i ezetun nie 
przychodzi na łoże Bwoje?'' Niewolnik za^^ powiedział jej; ,^Liat 
dał mn niegdyś ojciec jego^ i teraz przeczytał go i płacze gorz- 
ko i mocno bije się w piersi.*' Skoro ujrzała list A gaza i po- 
znała gOj list syna swego, i zapłacie głosem wielkim i rzecze: 
„Biada miJ synu mój, czy to ty jesteś? Ciyi nie dosyó mi było 
grzechu z bratem moim^ ale jeszcze ma byó z synem moim?" 
i uścisnąwszy się^ gorzko płakali/' Za to potym brak ustępn 
o pokucie matki, a raczej jest on przeniesiony dałej po za miej- 
sce, opisujące osadzenie Pawia na słupie. Tekst serbski po* 
wiada tam: ,,Skoro był on tam lat 12, matka jego oblokła się 
worem i płakała gorzko. I dziennie jadała po pięć kawałków 
cłileba/* 

O slupie marmurowym mówi Jan: ^,Jać wiem w jednym 
miejscu pośród mor^a slup marmurowy, gdzie nikt nie przycho- 
dni i ptaki nie przelatują,** Pawła Jan bierze „na okręt/* Jan 
kluczy, znalezionych w rybie, nie poznaje przez dni cztery 
i troska się wielce. „Aż w jednej chwili poznałem je i rzekłem: 
„Zaprawdę, są to klucze od słupa^ gdzie leży Paweł, ^' I powie- 
działem ojcom i braciom moim, i nie było mi wiary, ale d3Ó- 
wili oni: „O biskupie święty^ od tego czasu przeszło lat 12 
i kości z niego nie zostało, ponieważ ta, taki grzech nie ma od- 
puszczenia *' Balsam płynie nie z lica, ale z piersi Pawła, Za- 
raz potym następuje nieco odmienne zakończenie; „I błogosła- 
wieństwo brali bracia od niego- I przebył Paweł przy Janie dni 
trzy i oddał ducha swego Bogn. 1 posłałem go do matki jego 
do Aleksandrji, i matka jego była to święta Stefanja.*' 

Cały charakter tej legieudy, apokryficznej i snadż nieslus^ 
nie przypisywanej Św. Janowi Złotoostemu, aź nadto wBk&atnje 



Digitized by LjOOCIC 



PODANIA O ZWIĄZKACH 



283 



ie jest ooa książkową, nie zaś ludową, a potym, że według 
wszelkiego prawd epodobieóstwa, pochodzi z literatury bizantyj- 
ekiej, lubo orygioatn greckiego dotąd uie odnaleziono. Czy oba 
teksty, bułgarski i eerbski, są różnym obrobieniem tego samego 
oryginałn, czy też powstały z dwóch różnych redakcji greckich, 
trudno sądzić; tylko pozwalamy sobie stawić domyał, że od- 
mianka eerbska wydaje si^ późniejszą od bułgarskiej, ta ostat- 
nia bowiem jest krótszą i zwięźlej szą*). 

Pokrewną z treści lc§:ieBdzie o Pawle Cezaryjskim jest 
pieśń ludowa serbska, którą znajdujemy u Wnka Karadżicza 
Srffskt' narodne picsme (Wiedeń 1S75 U, od 63)- Tytuł jej brzmi 
Nahod Sim£un (Znajdek Symeonl, U Wukamamy dwie odmian- 
ki; z tycb druga, lubo krótsza, ma treść pełniejszą, która jest 
nast^pnjąCA^;: 

Król chowa w Janjn dziewicę, o której rękę proszą ^^lalo- 
wie (dworacy) i wezyrowie.'' Król nie cbce jej oddać nikomu, 
gdyż Ją pomimo jej chęci chowa dla samego siebie* Król uży- 
wa przemocy. Po trzech latach rodzi się mały chiopiee. Matka 
zamyka go w skrzynię ołowianą z listem i koszulą i rzuca 
w ,,ginc morze. ** Patrjarcba Sawo wyłowił skrzynię i znalezione 
dzieeiĘ ochrzcił juko ,,Znajdka Symeona." „Skoro dziecię do- 
rosło" i pięknie nauczyło się mądrości książkowej, patrjarcba 
Sawo oddaje mu list i koszulę, i każe mu iść szukać rodziców. 
,3ima'' przychodzi do miasta Jauja, gdzie chowano zmarłego 
króla. O rękę wdowy proszą ^^łalowio i wezyrowie;" królowa 
nnątiza rodzaj wyścigów o swą rękę* Każe wybrać sześćdzie- 
aiceiii najpiękniejszych wojaków^ sama wehodzi na j, biały mur'' 
i naca „jabłko pozłacane:" kto je pochwyci, n^kę jej i królestwo 
otnyma, Znajdek Symeon chwyta złote jabłko^ żeni się więc 
i królową- Po trzech tygodniach Symeon poszedł na łowy, 
a królowa, przetrząsając łoże^ znajduje list i koszulę. Poznaje 
^ to jej syn, i oznajmia to Symeonowi, Symeon ze łzami klęka 
paed patrjarcba Sawą, oznajmia mu, , jak wielce zgrzeszył 
poed Bogiem,** i prosi, aby go rozgrzeszył Patrjarcba uie obce 



*) Tekst legiendy bułgarskiej, ogłoszony przez Lama siakiego, 
J*rocił na siebie uwagę Niemców, i czloDck akaderaji petersburakiej 
'^Chiffner przełożył go u a język niemiecki i wy din kowal w ezaso- 
Yk^l^ Gtrfnania (XV od 288). 

^ Srpśke narodnA pksme 11^ od 70. 



Digitized by 



Google 



1/ 



284 isaoNifiŁAW guaiiow^ei 

go rozgrzeszyć, ale budąje mu wieię murowaną,* t zamknąwszy 
w niej grzesznika, rzuca klacze w ^sine morze," Po trzydziestu 
latach schwytano rybę zlotołuską i przynieaiono ją w darze 
patrjarsze Sawie, który znalazł w niej klacze. Sawa przypomniał 
sobie zapomnianego juz Symeona« Otworzył bramę wieży, ale 
znalazł jnż Symeoua nieżywym* Jako świętego, kapłaui przynieśli 
go do „cerkwi Wilendari," gdzie cześć od wiernych odbiera. 

Dmga odmianka dość znacznie się róini od poprzedniej. 
W niej starzec mnich wyławia w Dunaj a skrzjnlę ołowianą, 
którą niesie do klasztoru, myśląc, że w niej skarb jest schowa- 
ny. Zamiast skarbu znajduje dziecię siedmiodniowe, które chrzci 
i nazywa „Znajdkiem Symconem/' Nie oddaje go mamce^ ale 
odkarmia „miodem i cukrem.'' W dwunastym roku dzieciak ma 
tyle rozamn, co inny w dwudziestym, i wodzi rej między ró- 
wieśnikami w nauce i w zabawie. Zazdrosne pacholęta wyrztt- 
cają ma^ ie nie wie, jakiego jest rodu. Symeon odchodzi do 
swej celi, czyta Ewangieljc i łzy leje. Ojciec ihumen pyta go 
o przyczynę łez. 8ymeou opowiada mu o przyganie rówieśników 
i prosi o białego konia, aby jechać w świat szeroki i dowie- 
dzieć się o swoim radzie* Ihumen ubiera go w piękue szaty, 
daje ma tysiąc dukatów i białego konia. Symeon dziewięć lat 
chodzi „po białym świecie/* ale od nikogo o ewym pochodzenia 
dowiedzieć się nie może, bo ^PJ**^^ ^^ umie,'* Dziesiątego roku 
chce jnż powracać do monaateru, wtym pod ^białym gradem Bo- 
dimem^ zobaczyła go) królowa, „piękniejszego od każdej dziewi- ; 

cy.'' Każe go wezwać do siebie^ sadza przy stole, częstuje wi- 
nem i wódką, a potym na noe do siebie zaprasza. Gdy rano 
otrzeźwiał, wstyd go i zgryzota sumienia ogarnęły, uchodzi wiqe i 

z grodu. Zapomniał jednak w grodzie Ewangialji, więc powraca ' 

i zastaje królową czytającą świętą księgę i płaczącą. Królowa | 

z księgi poznała, że iSymeou był jej syncm^ więc oznajmia mu j 

żałosną prawdę. Symeon wraca do monasteru i spowiada się 
ze wszystkiego ibnmenowi. Ibumen wiodzie Symeona do ciemni- i 

cy, gdzie woda po kolana, a w niej żmije i skorpiony. Zamyka | 

ciemnicę ,^przeklętą/' klucze rzuca do Dunaj Uj mówiąc po ci- 
chu: „Kiedy wyjdą klucze z Dunaju^ Symeon pozyszcze przeba- 
czenie grzechu/* Po dziewięciu latacli rybacy chwytają rybg, 
znajdują w niej klucze » które zanoszą ihunjeuowi. Ten przypo- 
mina sobie Symeona, otwiera ciemnicę i widzi, że niema w niej 
wody ani żmij i skorpionów, tylko Symeon siedzi za ,,złotyTO 
stołem i w ręku trzyma Ewangielję/ 



Digitized by LjOOCIC 




PODANIA O ZWIĄZKACH 285 

Oba rapsody serbskie niewątpliwie wypłynęły z legieudy 
cerkiewnej o Pawle Cczaryjskim, a)#^ obrobiły ją niider samo- 
dzielniej z niemałym, jak to rimsimy przyzaać^ artyzmem i poe- 
ty czoością. Ciekawe tu 8% szczegóły, przyrosłe z łnDyeli pieśni 
o juiiakach^ jak up. wyścigi o królową, rzucającą złoto jabłko, 
lab wyprawienie Symeona w świat w piękny cb szatach, z ty- 
siącem dukatów I na białym koniu. 

PocliopnoSó przenoezenia ua inne osoby grzechu Edypowe- 
go, który już w staroiytnycb budził tyle zgrozy morał uej, mu- 
srała dac podnietę do tworzenia legiend o inuycb mimowolnych 
grzesznikach, przyczym ascetyka chrześejańaka wysuwała na 
pierwszy plau nowy motyw, mianowicie potęgę pokuty. Aczkol- 
wiek grzech kazirodztwa wfdawał się tak okropnym, że nawet 
nieś^viadomie spełniony wołał o pomstę do nieba, mimowolnego 
^esznika wtrącał w rozpacz, jednakże pokuta, dopełniona 
według wymagań najsurowszej ascetykij nie tylko gładziła go 
inpohue, ale w końcu otaczała pokutnika aureolą świętości- 

Opowieści te niewątpliwie powstawały w literaturze biziiu- 
tyjskiej, a Inbo, podobnie jak rzecz sił^ ma z legiendą o Juda- 
sauj oiyginałów greckich ni© znamy, jednakże tekety stowiań- 
skie, ba4ń koptyjska, o której ztiraz mówić będziemy, wskazują 
źródło greckie wszystkich owych opowieści, i tu, jak i w wtelii 
innych razach, literat ora bizantyjska odegrała rol^ zbiornika 
powieście które rozlały się i rozpowezechniły po Bwlecie zachod- 
nim i słowiańskim. 

Na Zachodzie nadzwyczaj t>yła rozpowszechnioną bistorja 
o Grzegorzu Wielkim, która podobną jest wielce do podania 
Edypowego, a jeszcze więcej do dziejów legiendowych Judasza. 
Dia czego smutne owe przygody, budzące zgrozę w prawowier- 
nych chrześejanach, przylepiono do wielkiego świętego, uczonego 
papieża, męia, który nawrócił Brytanję i w dziejach cywilizacji 
ehrześcjańskiej tak wielką odegrał rolę, odgadnąć trudno. Być 
może podnietę do tego dala ta okoliczność, ie papież ów przed 
wstąpieniem na stolicę Piotrowa był mnichem nader surowo, 
niemal pokutniczo żyjącym*)- Mamy tu do czynienia z faktem, 
powtarzającym się ustaTyicznie, że motywy i szczegóły, z nader 
starożytnych źródeł płynące^ przenoszą się na coraz późniejsze 



*) Przenoszenie Icgiendy tej na Grzegorza VJT nie ma, zda* 
mtm naszym^ żadnej pod a tu wy. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



i 



286 BROlil]Sl>AW GRABOWSKI 

osoby, podobnie jak dziś jeszcze zwietrzałe anegdoty Meidtn- 
gierowskio przypisują się ,,zDanemu finansiMe'^ ku uciesze lud- 
kUj żądnego ciągle ówieiycli dykteryjek, 

Legiendę tę podajemy według starofrancaskiegoromaosn: 
Vie du papę Grigoirt le Grand- który wydał Luzet w Tours 
r. 1857. Treść jej jest następująca: 

Pewien hrabia w Akwitanji na łożu śmiertelDym polecił sy- 
nowi swemu swoją córkę jedynaczkę. Brat i siostra miłowali 
się wielcCj z czego skorzystał y,wróg'* rodu ludzkiego i rożnie* 
cił w sercu brata niecDą miłość dla siostry, która stała się ofia- 
rą gwałtu z jego strony. Przejęci skrucłią, szukali rady u pew- 
nego barona, i ten poradził im, aby hrabicse poszedł do Ziemi 
świc}tej walczyć za grób Chrjstnsa, hrabiankę zaś wziął do sie- 
bie do domu, gdzie urodziła syna. Nie chcąc go trzymać przy 
Bobie, kazała go wsadzić do skrzyni, do której poleciła włożyć 
rozmaite przedmioty, mit^dzy innemi tabliczki z opisaniem, że to 
dziecko urodziło aię z brata i siostry, a nadto z prośbą, aby 
ten, kto go znajdzie, wychował go za zaląc7,one tu pieniądze, dał 
do szkoły, a gdy dorośnie, aby mu tabliczkę pokazaL Tym cza* 
sem przyszła wiadomość, ie %x%%^'mj brat umarł, hrabianka więc 
wróciła do Akwitanji i ssaczęla rządzić ludem, postanowiwszy nie 
wychodzić za mąź. Wszelako pewien potężny książę wystąpił 
z wojskiem, domagając si^^ jej ręki. 

Dziecię^ puszczone na morze, wyłowili rybacy i pr/y nieśli 
do pewnego klasztoru. Przełożony dal mu imię Grzegorz i od- 
dał na wychowanie córce pewnego rybaka. Grzegons rósł uro- 
dziwy i dumny, jak gdyby przeczuwał, jakiego jest rodu. Pew- 
nego dnia wybił syna Bwej wychowawczyni i był za to ukara- 
ny. Młodzian poszedł ze skargą do przełożonego i oznajmił mu, 
ze pójdzie tam, gdzie o jego poganieniu ludzie nie wiedzą* Pro- 
sił, uby mógł zostać rycerzem, i domagał się wyjawienia^ kto są 
jego rodzice. Skoro przełożony wyjawił mu całą prawdę, mło- 
dzian puścił się na morze i przypadkiem przyszedł pod miasto 
rodzinne, które obcy książę oblegał, Grzegorz pobił księeia, 
i hrabina z podniety djabła wzięła go za męża* Służąca łira- 
biny spustrzegla, że Grzegorz płacze nad jakieś tabliczką z na- 
pisem i opowiedziała o tym swej pani Skoro ta zobaczyła tab- 
liczkę, poznała całą okropną tajemnicę* Grzegorz nałożył na 
matkę pokutę, post, modlitwę, zrzucenie s/.at drogich, pełnienie 
uczynków miłosiernych, nawiedzanie klasztorów i pustełnikówi 
sam zaś przyodział łachmany żebracze i poszedł w świat. 



Digitized by VjOOQ IC 




I 



PODANIA O ZWIĄZKACH 287 



Pewnej uocy przyszedł do rybaka, który uie chciał go wimsció * 

do chaty, gdjź, widząc jago białe ciało, myślid, że jest prze- ; 

brany m kupcem. W końca dał ai^^ iiakłoaić do przyje^cia goś- i 

cia^ ale przy obiedzie, gdy Grzegorz pościł sarowo, począł szy- ' 

dzić z niego i radził mu, aby osiadł gdzie w pieczarze, w ja- | 

kiej skale na morzn. Grzegorzowi ta myśl przypadła do prze- 
konania; rybak odwiózł go do skały ^ zakuł na łaDCuehu w pie- 
czarce i klacze od łańcucha rzucił w morze. Po latach dwndzie- ^ 
stu, gdy już ludzie zapomnieli o Grzegorzu, nastąpił obiór pa- 
pieża. Wtedy zjawił się anioł i nakazał wybrać Grzegorza. i 
Długo szukali go posłowie po świecie, aż w koueu przyszli do 
chaty owego rybaka. Gdy złowiono rybt> na obiad, znaleziouo | 
w niej klucz od łańcuchów Grzegorza. Pokutnika zawiedziono 
do Rjtymn, gdde za przybyciem jego stawały się cuda, ślepi 
odafskiwali wzrok, niemi mowę itp- Hrabina z Akwitanji przy- 
szła spowiadać się do papieża^ ten poznał j% i nakłouil, aby 
oblekła szaty zakonne. 

Komans ów, jak sąd^ą lu-sfcni^ powitał z XI lub XII w. 
Był ou niesłychanie rozpowszechniony po świecie ohrżeicjań^kim, 
i£właszcza tam, gdzie panował katolicyzm; sam zaś przedmiot 
jego obrabiano wielokrotnie prozą i wierszem. Przedewgzyatkim 
w skrócę ni n wszedł w skład zbioru z XIV wieku G^s^a Roma- 
mrum, W Gęsia z hrabiego AkwitaBJi zrobiono już króla 
^w ziemi Rzymskiej'^ i nadano mu imię Markus, a księcia, do- 
magającego się ręki grzesznej królewny, nazwano „księciem 
Burgnndji.'* Hartmaun von Aue, poeta niemiecki z XII w,, na- 
pisał wielki poemat z tego tematu p. t.; Gregorius uf dem 
Shifie^), Był jakiś poemat łaciński, z którego ułamek druko- 
wał Leo w Biiiłier fur die lUtcrarische (Jnierhalhing (1837). Sta* 
roangielski poemat o Grzegorza przytacza w wyjątkach Walter 
Scott w przedmowie do poematu swego Tristam. A obok tego 
były prozaiczne przeróbki poematu Hartmanna, np. wyciąg 
w Der łlciligtn Lebcn i -^ Pas nona i der Heiiigcn^ dalej prze- 
kład szwedzki; słowem, nie ma chyba kraju europejskiego^ do 
któregoby nie była się dostała. 

Baśń o Grzegorzu odbiła się i w utworze włoskim z XIV 



^) TreM poematu IJartmauna opowiedział pokrótce J, By- 
itroii w artykule Pokkić pmlauia ludowe- spokrewnione ze średniowkczną 
kfflcndą Q iwiętijm Grzet/orzn {Wisła^ 11, od 762), 



Google 



Digitized by VjOOQ 



288 BRON1S1.AW GRABOWSKI 

wieku p. t. La legenda di Vergogna% Owalegienda jest na- 
der do swego wzoru podobna, ale zawiera wiele obcych szcze- 
gółów. Dziecię rodzi się od ojca i córki, którzy dają mu imię 
Yergogna (hańba) i puszczają na morze, tak, iż dostaje się do 
Egiptu, gdzie bierze go na wychowanie bezdzietny król Girardo 
Ayenturoso. Ojciec poszedł do Jerozolimy^), a matkę obiegł ja- 
kiś baron, domagając się jej ręki. Wieść o tym dochodzi aż 
do Egiptu, i młody rycerz idzie uwalniać oblężoną niewiastę, 
zyskuje jej rękę, a gdy wszystko się wykryło, razem z matką 
idzie pokutować do Bzymu, i tam wstępują do klasztoru. Na 
grobie ich papież kazał położyć napis: „Tu leżą dwa prochy: 
matka i syn, brat i siostra, mąż i żona, z rodu wielcy barono- 
wie z królestwa króla Foragona, idą do raju.^ 

Najdziwniejszym na pierwszy rzut oka wydaje się to, ie 
całkiem podobną do legiendy o Grzegorzu znaleziono w Egip- 
cie. Wydał ją Amćlineau w Contes de romans de PEgypŁe chrd" 
tienne (I, od 165) pod tytułem „Historja króla Ameniosa.** We- 
dług wydawcy, pochodzi ona z doby od połowy wieku IV do po- 
łowy wieku VIL W „historji** tej występuje król Tarski Ame- 
nios, który walczy z wojskami króla Magów (może Persów?). 
W drugiej połowie powieści król Amenios umiera^ zostawiając 
dwoje dzieci, syna Jana i córkę. Brat po pijanemu dopuszcza 
się gwałtu na siostrze. Przejęty skruchą, idzie w świat i w koń- 
cu wstępuje do klasztoru. Siostra zostaje królową, a dziecię kła- 
dą do kołyski z trzema tabliczkami: złotą, przeznaczoną dla sa- 
mego dziecka, srebrną dla tego, kto je wychowa, i tabliczką ze 
słoniowej kości z zagadkowym napisem. Dziecię, puszczone na 
rzekę, wyławiają rybacy i odnoszą do klasztoru. Przełożony od- 
daje chłopca na wychowanie rybakowi, który otrzymuje za to 
srebrną tabliczkę. Skoro chłopiec podrósł i zmężniał, zacz^ bić 
dzieci rybaka, które powiedziały mu, że nie jest ich bratem. 
Mnich wyjawił mu całą historję znalezienia go na rzece. Mło- 
dzian otrzymał od niego dwie tabliczki, złotą i ze słoniowej 




*) Scelia di curiosita litterarie inedite o rare dal secolo XIII al 
XVII, libro 99. 

^) W tekście^ ogłoszonym przez d'Ancona, opowiadanie kończy 
się tym, że grzesznica wstąpiła do klasztoru^ a dalszych szczegółów, 
przypominających historję Grzegorza, niema; te wzięte są z innej 
odmianki. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



^ PODANIA O ZWIĄZKACH 289 

k\)id z napisem; złotą sprzedid, kupił sobie za pieniądze konia, 
bruń, piękne szaty i poszedł w świat szukać ojca swego. Po 
dr^e natrafił na miasto oblężone i dowiedział się^ że król ja- 
kiś ubiega miasto, w którym panuje niewiasta. Młodzian wje- 
chał przez bramę miejską^ zagrzał wojowników do boju, pobił 
wroga i króla wziął do niewoli. Gdy w nagrodę niczego przy- 
jąć nie chciał, królowa, zachwycona jego urodą imęztwem, ofia- 
rowała mu swą rękę. Małżeństwo miłowało się wielce, ale kró- 
lowa spostrzegła^ że młody małżonek chwilami bywa blady i ma 
ocKjr zaczerwienione. Jedna ze służebnic znalazła tabliczkę ze 
słoDiuwcj kości i oddała królowej^ która na jej widok padła 
Kemdlona. Nadbieglemu na to królowi oznajmia, że jest jej sy- 
nem. Przerażony tym młodzian wypada z pałacu i biegnie, gdzie 
go oczy poniosą. Na brzegu morskim oddaje szaty swoje ry- 
bakowi, a sam bierze jego suknię, każe mu kupić dla siebie łań- 
cncb żelazny. Król zakuwa się w łańcuchy, klucz od nich rzuca 
ilo morza i każe powieść się na pustą wyspę. Tam modli się 
skruszony, wołając do Nieba o zmiłowanie. Tymczasem umiera- 
jący patrjarcha na łożu śmierci nie obiera nikogo z młodszych 
dachownych za swego następcę i umiera. Król wyprawia kUku 
m sfFCj drużyny, aby poszukali po monasterach mnicha, godne- 
go być patrjarcha. Słudzy królewscy przyszli do rybaka, który 
dostał był szaty królewskie, i kazali mu ułowić rybę na obiad. 
Hybak złapał wielką rybę, w jej wnętrzu znaleziono klucz od 
wepomujonego już łańcucha. Bybak posłom królewskim opowia- 
da hietorję owego klucza; ci, zdjęci ciekawością, każą przewieźć 
aii; na pustą wyspę. Tam znajdują pustelnika, modlącego się 
z rękoma, wzniesioneml do góry; łachmany spadały już z na- 
giego ciała. Posłowie królewscy przywiedli go przed króla, ten 
kazał zawezwać dwunastu biskupów, i ci pokutnika obwołali pa- 
trjarcha. Tymczasem matka jego z żalu rozchorowała się i bliz- 
ką była śmierci. Usłyszawszy o wyborze patrjarchy, w towa- 
rzystwie kilku sług, udała się do niego. Patrjarcha poznał ją, 
pomodlił się, i chora wyzdrowiała. Potym dał się jej poznać, 
wskutek czego zemdlona u nóg jego upadła. Oboje potym po- 
marli. PowieSć kończy się nauką o potędze pokuty. 

Powyższa baśń egipska daje bardzo dużo domyślenia. Jej 
podobieństwo z legiendą o Grzegorzu jest rażące, niezaprzeczo- 
ne, nastręcza się więc pytanie, w jakim związku obie one po- 
między subą zostają. Trudno przypuścić^ ażeby legiendą o Grze- 
gorzu powdtała z żywiołów powieści Edypowej na zachodzie, i to 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



290 BRONISŁAW GRABOWSKI ^ 

W czaBach Bader wczesnych, i odbyła w tychie czasach pochód 
na Wachód, by trafić do Egiptu. Musimy raczej przypuścić, źe 
powfltala na Wschodzie i podobuie jak ty Je iniiych opowiefici 
przeszła na Zachód. Legienda o Grzegorzu, według nasicego 
przypnszczcnia, musiała mieć podstawę swą w legiendzie grec- 
kiej, a to, że redakcji greckiej nic mamy, niczego jeszcze nie 
dowodzi. Od legiendy greckiej pochodni egipska, a zarazem 
i łacińska, tylko z odpowiedniemt zmianami. Inną jeszcze 
kwestję nastręcza baśń egipska. Naprowadza oua na przypuBz- 
czenie, ze pierwotwór jej, zapatrzony ua historjc Edypową, mugł 
urodzić sir nie we właściwej Grecji, nie w Bizancjum, ale w sa- 
mym Egipcie, była to bowiem ziemia pnstelnikćw, mnichów^ po- 
kutników i ascetów wszelkiego rodzaju, a jaskrawa fantazja 
afrykańska przedziwnie godziła się 2 jednej strony z nieokielz- 
nanemi wybrykami namiętnościj z drugiej z eurowym ascetyz- 
mem, posuwającym się aż do przerażającego samoudrccseoia* 
^Tutaj to w pierwszych wiekach chrześejanstwa popuszczano swo- 
bodnie wędzidła namiłjtnościom wszelkiego rodzaju, nurzano siq 
w grzechach, a po ty ni błagano Niebios o przebaczenie pokutą, 
która wydaje sie niemożliwą dla słabej natury ludzkiej* Wszak- 
że to ziemia Pawia pustelnika, Antoniego, Taidy, Marji Egip* 
cjanki^ Pachomjusza i tylu innych. Nic więc nie byłoby dziw- 
nego, ie tutaj zrodzić siq mogła pierwotnie leglenda o grzeszni- 
ku, który nieświadomie popełnił grzech, o którym sama mysi 
przejmowała dreszczem prawowiernego cbrześcjanina, a po tym 
prces/.ła, może ad pielgrzymów, chodzących du Ziemi świętej^ na 
Zaehód, gdzie p^Klistawiono zamiast innej iigury popularną po- 
stać Grzegorza Wielkiego, który z mnicha, aurowego ascety ^ zo- 
stał papicicm. Właśnie ów at^eetyzm mnisi przed otrzymaniem 
najwyższej goduośt^i kościelnej dawał powód do podejrzenia, że 
Grzegorz pokutował za jakiś {; rzęch ciężki. Przy pochopnoi^ci 
do uajdzikszych podejrzeń i przypuszczeń, tyle właściwej umys- 
łom uierozwiniętyni i prostodusznym^ zruzumiałym się nam sta- 
je, że ciężki grzech kazirodztwa — aczkolwiek mimo w^oln ego — 
przylepiono do osoby świętego, którego żywot bynajmniej da 
czegoś podobnego nie dawał powodu. Powstała więc historja, 
urzeczywistniająca ulubiony temat ascetyki ehrześejańskiej^ 
zwłaszcza w wiekach pierwotnych, źe szc;&cra i wytrwała po- 
kuta nietylko zagładzą choćby najcięższe grzechy, ale jeszcze 



Digitized by VjOOQł6 



PODANIA O ZWIĄZKACH 



291 



mie człowieka wynieść na stopień doskonałości i święto- 

Obrabiając temat kazirodczy na wzór legiendy o Grzego- 
rza, f j^Dtazja Indowa nieraz wzdrygała się przed dopełnieniem 
saiue^o grzechu i kazała bohaterom powstrzymać się w samą 
\^^^ przed fatalnym momentem. Widzimy to np. w balladzie 
Btaro duńskiej „Niewłaściwy narzeczony^)," w której córka króla 
ingitilgkiego wychodzi za mąż za chłopca, którego porodziła by- 
li pi^zed osiemnasta laty i w skrzyni pościła na wodę. Po 
s^»<^i«dniowym wesela królewna odtrąca od siebie pana młode- 
^7 ^^i^yjawiając mu tajemnicę jego urodzenia. Podobnież w no- 
^dli hiszpańskiej Juana Timonedasa, matka i syn unikają grze- 
^^^t porozumiawszy się z sobą w samą porę. W poemacie an- 
P^lskim z w* XIII Sir De gore (imię prawdopodobnie wzięte 
^ imienia Grzegorz), rękawiczka matki, którą syn ma z sobą, 
^^yi była włożona do jego kolebld, i którą przymierza każdej 
*^ie, chroui go od poślubienia matki. 
. JasDa rzecz, iż legienda o Grzegorzu musiała się dostać 

p^^ ludu, który, ogołociwszy ją z pewnych szczegółów, a inne 
^**lioDiaw9zy, przerobił ją na klechdę w swoim duchu. Naj- 
^\^Tniej przejęła treść legiendy baśń ludowa włoska w Abruz- 
%%^% która opov?iada historję bezimiennego grzesznika, całkiem 
jak hłstorji^ Grzegorza, z tą jednak różnicą, że ów grzesznik na 
pokutę zamyka się w stajni książęcej. Gdy klucz od jego oko- 
wo w znalazł się we wnętrzu ryby, stanął na zgromadzenia, 
w którym obierano papieża. Jak to zazwyczaj prawi lud o obio- 
rze papieża, złoty gołąb zlatuje z nieba na jego głowę, wska- 
zując przez to, iż wola Niebios jest, aby on był papieżem. Ro- 
dzice jegOj będący bratem i siostrą, przychodzą do niego do 
Bpowiedzi. Syn rozgrzesza ich, i wtedy zlatują trzej aniołowie 
i doaze w^szystkich trojga zabierają do Nieba^). 

W iunej baśni włoskiej*) znajdujemy już większe odstęp- 



') Możliwość powstania owej legiendy na gruncie egipskim 
przypoazczfi sam Amólineaa, robiąc przytym uwagę, że piśmiennictwo 
kościelne greckie więcej przyjęło od egipskiego, aniżeli na odwrót. 

^) W. Grimm AUddnische Heldenlieder^ Balladen und Marchen^ 
1811, od atr, 244. 

*) Fin&more: „Novelle popolari abrużzesi" w Archivio per h 
ftudio rielic Iradizioni popolari (V^ od 180^. 

*) Knust JahrhUcher /Ur romanische und englische Literatur (VII, od 
398). 



Digitized by 



Google 



292 BBONI8ŁAW GRABOWSKI 

fltwo od legiendy. Podobnie jak w legiendzie o Pawle Cezar jj - 
skim, brat i siostra żyją z sobą dla tego^ że nie mają prawa 
dzielić majątku ojcowskiego. Z tej spółki ekonomicznej rodzi 
się syn z kosmykiem rudych włosów. Podobnie jak w legien- 
dzie, puszczają go na wodę, znajduje go i wychownje obcy czło- 
wiek; podrósszy, idzie sznkać ojca i matki. Chodzi po świecie^ 
żebrząCj i dochodzi do rodziców swoich, którzy przyjmują go 
i trzymają n siebie lat ośm do szesnastego roku żywota. Wtedy 
brat zrywa grzeszny związek z siostrą i namawia ją, aby wy- 
szła za wychowanka. W nocy ólabnej panna młoda poznaje, że 
mąż jest jej dziecięciem. Pan młody idzie w góry do pieczary 
na pokutę i pokutuje przez lat dwa. Po śmierci papieża szukają 
następcy. Znajdują pokutnika w pieczarze, zabierają z sobą 
] pod baldachimem prowadzą do Rzymu. Nowy papież ogłasza 
odpuszczenie gr/.echów wszystkim, którzy przyjdą spowiadać się 
do niego. Wskutek tego przychodzą jego rodzice, spotykają pa- 
pieża na procesji^ padają przed nim na kolana. Papież daje im 
się poznać, odpuszcza grzechy, poczym umierają wszystko troje. 
Bohater tej klechdy nosi imię Salwatora. 

I bańń ludowa^ obrabiając legiendę o Grzegorzu, niekiedy 
opuszcza drażliwy szczegół związkn syna z matką. Klechda sy- 
cylijska „CrlYoliń*)** całkiem przejęła wątek legiendy owej, ale 
Crivoliili nie żeni się ze swoją matką, tylko, dowiedziawszy się, 
że jest syuem brata i siostry, zamyka się w jaskini, nie je^ nie 
pije, tylko modli się na klęczkach, że aż kolana wrastają mn 
w ziemię, W czasie obioru papieża biały gołąb, puBzczony przeis 
kardyualów, wlatuje do pieczary i siada pokutnikowi na gło- 
wie, Crivoliu, jako papież, rozgrzesza ojca i matkę. 

Mówiliśmy już, że baśń o Grzegorzn dostała się do książ- 
ki p. t. Gfsła Romanorum^ tj. do zbioru powieści, niesłychanie 
popularnego w wiekach średnich, a nawet późniejszych. 

Gesła hiomanorum n Słowian zachodnich były bardzo do- 
brze znane; przekłady czeski i polski rozchodziły się pomiędzy 
masami i należały do książek nader popnlarnych*). Przez Polskę 



*) Laur Sidlianucht Mdrchen 1870, nr. 85. 

^) Przekład polski, lubo niesłychanie dziś rzadki, bo zntaz- 
czony |>Tzez wielokrotne czytanie, miał aż kilka wydau w ciągu w« 
XVII i XVIII, Nosi on tytuł Ilistorje rzymskie^ a rozdział o GrEe- 
gorzu ma iiadpifil Przekład o dziwnym zrządzeniu boskim i o pocięciu 
ireięiego iJrzttjmza'^ odpowiada on LXXI rozdziałowi Gestontm Romanofrum^ 



Google 



Digitized by VjOOQ 



A 




PODANIA O 2WTAZEA0H 993 

Gcsta przeszły do Rosji, gdzie w XVU wieku znane były pod 
nazwiskiem Dziejów Rzymskkli^Y Jcjzyk ieh pokazuje wyraź- 
nie, iż powstały % pirekładE polakiegOj co potwierdza nawet ty- 
tol na rękopisie Tolatoja, Świadczący, iż jest lo przekład z dru- 
kowanej po polsku książki. Zresztą z języka poznać takźe^ iź 
niektóre odpisy były zgotowane przez Bialorusów lub Ukraiń- 
ców. Kostomarów znalazł w jednym rękopisie nowogrodzkim 
opowiadanie o ów, Grzegorzu, także z Gęsta Uomanorum wzię- 
teu Wydrukowano je w wydawnictwie hr. Koszelewa^Bes^borod- 
fci Zabytki starodawnej Literatury rusikiej II, 418 — 24. Dzieje 
Rzymskie wydała w r. 1878 Towarzystwo miłośników piśmien- 
nictwa starodawnego, według dwócb rękopisów-]. Naswy ojca 
r Markusa'' są przekn;cone: w tekście Kostomarowa występuje 
^Pierkus Mądry," w rękopisie Tichonrawowa „Parkus," a oble- 
gający miasto książę nazywa się ,, kniaź Barbundyjski." 

Powieść o ńw. Grzegorzu przeszła i do ludo, ma się rozu- 
mieć ze zmianami, jak to w ogóle dzieje się z tekstami ksiąź- 
kowemit kiedy do ludn się dostaną. W ttaszej literaturze łol- 
kloryfltyczuej znamy dotąd trzy odmiankij w rozmaitych miej- 
scach zapisane. O jednej z odmiauek mówi J- Byatroń w arty- 
kale ^^Poiskie podania ludowe, spokrewnione ze średniowieczną 
legiendą o ^vf. Grzegorzu" ( llfisia, II, 763), Zapisał ją dr, 
Władysław Kosiński w swoich ,jMaterjalacb do etuograiji Górali 
Beskidowycłi^)," W szczegółach jest ona wielce do legiendy 
o Grzegorzu podobną. Dziecię jest owocem związku pewnego 
króla ze swą siostrą, król idzie pokutować na postynię (Ziemia 
święta byłaby dla ludu mniej przystępną). Niemowlę puszczają 
m morze w skrzyni z ,, bułami" (zapewne od łacińskiego óut/a) 
srebra, złota i tabliczką, prosząc o wychowanie* Znajdka wy- 



'} O nicli piaal Pypin w dziele swym rrof}a historii Uteracl-iej 
Tmkich opowieści i lidśnL 

^) Wydaniu temu M. Dragomanów robi zarzuty i^ nic doko- 
nano w nim należytego parównania z innemi rękopisami. {Sbomik 
V, 280), Ten sam zarzut robi mu Jerzy P oliwka w swe] rozprawce 
.^Romano Apollonowi'' (Lhty jilttlof/iel\' XVlj zeaz. 5, tl)^ ganiąc przy tym 
niedbale wydanie tekstu, a nadto pogląd autora przedmowy, który 
Mpniecza pocbodzenin Dziej tj w Rzymskich Z przekładu polskiego, po mi- 
no aż nadto widocznych po I on izm 6 w (z ob, Wisła- 1V^ 896). 

^) Zb\6r miadomości do antrttp, (VII^ 8tr. 9, Nr 9: „O jednym 
Ijuu, który si^ ze swoją matką ożenił..*^) 



Digitized by LjOOCIC 



r 



294 BSOjłlFŁAW GEABOWSKI 

chowttje kupiec, oie pasterze. Ponieważ rówieśnicy nazjTrają 
go ^znąjdukietn/' wypytuje kupca o tajemnicę swego urodzenia 
i idzie w świat szukać ,^ojców," Pobiją wrogów matki i ieni 
sie z nią. Smutek jego naprowadza królową na odszukanie ta- 
bliczki i na odkrycie tajemDicy, Mimowolny grzesznik pokntaje 
lat 14 w starym zamku, od którego klucz rzucono w morze. Po 
Wierci papieża objawienie bcźe naznacza na następcą pustelni- 
ka; klucz, znaleziony w złapanej rybie, doprowadza do niego« 
Matka przychodzi do spowiedzi do nowego papieża. Wkoócu, 
całkiem przeciwnie uii w legiendzie, papież nie daje się poznać 
matce. Jak bardzo słusznie myśli p. Bystroń, podanie góralskie 
mogło się dostać do ludu jedynie za pośrednictwem popularnej 
jakiej książeczki, zawierającej w sobie legiendę o Grzegorzu, 
a zatym najprawdopodobniej za pośrednictwem Gęsia Romano- 
Tum^ które w przekładzie polskim były chciwie czytywane. 
Z tej to popularnej książeczki i inno powieści przeszły do ludu. 
Dla przykładu przytoczymy tutaj powieść o cesarzu Jowjanie, 
który jako król Winieleus przeszedł do klechdy krakowskiej *)- 
Drugą odmiankę mamy zapisaną u ks, Sadoka Barącza w zbio- 
rze p. t. Bajki^ fraszki^ podania^ przysłowia i pieśni na Rusi 
(Tarnopol 1866, 80), Opaszcza ona ważny szczegół: małżeństwo 
matki z synem, który pokutuje tylko za błąd rodziców. I w niej 
dzieciq jest owocem miłostek brata z siostrą, (o królewskości 
ich niema mowy), nie wiedzących pierwotnie nic o swoim pokre- 
wieństwie, aż do czasu, gdy się miał potomek narodzić. Dziecię 
cłirzczą na imi^ Grzegorz — w poprzedniej klechdzie nie miało 
nazwiska, jak wogóle bohaterowie klechdowi są po wickBzej 
części bezimienni. Płynącego po morzu w ,, sitowiu** znajduje 
jjkrólówna" (odbiło się ta eoś z historji Mojżeszowej). Wycho- 
wuje go jak swego syna, ale dworzanin mu wszy &t ko wygadu- 
je. Grzegorz uchodzi pnkryjomu na pokutę i każe dworzani- 
nowi wyprowadzić się w świat daleki, a potym zamknąć się 
w starym zamczysku i klucz rzucić w morze. Następują wybo- 
ry biskupa, glos z nieba, nakazujący szukać na biskupa Grze- 
gorza pustelnika. Dworzanin, już naonczas 'podeszły w wieku, 
opowiada, jak zamknął w zamku Grzegorza- Klucz znajdują 

— 

') Kolberg Krfil\ IV, 102, Zobacz takie J. Karłowicza „Niij- I 

nowsze badania podau i icb zbiory," w Atcntmn XXK^ (1883, t, II), i 

95 — 103, 



Digitized by VjOOQ IC 



PODANIA O ZWIĄZKACH 295 

W Tytie. W zamku widzą poważnego starca, klęczącego i mo- 
dlącego sig ze wzniesionenłi do góry rękoma; nie miał na sobie 
oddenia, jeno włosy i broda okrywały resztę ciała. Lud przed 
zamkiem wola: „Grzegorzu, wynijdż, a bądź bisknpem naszym!" 
Grzegorz /^ostaje bi@kupem i godność tę z pożytkiem ludu pia- 
stuje. 

Odbioietn podania Edypowego, lubo wielce, skażonym i po- 
mieszanym % intiemt żywiołami, jest następująca baśń albańska, 
inajdująea się w d/iele Halma Griechische und ' AU>aneńsche 
MiTchcn (II, U4, 310— zob. także tegoż autora Albanesische 
Słr/dim I^ 167)- Br/.mi ona w następujący sposób: „Był król 
w tniejaeti^ gd/Jo panował; doniesiono ma, że będzie zabity przez 
wnnka, który nic narodził aię jeszcze. Z tego powodu synów, 
których rodziły jego dwie eórki, rzucał do morza i topił. Trze 
Cl chłopiec^ którego rzucił do morza, nie utonął, ale przypływ 
wyrzucił go na brzeg, i tam znaleźli go pasterze, którzy wzięli 
ehlopca do swoich koszar i oddali niewiastom do wykarmienia. 
Minęły noce, minęły dni, chłopiec w swoim czasie, do lat dwu- 
nairtUj wyróał dobrze zbudowany i bardzo silny. W owym cza- 
sie zjawił się potwór (Lubią? w kraju królewskim, powstrzymał 
wszystkie wody i oznajmił, iQ nie puści wód, póki nie dostanie 
córki królewskiej na pożarcie. Król wahał się, ale nie było co 
mbićj postanowił więe dać potworowi córkę na pożarcie; wypra- 
wi! ją więc i kazał przywiązać na miejscu, gdzie się potwór 
snajdowat. Tegoż duia przechodził tamtędy młodzieniec, które- 
p} wychowali pasterze, i widząc córkę królewską, pytał jej, cze- 
mu stoi i płacze, a ta mu odpowiedziała, dla czego ją ojciec 
posiał byl tutaj,— ,jNie bój się, rzekł, patrz dobrze, kiedy wyj- 
dzie potwór^ i wtedy powiedz mi, aliym się ukrył." I schował 
m po za ekałą^ yfhrlyl na głowę czapkę, która go tak zakry- 
wała, ie go widać nie było. Po chwili wyszedł potwór, i dzie- 
wica fizei^uęła cicho młodzianowi to, co spostrzegła; ten wyszedł 
z poza ttkały, przystąpił do potwora, trzy razy palnął go w gło- 
wę pałką, i potwór legł trupem. Po chwili puściły się wody. 
Chłopice zabrał głowę potwora i puścił córkę królewską, nie 
wiedząc, jaki los zgotowała mu jego przygoda. Skoro córka 
króla odeszła, powiedziała ojcu, w jaki sposób uwolniła się od 
I twora, król zwołał radę i uchwalił, żeby ten, który zabił po- 
1 ^ora, zgłosił się do króla- że król uczyni go swoim synem i od- 

msła t, V/ lesz. 2 20 



Digitized by LjOOQ IC 



da mu córkę w małteństwo. Skoro młodzieuiec to uełjazał, udał 
Bię do króla, pokazał tuu głowę potwora i pojął za żonę dzie- 
wicę, którą wyzwolił, i wyprawiono wspauiałe weaele. Gdy taó- 
czouo i pląaauo, miodzmu rzucił pałkę i mimowoli uderzył króla, 
i spełniła się przepowiednia^ i ten sam młodzian ^OBtał królem." 

W tej baśni albańskiej słyszymy, jakgdytiy dalekie i na- 
der zmącone echo dwócb podań starogreckicb: jednego o Danae 
i PeraeuBzu, drugiego o Edypie, Tylko właściwie wątek główny 
tego drugiego podania nie jest doBOuty i wygląda^ jakgdyby byl 
tylko przypadkowo przyplątany do opowieścią z innego źródła 
płynącej. Dla klechdy owej uajważiiiejSKą było rzeczą spełnie- 
nie się przepowiedni co do zaboJBtwa driada przez wnnka, przy- 
pominające AkriBiosa i Perseusza^ a po dopełnieniu tego baśń 
się kończy^ nie troszcząc aię bynajmniej o przyplątany skądinąd 
wątek poślubienia matki przez syna. 

Wyprowadzając ogólne wnioBki % przedstawionego mater- 
jału^ widzimy przedewazyBtkiin, źe wszystkie powyższe baśnie 
i podania płyną z jednego ^.ródła^ mianowicie^ z opowieści sta- 
rogreckiej o Edypie. Cały zbiór powieści kazirodczych, osnu- 
tych na wątku nieświadomego małżeństwa syna z matką, może 
służyć za potwierdzenie B^koly Benfeya; brakuje tylko jakiej 
odpowiedniej opowieści indyjskiej w Wedach łub Panczatautrze, 
a mielibyśmy baśń wędrowną w duchu Yarnhagena^ znanego i 

zwolennika teorji wymiany międzynarodowej klechd i podań. 
Wszelako nie mamy dotąd nic, coby upoważniało nas do przy- 
puszezenia, że podanie o Edypie ma jakieś źródło na dalekim j 

lub błizkim Wschodzie. Musimy baśń starogrccką pnsyjąć sta 
punkt wyjścia i tylko śledzie jej pochód. 

Otworzona jakby umyślnie w celu zohydzenia najpotwor- 
niejsze) formy ka/jrodztwa, baśń o Edypie przedstawiała strasz- 
ną pomstę bogu w za grzech okropny ^ aczkolwiek mimowolny, 
nieświadomy, pnsygnębiający jednak w straszliwy sposób nie- 
szczęśliwego, gdy w końcu pozna, czego się był dopuścił. Ty- 
lokrotne obrabianie historji tej prze£ literaturę starogrccką^ 
zwłaszcza przedstawianie na scenie, ui usiało przyczynić się do 
jej niesłychanego spopularyzowania Edyp musiał wywierać wpływ 
na literaturę starożj^tiią i na średniowieczną. W starodtytnej nie- 
wątpliwie wątek nieświadomego małżenBtwa matki z synem 
przenoszono i do innych podana jak tego mamy dowód w liaśni 
Hyginowej o Telefie- 



Digitized by VjOOQ IC 



{ 



PODANIA O ZWIĄZKACH 297 i 

~^ 'I 

'i 

W świecie chrześcjańskiiD nie zapomniano o Edypie. Głów- j 

ny wątek jego dziejów, owo fatalne ojcobójgtwo i małżeństwo ] 

t matką, bndrJlo w chrzeScjanach jeszcze większą grozę i wstręt* J 

aniieli w poganacłi. Wszelkie kazirodztwo jest tn poczytywane \ 

za grzech nieBlyehanie ciężki, a cóż dopiero w tej formie! Stąd j 

nic dziwnego, że dwa owe straszliwe grzechy przypisano naj- \ 

obf dniej szemn w ochach clirześcjańskich człowiekowi Judaszowi, ] 

sprzedawały Zbawiciela. Dodam jeszcze nowy grzech, złodziej- 1 

stwo owoców, co zabicie starego ojca, broniącego swojej włas- 
Doici, jeszcze oliydnieJHzyra czyniło. 

W podania greckim odgrywała ważną rolę pomsta bogów. 
Świat chrześcjański na jej miejsce stawiał karę bożą lub środek 
uniknięcia jej, dobrowolną pokutę. Środek ten przedziwnej mo- 
cy gładzi wszelkie choćby najcięższe grzechy, a nawet dokona- \ 
ny według wymagań surowego ascetyzmu, doprowadza pokutni- 
ka do świętości. 

Jasna rzecz, iż do historji Judasza pokuty i świętości do- 
dać nie było można; ztąd powstały powieści o innych ludziach, 
jak naprzykład o Andrzeju z Krety, które, > zachowawszy główny 
wątek Edypowy, zabójstwo ojca i poślubienie matki, zmieniły 
Jndaszową formę ojcobójstwa w prostą omyłkę przy pilnowaniu 
winnicy lub pola. \ 

Pokuta odbywała się w nader ciężkich warunkach. Fan- ^ 

tazja ludowa^ podsycana opowieściami o nader surowym samo- 
odręczeniu ze strony pokutujących ascetów, wysilała się na róż- 
ne formy tortur pokutniczych, których koroną jest snadi ów słup 
wśród morza, gdzie Paweł Cezaryjski pokutował na wzór św. 
Symeona Słnpnika, tylko w cięższych jeszcze warunkach. Rodzaj 
zresztą pokuty jest zgodny z pojęciami i tradycją każdego na- 
rodu i wieku. Królewicz egipski pokutuje na pustej wyspie, Paweł 
na słupie wśród morza, Grzegorz w pieczarze skały morskiej. 
Serbowie Symeona Znajdka zamknęli w ciemnicy, podobnież An- 
drzeja legienda w piwnicy osadza, a pochodne od niej baśnie 
ukraińskie piwnicę zamieniają na studnię. Klechdy zachodnie, 
pochodzące od legiendy o Grzegorzu, za miejsce pokuty ozna- 
czają klasztor, nasze każą grzesznikowi osiadać w starym zam* 
ca rsku, w pnstkach, gdzie „przeszkadza.^' 

Wspólnym wszystkim tym rodzajom pokuty jest łańcuch 
M nknięty na klucz żelazny, co daje podnietę do tylekroć po- 
w irzającej się historji o kluczu, znalezionym cudownie we wnę- 






Digitized by LjOOCIC 




298 



BRONISŁAW GRABOWSKI 



trzii ryby, podobnie jak w takim wnętrzu odnalazł się pierścień 
Poltkratesa, lab w bajkach wschodnich djament drogocenny. 

Innym jeszcze wspólnym szczegółem jest puszczenie nie- 
mów] ęcta na rzekę lub morze, co zresztą powtarza się i w in- 
nych baśniach^ nie mających związku z historją Edypową, w świe- 
cie klasycznym w dziejach Perseusza, a u nas we wszystkicłi 
klechdach puszczają na wodę znajdków, będących owocem mi- 
Instek królewien z nieodpowiedniemi dla nich gachami^ albo też 
flaaią królewnę z jej ukochanym, jak to widzimy w beczce, 
w którą wsadzono głupca Piecucha i królewnę Gapiomiłę^). 

Źe wszystkie tutaj podane baśnie wypłynęły z jednego 
źródła, mianowicie z historji Edypa, upoważnia nas to do snu- 
cia ^vinoskÓ97 co do gienealogji pojedynczych powieści. M. Dra- 
gomanów {obornik VI, 299) przedstawił graficznie tablicę gie- 
nealo^iczną podań owych, która jednakże nie całkiem przypada 
nam do przekonania. Przedewszystkim musimy z niej wyłączyć 
pieśni ukraińskie o wdowie z dwoma synami, bo jak wykażemy 
później, należą one do całkiem innej kategorji, mianowicie do 
wątku małżeństwa brata z siostrą, gdyż wyjście wdowy za sy- 
na jest wyraźnie drugorzędnym, przypadkowym dodatkiem, po- 
dobnie jak takiż motyw w klechdzie albańskiej, która nie jest 
bynajmniej odległym echem historji Edypa, lecz historji Perseu- 
sza. Z tego powodu i klechdę albańską tutaj wyłączyć należy. 
Ponieważ epizod ze Sfinksem poczytujemy za drugorzędny do 
datek, nie uwzględniamy więc i klechdy gaskońskiej, o której 
nłówi Dragomanów-), bo zresztą tysiąca powiastek o zagadkach 
uie ptłtrzeba bynajmniej sprowadzać do źródła Edypowego. 

Naciąganiem wydaje się nam wyprowadzanie klechdy fiń- 
skiej nd historji ruskiej o Andrzeju „Kritskim.*' Mogła ona i za- 
pewoe wypłynęła ze źródła zachodniego odmianek historji Ju- 
daw/.a. 

Za to zgadzamy się najzupełniej, że pomiędzy Edypem 
a legi cudami i romansami wschodniemi i zachodniemi należy po- 
mieścić przypuszczalne powieści bizantyjskie, które do nas nie 
iloszly. Tutaj należy przyjąć dwa typy: Judaszowy z ojcobój- 



*) Gliński Bajarz Połskil, od 161. 

^] Dragomanów (Sbornik YI, 242). Klechda gaskouska znajdi e 
sic u BlAde^gO w Conte.< populaires de la Gascogne (I, od 3). 



• Digitized by 



Google 



PODANIA O ZWIĄZKACH 299 

stwem i małżeństwem z matką, i drugi typ, gdzie ojcobójstwo 
jni nie występuje, ale xato ayn kazirodca jest owocem iunego 
związku gr^eflzuego, mianowicie brata z siostrą. Do pierwszego 
typa należą podania o Judas/u i Andrzeju z Krety, do drugiego 
Paweł Cezaryjski z pochodzącym prawdopodobnie od niego ISy- 
meonem Znajdkiem, oraz królewicz Jan Egipski z pochodzącym, 
jak się zdaje, od niego Grzegorzem legiend zachodnich. 

Każdy z tych oddzielnych typów w ich rozgałęzieniu, tak 
Jadasz jak i Andrzej, zarówno Paweł jak i Grzegorz, mieli na- 
der liczną progieniturę postaci legiend, nowel i klechd różnych 
narodów. Do pierwotnego wątku dodawano różne inne, skąd- 
inąd poczerpnięte, i snuto baśnie^ które częstokroć wyglądają 
na bardzo daleko odległe od klasycznej historji Edypowej, ale 
zawsze zachowały nie tę, to inną nić związku ze źródłem swo- 
im. Najciekawsze jest to, że w niektórych klechdach (jak w sy- 
cylijsldej o Criyuliń i Barącza o Grzegorzu) brakło nawet głów- 
nej osi pierwotnej tradycji, małżeństwa z matką, a inne znowu, 
jak staroduńska, cofnęły się przed samym kazirodztwem, po- 
dobnie jak starożytni chcieli zaprzeczyć faktowi potomstwa Edy- 
powego z matki rodzonej. 

Historja Edypowa z pochodnemi nastręcza jeszcze inne 
wnioski, te jednak będziemy rozpatrywali dopiero wtedy, gdy 
przejdziemy wszystkie szeregi podań o kazirodztwie rozmaitych 
ka^gorji. 

Bronisław Grabowski, 



Digitized by LjOOQ IC 



nmtm do [tnogbafji krakowiikow, 



(Dokoiiczeiiie). 

4. Pieśni. 

Dla braku miejscft przytaczam Łjlko utektóre z piosnek^ 
zebranycli w Jaksicach, a praedewszyetkim te, których melodjq 
poBiadam. Jest tii nieco piosnek milosaych, satyrycznych, o in 
Dych klaskach społccmych^ oicco wojaekicli i damek. 



U. 
Cerwone j obłuska 
w koło Bie ŁoCf w koło Bie toc; 
ty, moja dziewcyno^ ty moja jedyiło, 
ty da mnie chodź, ty do mnie chodź. 



^ 



4- 



i^^^^^ 



i=iL 



:-:i^ 



Cer-w<>-ne j» - błu-ako w ko-ło sie ioc w ko-lo sie toc 



U 



J-rrJ 



rjr^d: 



i^d^^ 



^FT*^^ 



^ 



w ko-łosia toc- Ty rao-ja dziew-ey-no Ty mo-ja je-dy-no 



ik ^^^ ^^m. 



Ty do mni*i ehodż ty do moie chodź 



Pójechiil, pojecliśt 
Juś aa polowaDie, 



17. 



odjecbśf d^iftweyny, 
kieby malowanie. 



Digitized by 



Google 



4 




FBZYGZYNEK DO ETI^O&EAFJI SB^SOWiAKÓW 301 



ES 



a^^^^tas 



Po^je^ch&ł pc-je-cb^ J&ś na po-lo - wa-nie Od-je-chał 



iit=:: 



J^; 



-^— — — ^"^ 



(kiew-cjT-Dj 



kie-by ma^lo - wa^aie. 



A bodi odrowa, dmwcjDO, 
dej bnei na drogę: {bh) 
do Krakowa jadę, 
(w)stozek kupić mogę. 
Tam bogate miasto. 



Tam zygary wieo 
i godziny Ido - {his) 
da oiebie, dziewcjno, 
t3H sfialoty jado. 

Na zaloty jado. 



j* tyś w niem nie była, (bis) 
Łicne kamieoice, 
trzy dnibj^ błodziła. 



ty brime otwirśj^ (6t>) 
Żenić sie będziemy, 
tego sie apodztwij. 



M 



^^-^^^^ 



T 



Ł* 



^^^^^T/ j 



.^_ 



A bodi zdro - wa dziew-cy-no dej bu-zi na dro-gie dej ba-^i 



i 



.j=s^ 



^^mi 



3=Bi 



na drog« Do Kra-ko - w a jar^e Bto-;&ek ku - pić mo-ge. 



Pod s&ielooem dębem 

stoi kóŃ kowany; 

wyffija cbasteckom 

mój Jasień koebany. 
Wywija, wywija, 
drobae listy pisę, 
juz to nie panienka, 
co dziele kołyse. 

"ułyfle, kołyse 
pcwyna płakać: 

. bo mi wiśnecek wróć, 

. tw mi go zapłać. 

Wi&nk& ci nie wrócę, 
płacić ci nie myśje* 



19* 

BiodB na konika^ 
pojfide ku Wi&le. 

Jak pojedziee, Jasin, 

nie jedi-ze mi tedy, 

bo mi wytardsis 

rozmaryjiu wezedy. 

Nie tak wytarSsia, 
jak koniem wydepces — 
zdradziłeś mie, Jasin, 
a ter4z mie nie cbcea. 

Nie tak ja cie zdradził, 

jak ta ciemna nocka; 

pijałaś, UtałaB, 

jak nie panicnccka. 



Digitized by 



Google 



302 



ZYGMUNT WA&lI.i:WSIŁI 



przeip-ywulaś w k^trty, 
myślałaś, Kćisieaiii, 
le ta bedo iarty» 

Pijałaś, latahiB^ 

Zosiu, po Krakowie, 

byjo ee pilnowiić^ 

wiinecka ua głowie. 

Żebyś ty, Kasieniu, 
Kulwaryjo miałam 



tobyś jo przłjpHa 
i przetśficówala. 

Żebyś ty, Kasieuia, 

wiedziała moje myśl, 

wolałabyś uuirseełi, 

oizcii z;l mnie iś6, 

Alo ty, Kaaieniu, 
moi myśli nie wtij, 
jak ci pódzies za mnie, 
- dopiro sle dowis. 



Allegretto, 






Pod zie-lo-Dom de-ł>em Sto-i k6u ko-wa-oy Wy-wi-ja^ełtu-Eto-ekom 






Mój Ja-fiień ko-ehar-ay Wy-wi-ju chu-ełe-ckom Mi^jJa-sien ko-elia-ny 



20, 

Uciekła mi pastyrecka w lesie^ 
ktoz ml teriz śniadaoie przyuiesie? 
Pódo jd na bory, ua lasy, 
pode sukae pasty reeki misy, 

NalAzem jo przy piórsćm jezioze: 

óna Bobte Bukieneeke pieze. 

A bedzlei ty mojo, panno? 

— Bede. 

— Bedzies brała co godzina w gebe, 
^ A nie zzlMz, moj Jasiu, nie zar4z, 

a boś mie ty ua drodze nie nal4z, 

a wzioueś mie od ojca^ od matki, , 

wzioneś za mno wBehtkie dostatki. 

— A ciiiteś ty za dostatki miała: 
ślepo kurę i putora jaja? 

— Wzioneś za mno malowano nkrsynie 
i korali pełniualeńko ayje, 

Wzioneś za muo seść koni w karycie, 
wzioneś ci mnie w samem jaksamieie. 



Digitized by 



Google 



r 



r&zrCZYNEE DO STNOOEAFJI KRAKOWIAKÓW 



303 



^ 



Nie boje eie p&na, 
$DL woknmoDa, 



21. 



odrobiłem trzy duJ, 
bede siedział doma. 



Ni ma p&oa, di ma 
pojecbał do Rusi, 



m 



}Vi% tez nas tu pewno 
wokumon podusi. 



Dobrj nas p4n, dobrj^ 
kiebj małe dzlście^ 



M. 



ale jego Bludzy 
bij o ua zabicie > 



Panowie, panowie 
bfi dziecię panamie 
ale nie będziecie 
pr:^wod2ić nad oaml 



34 



A jak Cl bedziewA 
na podwórzec włazić, 
dej n4m^ P^i^i^t ^^^^^f 
bo bedziewa Bwarzjć. 



~ Jak to na lem i^wiecie 
wBzjBtko wopak id^e: 
jdeo ma sa wiele, 
drugi zjje w biódsie. 



25. 

Ceguz wy tak nie robicie^ 
zcbyi^cie tak mloli? 
Juk jeden tak i dra^n, 
niecb Qte z wami dsieli* 



A nima ci to^ nima, 
i tyko dworakowi 



26. 

weźmie sukę pod pazucłie^ 
a włece ku dworowi. 




Wei-uńe GU'ke pod p&-zii*che A wle-ee ku dwo-ro-wi 



Digitized by 



Google 



304 



iSlGMUMT WASILEWSKI 



sr. 



Nie rychło idsiewa, 
oie rychło Das puiSciuł^ 



bodaj mu Pan Jezus 
grzechów nie odpaściuł. 




Kie-ry-ehło i ^ dzie-wa Nie-ry-ehlo naa pu-iciał Bo daj ma Fin 



^ 



^^=3 



S3 



m 



Je-zus grze-chów me od-pu-ścjał. 



m 



Wojenko^ wojenko^ 
jakA 2 ciebie pani: 



ido do ci€ chłopcy 
eami dobiranL 



N& wojenkę blero^ 
Matka^ 6ciec wołił: 



Ml 



^Wróć-ze aie, moj Byon^ 
bom ji cie wyehowiłl^ 



Brauisek aa wojnie 
atawii sb pierBiatni^ 



#. 



ja jśgo Bioetrzycka 
zali wam Bie łzami 



Co mi po kor^lacli 
i po ładoy zonie: 



ceka mie karabin 

w Kielcach na gazonie. 



Nie kochdj się we mnie, 
bo to nadaremnie: 



ja cbłupLcc wojskowy, 
c6z ci przydzie ze mnie? 



Digitized by 



Google 



PBZTCZTHBK DO ETNOGHAFJI KBAKOWIAKOW 



305 



Jo^ mie siedem razj 

na wojenko brali, 

ale mic ni razu 

nie rewidowali, 

A jak ei mie wezmo 
ósmy raz, ósmy raz, 



88. 

to mie jti2 zawteso 
do Radomia zaraz. 
A jak mie zawiezo 
do Radomia na plae, 
to ci mie, dziewcyno, 
ogt&tui rdz zapłać. 



94^. 



Woloy ji 86, wolny, 
kleby ptisek polny; 



Biode na konika, 
pojada do wojny. 



Jak pode na wojnę, 
będziecie widzieli, 
liede w wojnie slnznł, 
jmk w niebie anteli. 



m 



Bo w niebie anieli 
tiluzo Jcznaowi, 
a j& na ty ziemi 
bede cysarzowi. 



86, 



Z taoity atrony jeziora 

fltoi lipka zieloua, 

a na ty lipce, ua ony zielony 

tam pt^skowie aiadajo^ 

Jeden mówi: moja to, 
drugi mówi: jak Bó^ da, 
oj, trzeci mówi: aerodyn ko 

[moja, 
eemiiz-ea mi tak smutad? 



Smntui dziewcyni byla^ 

po ogrodzie chodź i la. 

Ojf BUkata óna Be anchy IcBcynecki, 

zęby ji sie rozwija. 

A jakże to może byćj 

Bncbo IcBcyne r oz wić? 

Oj, ciezko, ciezko serduako- 
[wi mćmn, 

nie moza aie nttilić^ 



(Por, Sembrzycki Wisła- lU, od 568). 



Andante. 




g^^^Ęg^gg^E^SJ 



Z tam-ty etro-nj Je-zio - ra Sto-i lip-ka zis-lo - na 



^^^^^p 



i — r 



dri 



:*z=*: 



-^ — *- 



m 



ralL 

A na ty U[j t^e na o 'Dj zie-lo > dj Tam pliszko- wie aii-da-ja 



Digitized by 



Google 



306 



S5YGMDNT WA8ILEW8R1 



37, 

Zajechałem przed wrota, przed wrota: 

— Moja LorciUj otwózta^ otwózta^ 

Moja Lorciiij otwóm* 

Wjsła jedna w ziełeni^ w zieleoi: 

— Twoja Lorciajnz w ziemi, juz w złemu 

(feis, jak wiiiej), 

Wyała druga w żałobie: 

— Twoja Lorcia juz w grobie* O*' *^«)* 
Zajechałem na smeitliLrz, 
tam-em z konia prędko ślśz (J. w,), 

— Kto ta chodzi po grobie? 

— To ja, Lorciu, do eiebie. (j\ w.). 
Gdzieś podziała te Baty, 
com ci sprawiuł przed laly? {j\ w.). 
— Suko i om dahi w organy^ 
da korale we zwony, {j\ ty.). 
— Zagrajcież ji w organy, 
moi Lorci kochany. (j\ w.). 
Zagrajcież ji w duży zwon, 
moi Lorci wiecuy dom, (j\ w,). 



Moderato* 




Za-Je-cha-łem pr^ed wro-*ta przed wro-ta Mo-ja Lor^oiu 




otrwój-ta ot-w6Ł-ta Mo-ja Lor-ciu ot^wój-tay 



Początek tej damki^ 
UBi, brzaii, jak nastroje: 



zanotowany w Jaksieacfa z innych 



Służyłem ja przy dworze, przy dworze, 
przy zielonym kantorze^ kantorze, 
pi \j zielonym kantorze. 
Wy&łuzylem dziewcynkOj 
W siedmiu latach Lotynke* {J- ^d- 
Pojechałem na wojnę... 
Dalszego ciągu wynotować nie mogłem. 



Z Umty strony jeziorecka 
jado panowie, 



hej, hej, mocny Boże, 
jado panowie. 



Digitized by 



Google 



PRETCKYNEK DO ETKOGBAFJI KRAKOWIilKÓW 



307 



Mówi jeden do drugiego; 
Dzifiwcyoa Łonie, 
bej, hej, mocny Boie, 
dKlewcjna tónie.. 

^J^^\ raówi do trzeciego: 

^'■^ ja r&tować, 

f**Ji hej, mocny Boże, 

*r*a jo ratować* 

Zelf óna dobrych ojców, 
będzie dziękować^ 
hej, hej, mocny Boże, 
będzie dziękować* 
Jeden skocył, suknio zmocył 
' SATa titonćł. 



_^«/, liejj mocn; 



^^ mocay BczCj 
SAm iitonćl. 

A llegro. 



A idź-ze Ły, kary kónin^ 
z aiodlem do domu. {j\ w.) 

Nie powiadaj, kary konin, 

zem sie utop tut. (/. w,) 

Ino powtdz, kary kónin^ 

zem aie ozcniuł. (;. w.) 

Takie moje ożenienie, 

w wodzie Łonienie. {j\ w,) 

A byłymi drucheneeki 

wodne rybecki. {j\ w.) 

A byli mi drnzbikowie 
wodni rackowie. {j, wJi 

A była tni starościna 

moja wodzina, (;', w.} 



_ii_ II n j j r^ ! j 



-^- 



E«=S: 



-JL-T 



E«i3H^ |EgE^ 



■Tło-cny Bo-ise Ja-dr> pa-no - wie 



,-l-Si-, 



2 t&m-ty strony je zio-re^okai ja-do pa -no - wie Eej hej 



Da ^c»xe moj. Boże, 
"J ^1^ nima w niebie, 
eo <-|^^ pr^jjjtjy moje 

me a<*^bodz0 ciebie? 



39. 

Dochodzo, docbodzo, 
ale tyko cantem, 
bo gie xo£$tawtajo 
za plehajskicrn lasem. 



5. L e g ] e n d y- 

^ ~ o pasierbicy^ kiórą si^ zaof/k kowala Matka Boska^ 

Był se pan i miał córk^; ozeninł sie z gdowom, no i ta 

^ ^^v-a miała khowh córkę. Jak jechali kaj, to te pamerbice brali 

^^^^>1iom. najechali do króla, tam sie bawili, pili, tinlalt, a tam 

^ ^j*ólewic i mi Al sie zeuić z tom córkom A ta druga córka 

^ *S-^i po ogrodzie i place, bo jo oa ta wili, zęby pilnowała ga- 

** Jr* Płace, a tu przysła pant i pytk ji sie: Cego places? 

^^ płace, bo ociec pojechał i wzion tamte. —A ty ebces jechać? 

^**Cł-tak ta peda, ze chce. 

Tak kabała ta pani zaprzodz konie do karety i pedziala ji: 



Digitized by 



Google 



308 ZTGMtJST WASILEWSKI 



No, to jedi, tylko żebyś tam ino pólory godzina była- Ano, 
wróciła do domu za dwie godztEy. Jak przyjechali tamci do 
domu, to óna chodziła juz wele świni. 

Na tem bała ta sie pasierbica królewicowi arlała, a ł^imty 
oddtradał, Dopiro ten kr61.ewic zrobiał bdl na to^ zęby ta pani 
(paBierbica) przyjechała. Na ten bal pojechał znown ten pin 
z córkom, pasierbice ostawili w domu. A ta znown chodzi po 
ogrodzie i płace; a ta pani znowu przysła; A mas acbote? Pe- 
działa, co ma. Tak ta pani dała ji suknio, trzewiki i zygarek. 
I pojechała. 

Powychodzili pajstwo pod uio, królewic z nio chodziuł i spa- 
eerówiił. Matka - zła, ze z ji córkom nie gadii. Niedługo l>yła, 
bo ji nie było pozwał one, i jak Biadała do kartUy, Bpad ji pan- 
tofelek. Krółewic rozpytywał aie, co to była za jedna, rozpiso* 
wał na ayćkie strony^ cyj ten trzewik, ale aie na nikogo nie 
mńg nadać. Zajechał do tych pajgtwa. Przymierza ta córka 
i pedij ze to jei. Ale ón j^i uie wierzoł, bo sie na nio nie nada* 
wAł. Dopiro ty pasierbicy przymierzał i rycbtyk sie nadawał. 
Dostała drugi ze skrzyni i był taki sam. 

I OD sie potym z uio ożeni iił: a jak jechali na ^Inb, paui 
kazała zaprzodz konie do karety -pojechali. A ojcowie nie wie- 
dziełi nic, bo konie zginęli, i nikt nie widział. 

Bo to jo powoziul janiół, a ta pani to była Matka Boska. 

2, O pannie^ którą sirzyga/i chciał pojąL 

Było jedno pajstwr> i miełi cńrke, ałe nik do ty córki uie 
przyjeżdżał, zęby sie z niora ozeniuL Tak ci ojcowie powiedzieli, 
zehy nawet umarły przysed, to by jo za nigo dałi. Ano, tak 
pr/yaed strzygoń, przysed w nocy i pyta ji sie: Bedzies tnie 
chciała? A óna pędzi ała, ze nie będzie ebciala. A óu pedział, ze 
ji udusi ojca. Tak óna peda: To se uduś. 

A no tak óu poBed i ndusiuł, u na drugo noc znou do ui 
przysed i pytA ji sie: Bedzies raie chciała? A óna peda, ze me. 
Tak ón peda, ze ji matkę udusi. -A to se uduś.— I udusiuł; a na 
trzecio noc znou przyłAz i pyta ji, cy go t)6dzie chciała. Pedi^, 
%% nie. To na inno noc umzcB. 

Ano, tak óna wiedziała^ ze umrze, tak kazała^ zęby jo nie 
nieśli bez próg> tykn pod przycieś, i nie drogom, tyko granica- 
mi, i zęby pocbowaJi jo nie na smentarzu, iiio na krzyżowych 
drogach. 



Digitized by LjOOCIC 



FRaYCZTNEK DO RTI^OGBAFJr KRAKOWIAKÓW 309 

Na dragom noc óna aoiarła, i zrobili tak ludzie^ jak kd- 
lala^ a w tym miejsca, kaj jo pochowali, wyrńs kwiat róży 
i strajnie pięknie p4chniał. 

A ten strzygoó sukat ji waedy, a ni móg ji znaliż^ tak 
pnyged do ji doma i pytA sie drzwi, cy oie widziiJy, któredyk 
jo oieślL A drzwi pedzialy, za nie widziały. Tak sie pyta okien, 
a óny iy% nm ped/>iaiy, ze nie widniały- Peda do proga: 8H bez 
ciebie Indzie z Łom pannom? Pr6g peda, ze nie śli (szli) bez 
Biego. Ano, poleciał na gościniec i pyt4 sie: Śli tn bez ciebie? 
Gości oiec peda^ ze nie. 

A jechał se pan bardzo bogaty na polowanie i cnje, ze coń 
straioie paehnie. Ano, tak posłał Staagrćta^ zęby posnkał tć^o 
kwiatka i przynióa. Tak znalaz i chce zerwać^ a ten kwidtek 
peda: „Nie tyii mie nadział, żebyś mic zrywał; kto mie posa- 
diinł^ ten mie zerwie**' 

Tak ten stangret przy^ed do pana i peda, ze znaUz kwia- 
tek, ale sie nie dazerwai!^ ino peda: „Nie tyś mie sadziul, żebyś 
mie zrywał; kto mie sadzi al, ten mie zerwie." Dopiro ten pan 
sam poscd, zerwał, wsadziuł za kapelns i pojecbAł do domn. 
I ten kwiatek zatknoł za prtser-ziadło, a kncbarzowi kazał ugo- 
tować 8e kolacyju; ale syćkiego nie zjid, tak kaził lokajowi 
schować do sify, zęby mik\ na śniadanie. A ten kwi&tek wysed 
zza przer-ziadła, przyaed do stołu, nees^ł sie, posed do sdfy 
i zjad toto śniadanie. Tak te a p4n zgntwdl sie na lokaja^ a kn-- 
charzowi kaził ngotować na drugi dzień wiecy. A na te noc 
tea kwiat tak aamo zrobinł, jak i tamty nocy; tak ten p4n wy- 
prał lokaja, a kncbarzowi kazał jesce wiecy ugotować. Tak ten 
kachins ugotował, pan zjad, co mug, a reśŁe dał lokajowi, zęby 
schował do safy. 

A lokaj sie hał, zęby znon nie zjadło^ i schował sie za fi- 
rankę i pilnowaL W nocy złaz ten kwiatek zza przer-ziadła, prze- 
mieDtuł sie w panno, wyeesał sie przy stole i idzie do safy. 
Tak lokaj złapał te parnie i przy pro wa^lziuł do pana< Ten p^n 
chciał sic z ntom żenić, ona podziała, ze dobrze, ale zęby ślub 
był nie w kościele, ino w doma, bo w kośeieleby jom strzygoń 
udasinl. Tak zrobili, ale sie temu panu przyksyło samemu po- 
tym jeździć do kościoła, jakby był kawalirem, bo óna niecheia- 
a jeździć. Rano jo przymusiuł, zęby jnchala. W sara raz była 
ffocesyja, przyleciał strzygoń i pedzińl ji: Aha, teraz mnsia 
łyć mojo. Dopiro ksiodz odżegna) go moDStracyjo, i 6n eie za< 
pad w ziemie. 



\ 



Digitized by LjOOCIC 



310 ZT&MUNT WASILEWSKI 

3, O królewiczu ^^iadaskiega rodu^ który Hę w slup sali 

obrócił. 

Był król i miał dwóeli synów, i jeden z nich był dziado- 
skiego roda» Pojechali w zaloty, bo sie ten królewic miah^a 
mozetn zem&. Zajechali do domu w lesie, wypili po śklance 
harbaty; us^noł królewic, a ten dziadoskiego rodu nie ngnoł, A tu 
wyalo trzy panie i pytaj o sie, co to za panowie. A matka jem 
peda: Jeden królewic, a drugi d/iadoskiego rodu, i jado do kró- 
lewny za może.— Jakże óai jo wezno?'-Ktoby wiedział o tern 
sposobie, to trza wzioś<5 o północy statek z samego chrustu, 
i posadzić koło moza najładuiejse kwiatki na drodze^ co óna 
cbodzi. 

Tak óni pojechali, przepłynęli bez może; wysed jeden, 
a drugi ostaŁ O północy wybiła króle w ua i sukała, które ład- 
niejse kwiatki. Tak jo ten drugi, dziadogkiego rodu, złapał- 
Posiadali na konie, te królewnę wseieni tez na konia i pojechali 
do tego domu do lasu. A no dobrze, Wyaly te piinie i powia- 
dajo: Ona nie będzie dłngo zyla*— A dla cegóz?— Bo jo matka 
stmje, Ktoby wiedział o tern sposobie, jak matka pirso óklanke 
barbaty ji poda, zęby jo rozderiuł o aicuiie. Potym jo ngryzie 
carny pies. Trzeba wziośe siable i łeb mu uciod, Poini ugry- 
zie jo woz. Zeliby kto wiedział o tem sposobie, to Bie zamieni 
w słup soli. 

Jak przyjechali do domu, matka dala ji śklanke harbaty, 
a królewic dziadoskiego rodu w zioń jo i roztrocfł o ziemie. Jak 
jechali na i&lub, matka put^ciła carnego psa< Tak ten królewic 
złapał siable i rozcion go. Jak przyjechali po ślnbie, to óna 
spala w jednem pokojn^ a ón w drugiem, a ten królewic dzia- 
doskiego rodu wiedział o wezu i schował sie za firankę Matka 
pnsciła weza, tak on chciał jo ukosić w lico. Tak ten królewic 
przecion tego weza na pół^ i farba padła na twarz kri'»lewnie. 
Nie chei4ł jo chnstecko obcirać^ boby jo obudziut, tyko jeżykiem 
zliz4L No i potem stał sie solnem słopem. A mfitka peda sy- 
nowi; Tyś sie ożeni uł, a ón tam był z nio.-^AIe ón wiedział, zt 
mu ón Tobil dobrze. Zawołali księdza, ale ksiodz nie móg nio 
poradzić^ a óni nie mogli nic grobie, 

Uopiro ten królewic pojechał nazad do tego domkn do la- 
su* Wysły te panie i pytajo go sie: Coześ ty za jeden?— A ja 
ten królewic, com sie ozenint z to królewno, ale sie mój brat 
obróeiuł w słup soli.— A le panie pedajo: Ktoby wiedział o tem 



Digitized by VjOOQ IC 



FBKYGZYNER DO ETfiOOBAFJl KfiAKOWULKOW 311 

sposobie, jest tu iiasecka w trs^eciem oknie za futryno; trza go 
to wodo obmye od góry do dotu^ to eie o^ywi. — Jak te panie 
rano wysJy, tak ón posed do togo okua^ odbił fatryue, wzion te 
Osaka i pojechał do domu* 

No i ocaeinł go. Bal straśny zroblU, i panowie radzili^ co 
urobić temn, co zle cyni. I tak uradzili, zęby jo rozerwać na 
kajzowyeli drogach cterema końmi - te matkę*). 



4, O Panu yezusie^ jak ludu uc%yL 

Byl chłopiec i przeakakował se bez rowki. Jechał pin i pe- 
tk do Bićgo: Cóz ty tak skacee baz rowki, lepibyś do kościoła 
poaed, — A zęby mie pan wzion, tobym pojechał, zęby pan po- 
dział księdzu, tobym do msy UBlugowah — No to óni najechali 
i piLD pcdział księdzu. A no i sługi wdł- A ten ksiods byl bidny, 
bo bardzo zbidniał; bo jak jechała to dawał dziadkowi nie gros 
ani dwa^ tyko pięć kopiejek abo tam 8iła{eJ, a cadeni to i pół 
rabla. Ten dziadek miał juz duża piniedzy, tak ten chłopiec 
peda księdzu: Trza jechać^ odebrać mn te piniodze. — No i poje- 
chali. Jak przyjechali, tak ton dziadek peda: Ha, ha, ha jakiś 
ty ntodrala! — Ł odebrali mu te piuiodze. 

Posed ten chłopiec potem do kobiety, a óna miiła chłopa, 
co piJHł i zńliła sie przed nieni, ze nimajo co jeóć. Było ich je- 
d^na^ioro. K (m miał kromeeke chleba z soho i dał jem, to se 
eyscy pojedli^ i jesce im ostało na śniadanie. Dopiro pedzi^ł; 
Nam tn [>rzydzie do tego, ze będzie ndm i^yćkim dobrze^ zęby 
8ic ino was utrzymał od picia. —Tak ćn sie utrzymał, i dobrze 
im gie darzyło. 

Drugi nimiał cem Biać, tak go sie radzi. Ón peda: Idicie 
ino do ludzi, pozyćcie słomy Jary; nit>y jeemiennyj owsiany 
i ^rochowianek, potniemy to na siecke I bedziewa siać. Gospo- 
darze pedali: Co to ziv głnpcy, eo to z tego będzie? A óni mieli 
takie zboże, jak Dik(t). Ale ten gospodarz lubił kloc. Jak wzion 
jednego razu kloc, to mu zH wywrócili na warzcie^} zboże. I po- 
wiedział ten chłopiec: Mój gospodarzu, to ja juz pode, bo mi 



*) Por. 8^ Chelchowaki Pui^W^' ■ apowmdatdor^ I, 130 — 138 
Hai^karze i Lipiefiskiem). 

") Ułożone w zapolu snopki {p. Liude). 

Wiiła i. FI s«*, 2 21 



Digitized by LjOOQ l6 



312 ZrGMOfłT WASILEWSKI 



I 



juz cas. Kogo-m móg, tom naucyl, a was nie n^^o^- 
A to był P4n Jezus. 

5- O Judasiu^ jak się chłopu wysługiwał. 

Był tafei bidny chłop, Pojecb4ł do lasn po dr?!ewo, i baba 
upiekła mu placełt w popiele na nalepie. Połnxyl se ten placeli 
po boku Da dębie, a sam drzewo kład. Przyleciał Jud As i zła- 
pał mu ten placnk. Poleciał do swoich i peda, ze ukr^d chłopu 
placek. Tak mu ped?.ieli: Ha, kiedyś ukrad, to mu mnais od- 
służyć rok seś(ć) niedziel. — Tak ón posed do tego cbłopaj a chłop 
peda: Cóz my tu łjedziewa rohićj klej ja nim^m nic. — Cekijcie 
ino, gospodarza^ my ale tu dorobi wa. Ale ja warzy nijaki jAd 
Ute betle, dacie mi becke^ to ja sebede j^liwał, a popoj^^ui sprze- 
dam* -Tak pr/yfltdł. PoslAl ^Q teu gospodarz po drzewo. Dużo 
ich ta było; pomaga jeden drugiemu, a ón siedzi. Tak mu pe* 
daj o: Pomóz-ze uam ty, pomox;ewa i my tobie, — E to se ta po- 
magajcie, ja i tak bcde pierwyk.— Ej, głupi, co ty mas we Ibieh. 
Tak óni ponakladali, a ón dopiro złapał debcaka, wyrwał, wło- 
zał na w6z i jedzie. 

Jedzie taki obywatel karytom, tak ón złapał błota i cisnął 
na drogę, tak uwiozg. 

Tak ten obywatel peda: Przjpsoz-ze te swoje bylejakie 
kónie^ to mie może wyciogno.— E^ moje bylejakie, a same wy- 
ciogno — To zaprzoz.— E, tak nie chce, ale sie wymarcwa^). — Do- 
piro aie wymarcyli, i ten pan wyjechał. Teu przyjechał do do 
mu, a gospodarz peda: Ola Boga, a cóz my bedziewa robić 
z temi końmi? cóz óny bedo jadły? -Nie tarbujeie sie, idicie do 
dwora; bidniśeie, poproście o wiozke siana^ ale sami nie bierzcie. 
Ja pode sam^ to wezne. 

A no dał pin tego siana, ale cbłop peda: Ja go s4m nie 
wezne, przyśle parobka, bom słabowity. Auo przysed, zrobi uł 
z jednego brodła-) powrósło, a drugie w niego zabrdł. Dopiro 
ten pan puSciuł za niem łakie złe psy* zęby go gryzły. On te 
psy połapał za ogony i pozarzucał. Puścili bodzioeego wołu, zę- 
by go pobód; ón i jt*go wzion na plecy i zauiÓB. Ano gospodar^^ 
(>owtcda: To siano mawa, ino nam owsa brak.— A to znon idźcie 



*) Zamienimy się na konie ( Linde: PrymarcEy^L 

'J 9t<ig- 



Digitized by VjOOQ IC 



PiŁZTCZYNBK DO ETNOGRAPJI KRAKOWIAKÓW 



313 



do jakiega pana i proście. Posed i znon peda^ ze przyśle parob- 
ka, bo sam słabowity. Tak ón posed, zabr&ł cały śpichlirz na 
plecy i przynióe. Tak sie juz zbogacili. Popóżni teu gospodarz 
kaziU mu iki na pajskie. Posed, pozwalał na boisko zyta^ prosa, 
jecmienia, pseiiicy; smiejo sie z niśgo, a ón młóci. Głupi! — pe- 
d&jo,-py(;ko pomiesał.— A ón zacon wiAó, i syóko mu sie na 
ofiobue kapy odwiało. Drugi rdz posed ozrilcać gnój; syscy ro- 
bio, a ón leży, pokikłdł se nogi i leży. Co ozruco, to jeden rzod 
ia mego oetawio, Przyśli do niógo i smiejo sie, a ón peda: Sys- 
cy przywieźcie mi sie do nóg, a i tak ozruce.— Takmu sie przy- 
wiozali, a ón jak sie zerwie: latd, a óni sie chytajo rekami ku- 
pek i ozmcili mu. Wysłużył juz swój cas, ale peda: Jesce w4m, 
gospodarzu, jeden dzień usłuze.— Posed na pajskie; kazali mu 
zastawiać wodę. Wzion, wzion, pokopał jesce wiekse doły i ucik. 



6, O parobku i skąpej gospodyni. 

Była se jedna gospodyni, ale była str4śnie zł4. Żaden 
parobek di móg u ni wytrzymać. Jak przycbodzinł cas, ze mu 
niiała płacie, to mu di^a takom robotę, co ji ni móg zrobić. 
A jak Bie zrobi nł, to go wyganiała. Tak miała w jednem roku 
tnydzteBtn, ale jeden zawziou sie, ze n ni wytrzym&; zgodziuł 
i^ie. Znou, jak przysed cas, jak mu mi4ła płacić, to napaliła 
w ptecu, kazała mu wliż (wleźć) i wylepić glino. Ón tak zro- 
binł, ze właz w ogićń, a ón mu nic nie zrobiuł. Drugigo dnia 
kazała mu baba przywiżć bardzo duży dob. Kazała mu ze syć- 
kiemi korzenian]!, bo go se cbce wsadzić. A ón ji pedzi&ł: Nie 
tylko cij babo, przywiozę, ale ci przyniese.— A no i przynieś go, 
pof^tawiuł pri^ed oknami, i rós(ł). A no tak baba peda: Ni m&m 
ci zapłacili piniedzy, ale bedziewa spółecnie si&li. — Ano zgodzili 
sie tak. Baba mu podziała: J& bede zbirać wischem, a ty spod- 
kiem. -Nasiali żyta, baba wziena kłosie, a onemu sie osti^a 
śelrń. Tak ón sie jesco nie zgniwdl, ino pedzi&ł, ze na insyrok 
zbiraj se ty spodkiem, a j& bede wischem. Baba zasi&ła zepy; 
óu zebrał liście, a óna zepe. Baba go sie pyti, co będzie robić 

liściem. Tak 6n ped4, ze liście trza wysusyć, potem wymłócić, 

będzie miał tabakę. 

Wysusył ae, zacon młócić. Liście było suche, tak mu je 

nater :&ahrał. Tak ón sie zazłościuł i pedzidł, ze ji łeb urwie- 

-Doftrze, óna peda, urwij, ale pierwy przyjedź na takiem koniu, 



Digitized by 



Google 






314 ZYGMUNT WASILEWSKI 

CO łba Di nia» Tak ón wzion takiego chlapa^ pookrecAl go suk- 
luanaiDi, i ón Bed, a łba ni miał. Siad na nigo i przyjechał na 
pole, A tamta baba zamieniła sie w chłopa. --A^ a— peda: — u\ ma 
łba^ a ręce mat Tak nie idzie, -A ńn peda; Kiedyś ty taka mo- 
dr A, co mie na syekiem weźmies, to próbuj wa inacy. Kto ko^ 
zmoże, kto kogo przebije, ten wygra. — Wzieni widły. Baba prze- 
Bkocyła bez płot, I zigajo do siebie. On zamaehaut widiami, óna 
aie przewróeiła; ón myślał, ze jo zabiały i acik, a baba ostała. 
A ten parobek to był zły. 



7, O trupie człowieka^ który w gnicme z bratem umarł. 

Ano, pasło pod lasem 12 parobków konie Rozpalili sobie 
dnzy ogień i pedają: Pód^.wa do wsi, nakradniema knr, będzie- 
wa se smarzyć.— A jeden powieda: Ja sie boje, boby mie wzie- 
ni.— Drogi peda; Ja nie pode, bo sie boje stracha,— a trzeci pc- 
da; Oj głupcy, jdbym i trupa z snieoturza przyniós.— Tak óni 
założyli sie z niem o kwartę wódki. A óu im pedział, ze jak 
ón przyniesie, a óni uciekno, to icb zabije na śmierć. Ano po- 
sed do karcmy, wypiul jederij drugi, trztsi i tak osiem pół kwa- 
terko w wypiuł, posed na sment^rZj przcsed bez jeden, drugi 
grób^ a trzeci rozkopała wy jon trupa, wzion na plecy i idzie. 
Zased pod las, kej tamci drudzy paóli kóoie; jak go obacyli— 
dala uciekać, Tak i ón rzuciuł trupa i za niemi, A trup sie ze- 
rwdl^ złapał go i peda: Stój, bratku, odnieś mie, zkodeś mie 
wzion, —Ta ón go wzion na plecy i niesie. Zalaz do karcmy, po- 
sadziuł trupa na stole, napiuł sie wódki, wzion go na plecy 
i niesie. Ale jak mijali wielgie wrota od kościoła, tak ten trup 
peda: Stój, chodź ze mno do kościoła.— Ano, tak jem sie drzwi 
otworzyły, i óni wleili. Patrzy, a tam juz jeden trup klecy przed 
ołtarzem. A ci trupy dwa to byli bracia, co pomarli w gniwie 
i musieli tak w noc chodzić do kościoła na pokute. Tak oba te 
trupy kleceli, a ten, eo go to noainł, pefia do parobka: Kozsodź- 
ze nas teraz. Dopiro ten parobek pedział do trzecigo razu: 
Iłiech was ten sodzi, co \m nad nami, — I Pan Bóg rozsodził i juz 
ty pokuty nie mieli. Tak ten drugi trup znik, a ten, co go nr- 
aiuf, peda: Ty mie zaniś, zkodeś mie wzion.— A no tak ón j > 
wzion i zaniós pod grób. Ano tak ten trup peda do parobk : 
No wlaA-ze dogrobu!— Przecie sie tobie należy, boś ty pierwy J - 
zai.— óuj sie tak długo kłócili^ a na ostatku ten trup padzi i- 



I 



Digitized by LjOOCIC 



i 



PB/.1GZTNEK DO ETNOGRAFJI KEĄKOWIAKÓW 315 

bówal mu za to, ze go w^bawiuł, i peda mu, zęby dragi nu 
nie by! takiem ryzykiem i nie robiut Laklcb zakładów, bo to so 
zakłady złe- Ano i ten trup właz do grobu, i grób sie za nienj 
zamku uh A ti^n parobek wróciut pod las do tamtycb; jednema 
łeb rozcioo, drugiemu reke utroduł, a trzecigo na śmierć zabiuK * 



C. Zagadki , 

1 Jedne pedajo: stójwa; drngie peda: idzwa; trzecie peda; 
kiwaj wa łebkami, kiwajwa. (Brzegi, woda bieżąca i wia (ro- 
&m)* 

2. Kaj ty idzies krzywa nie prosta?— Cóz ci do tego, dwa 
tuy golona. (Woda i łąka). 

6, Ani nóg, ani rok, a na górę wylezie, jak dróg. {Dyra)» 

4. Mój dziadek za drzwiami; piesek zasceknie, dziadek 
iciaknie. (Sopel lodu: słoDce zaświeci i sopel upada). 

5. Ho:4nie dob, na dębie ga]e^ie, pod gałęziami łysa góra^ 
pod łj80 góro-patry, pod patrami - smatry, pod smatrami — druwi 
kf^iane, zamykane- {Głowa: włosy, czoło, oczy, nos i xęby)< 

6. Malaśkie, ozeniiuśkie w kolo i^wiat obleci. (Oczy). 

7- Połatane^ pokarpane, igło nikej nie tykane. (Krowa 
trasa). 

8. Śtćry tyki i dwie wicby, a trzeci ogania, (Krowa). 

9. Bielawa, bielawa, jednem rogiem zbirała. (Gęś), 

10. Stoi na płocie, w cerwony kapocie, (Kogut). 

11. Ciciza, ciciza prze^ kośei^ pr^ez piza. (Pijawka), 

12. TytoS! sie, tytosi, podnosi sie, podnosi; Łetusicki jak 
gozicki, a ogonek — ^tycki. (Kapusta). 

13. Jest bogata pani, sto sukien na ni; Jak jo rozbieraj o, 
to oad nic płakajo. (Cebula). 

U. Stoi panna w ganku w cerwonem kaftaukn itd. j, w. 
(C^ttala). 

15. Stoi -" żga, leży — '^a, cerwony łeb ma, (Oset). 

16. Baryłecka wina, a w ni dziurki uima. (Jajko). 
17- Cerwony koral po pieca orał. (Płomień)* 

18, Bodzi fiie w koauli, a cliod/i nago. (Ser). 

19, yiwa krowa przeódzie bez las, a biała ni raoze. (Ser- 
ka i ser). 

20, Stćrecb braci pod jeduym kapelusikiem, góaio sie, a ni 
D sie dogonić, (Koła u wozu). 



Digitized by LjOOQ IC 



316 ZYGMUNT WASILEWSKI 

21. Jedno woła dnia, drugie woła nocy, trzecie peda: tyla 
mi we dnie, co i w nocy, mose wytrzyscać zawdy ocy. (Drstwi, 
loźko i okno). Por. Zb. wiad. do antr, III, dz. 3, str, 165, 

22. Ani rok, ani nóg, obji sie jak bok. (Podoazka). 

33. Jednem rogiem, drugiem rogiem^ trzeciem roj^em, cwar* 
tern rogiem wliż-ze na mnie z Iranem Bogiem. (Pierzyna), 

24. Świnia ryje bez poryje, akiski sie zanio wieko. (Igła 
% nicią), 

25. Stoi panna w oknie, warkocyk ji moknie, (j. w.}. 

26. Kreci sie, wierci sie po izbie, po sieni i stauie ae w m,~ 
ai. (Miotła). 

27. Ruchu, ruchu po kożuchu— fik pod nalepę, (Pomiotło). 

28. Posed pan do pani pozycyć tyrtani: potyrtaajj potyr- 
tam, zaraz pani oddam. (Masielnica). 

29. Na trzech nogach stoi, jednem cyckiem doi. (Luszof). 

30. Posed pan do pana, pozycyć recm^na wyganiać boki 
z koBmaty łoki. (Grzebień). 

31. [j&ta wiewiórecka koło ogródecka, do dzinrecki myk. 
(Kluez w kłódce). 

32. Fitu, fitu, pełna skrzynia aksamitu, (^adze). 



7. Niektóre imiona i na^wy- 

Pozwolę sobie przytoczyć próbki przekształceń imion tu- 
taj spotykanych: Stach, Staszek; Pietr, Pietruś, Kasperek; Mu- 
teus, Matus; Jantoó; Izydor, Zytur; Mikołai; Tomek^ Tomnś; 
Symek, Hymuś (Szymon); Józuś; Kubuś; Walanty, Waluś; Sehe* 
Btyjan, Sobek (Sebastjan): Jewa, Jewka, Jewuś; Petryoa; Teoś- 
ka; Margorzyta, Margośka; Zochfija; Orsnla (Urs^zula); Tetla, 
Tetluś (Tekla); Helina, Helis (Helena); Maryna, Marysia, Maryi5- 
ka^ Mary;^ (Mania ~ obraźli we); Ulina, Ulisia (Juljauna); Wichta, 
WiktnS (Wiktorja); Magda, Magduś; Jagata, Jaga; Halzbita (Elż- 
bieta); Hanka, Hanusia, Hanuś. 

Do roślin, wyliczonych przeze mnie w WiUe ¥» 642, dodać 
mogę następne: Tatar czuch^ Szczaw kędzierzawy, Kumei cris- 
pus; Kogutki^ Szałwja łąkowa, Salvia pratensis; Koniki^ T - 
jad, Aconitum napellus; Rzemie^iiec^ Psianka slodkogorz, Solani a 
dulcamara; Grdes^ Rdest, Poligonum; Goryczka^ Otoczka posj - 
Uta, Coronilla varia; Panny\ Mydlnica lekarska, Saponaria o * 
ciDaUs; Lewanda^ Dziewanna, Yerbascum tapsus; Glinvacz^ CL .- 



\ 



Digitized by LjOOCIC 



PB2YCZY*IEK DO ETNOGKAFJl KRAKOWIAKÓW 317 

ber-blawatek, Ceulaurea ciauus; Dzwotiki^ Dziurawiec, Hyperi- 
eiuD perforatum. 

Zwierzętom lud uadaje tutaj oaz wy bądź od barwy ich 
Dwloaienia, bądi ud szczególnych właściwości, zauważonych 
ff zwierzęciu; rzadziej urabia nazwę z oa^wiska właściciela, od 
którego zwieraę było nabyte- Z nazw krów zuaiie tu są na- 
stępne: Biała noga, Bielawa, Biedrawa, Bocula, Brzeza, Brze- 
mta^ Br^ezula, Krasa, Kraaulai Krzywy ogon, Łysa, Łysiila, 
Malnpa (małpa), Sncha, Smolawa, Wiśniocha, Zbity róg. Koniom 
parobcy dworscy nadają nazwy również od imion dziewcząt; 
spotykamy \^iec w tłtajni nazwy: U lisi j, Margośka; prócz tycU 
takie, jak: BigoSj Bury, Boezka (krasa), Dereśka, Gniada, Ma- 
guła, Żyd itp. Maść kiów odróżniają tak: wiśniocha (ciemno- 
gniada), krasa (srokata), smolawa (czarna); koń bywa; kary^ 
gaiady, siwy, kaśtan, śpak^ bury (bułanyj^ deresiowaty, boca- 
ły— boeka ^srokaty). CkcsIo, powożący końmi, przemawiając do 
koni: „moje krasę/ lub: „moje siwe/ stosuje do oicli te epitety 
beij względu na maść koni. Na zakończenie przytoczę sposoby 
tiaffolywauia i odpędzania uiektórych zwierząt. Przywołując 
krowę wołają: fiódź^ U go {^=^'go) bigo! na eiełę: cielic ^ cicLhl 
zatrzymując krowę: sMu..,^ odpędzając: a lut! Gdy przywołują 
konie lub źrebięta, wołają: ceś^ ceś; zatrzymując: priiu^,.\ popę- 
diając wogóle: wio! na praWo /;t7/j, na lewo: wiclło{a). Nawo- 
łując świnie, wołają: gudziu^ guduu^ odpędzając: a kssy\ na 
gpjfti: dzieciu^ dzitcida^ i dŁa odpędzenia: alalachal na indyki 
i króliki: iruśy ttuL Na kury, żeby siadły w knrniku, wołają: 
ikduŁ^ha^ siedziĆ-a^ zkąd powstało siedzicia, 

Zygmunt WasiliwskL 



L 



Digitized by LjOOCIC 



WĄŻ 



W MOWIE, POJĘCIACH I PRAKTYKACH LUDU NASZEGO. 



(Dokohczeaie)* 

**244. Wcdlng nmiemania ludu pow, Chrzanoweticgo wsi 
Filipowska Wola^ w piwnicach zamka Teuczyóskiego, kocim 
zamkiem tti zwanego, ma mieszkać król gadów^ który ma kuton^ 
% drogich kamieni, UL Wisła 1, 144, 

245. Pod Gnieznem od strony Czerniejewa była wielka 
moc w^yi i król nawet ich tam przebywał ze złotą ua łbie ko- 
roną. EM. (Kolb. Pozn, XV, 61). 

246. ZamiaBt króla mogą micó królową z korooą złotą 
na glowiCj wysadzaną drogiemi kamieniami, Królo<vą taką zo- 
stać może ten tylko wąi-saniica, która jeBżC^e nikogo nic uką- 
siła. Aby tę korona jej odebrać, należy wziąć z sobą białe 
i czyste pfóttw i przed weżem-królową rozpostrzeć je. Wtedy 
ona sama zrzuci koroaę na płótno. Gołemi rękoma nie nalety 
jej cbwytać, bo ukąsiłaby człowieka^ a człowiek od niej ukąszo- 
ny umiera natychmiast. (Tyńmienica), Gust 173, 

*247. Skarby. Czarne w^że etrzegą skarbów, które zło- 
żyli trzej bracia książęta polscy na Lennej górze. Kb. Fozh. 
IX, 27. 

248. Śmiałości , Węże mają swoje liwictości, które całują^ 
włażąc oa zimę do jamy. Pewien chłop, widząc to, pocałował 
także te świętości i zalazł do jamy, gdzie przeleżał aż do Bla- 
howyszezynia i lizał tam to^ co węże lizały. Wylazł poŁym z nie- 
mi razem na wiosnę, ale niedługo żyL (Janów). Gust 172- 

249. W pewnym miejscu była ogrom ua masa węży i żmij 
które zagryzały bydło, pędzone na pole. Ponieważ zaś były ja- 
dowite, nie możaa było nawet zjeść zagryzionych krów, leci 
trzeba było je zakopywać. Zakopuje rs^ chłop krowę, którą mt 
właśnie żmije zagryzły, a tu idzie podróżny i pyta się go 



Digitized by VjOOQ l6 



/ 



WĄŻ 



319 



„A na eó2 \Yy tę krowę zakopujecie?"— „Ha, powiada cWop, jest 
tutaj u DES bardzo dttzo wężów i żniijj oae mi zagryzły krowę, 
i rnaflzt^ ją zakopać."— „A Bierna tu u waa takiej żmiji, coby 
gwizdała?*^ pyta się znowu podróżny. — „Eh, takiej to niema,"— 
,No, to ja wam zaźeguam te żmije." Kazał ten podróżny wyko- 
pać dół głęboki ] położyć przez jego Bzerokoźć deskę. Następnie 
gtanął na tej desee i zaczął żegnać żmije. Żmije posłuBzno za- 
czł]ły aię schodzić do dołu, Kiedy ich się już bardzo dużo na- 
schodziło, patrzy podróżny, a tu idzie król wszystkicti żmij, Zie- 
£zyłh Zobaczywszy go, powiada podróżny: ^Oj daliście mi chleba, 
dali: toć to żmij Złoczyń idzie^ teraz moja śmierć będzie!" I rze- 
czywiście. Jak tylko żmij Złoczyń podszedł bliżej, jak zagwiz- 
nął^ zleciały się wszystkie żmije do niego, i zrzuciwszy podróż- 
nego do dołu, pożarły go, Zd, w. do A, Ar., Xl, 47- 

**250- Caruż (król wąż} ma na głowie dwa zębce, dwa 
rożki złote; kto potrafi dostać tych zębów, ten będzie bardzo 
szczęśliwy, ale trudno^ bardzo trudno ich dostać. Kto zobaczy 
króla wężów, że pełza i połyskuje swoją złotą koroną, powi- 
nien zajść mu drogę, zrzucić z siebie pas^ albo chustkę, rozesłać 
przed nim, i prosić go, aóy zrzucił z sieóic swoje zlołe raiku 
Wąż będzie piszczała będzie kręeiłsię, zwijał i syczał, nie bar- 
dzo będzie mu się chciało zrzucać, ale wkońcu złoży owe zęhce 
i odda temu, kto go o uie prosił. Wtedy należy zakopać je pod 
dwoma dębami neietńamy {później się rozwijający); pod jednym 
dębem jeden rożek^ pod drugim drugi; jeżeli dąb uschnie, teu 
rożek nieszczęśliwy. Jeżeli się rozwinie, ten rożek należy cho- 
wać; tamten drugi można sprzedać, juk kawałeczek prostego zło- 
ta* Jak przyjdzie bieda^ potrzeba pieniędzy, wówczas pomyśl 
tylko: -Gdyby to mi tyle^ a tyle groszyL.** potym pójdź do kumo<- 
ry, gdzie schowany zębiec z wężowego wieńca, i Łam znajdziesz 
potrzebne ci pieniądze. Nowos. (Ikr. l^ 251, 252, 

251. W bajce o królewiczu zaklętym w raka, ten ostat- 
ni każe wężoji i wszelkim gadzinom w ciągu uocy zbudować 
srebrny pałac, złotą blachą nakryty, a Da drugi dzień miłst 
złoto-srebrny od pałacu króla do nowego pałacu. Por, Nowos. 
Ukr, \, Btr. 21^7—8. 

262, Węże mają swego króla w złotej koronie. Zb. w, da 
(mir. kr. XI, 47. 

253. Blawory (=świc;te węże) miały własnego króla, 
który nazywał się R&hała Waka, 5L Wiie/i. 

254, Król wężów jeat długi jak pawęz^ ma koronę ze 



Digitized by 



Google 



320 ERAZM MAJEWSKI 



szczerego zlDta. Kiedy gj^ czołga, to w tym mieJBcn ziemia się 
ro2Bty>ivje. Siark. Pincz. IX, 72. 

255, Korona króla w^źów uczyni tego, kto ją zdoła wę- 
żom odebrać, szczęśliwym przez całe iycie, EM (por, Gtisi. 
17a, Bucyki). 

256- Kto znajdzie koronę króla wężów, nie potrzebuje 
nigdy światła, tj. łampy; korotia ta iw/^ti i błyszczy nadzwyczaj 
/asfii). (Nadworna). Gust 173. 

**257- Opowiadają, że pod korzeniem leszczyny, na ktcł- 
rej roaiiie janioia^ znajduje się krćl w^idwi jest on większy 
od wszystkich innych przynajmniej dwa razy, na głowie ma 
z/oią koronę^ stoBowDą do objętodci tej gtowy, a ten król 
w pewnych porach zwołuje rud^, i natenczas wszystkie węże 
gromadzą się około niego i odbierają do dalszego postępowania 
rozkazy- (Okol. Zamoś. i Hrubiesz.). Arc/i. Dom, Gluz. 534. 

258. Gdyby złodziej itabił węża z koroną, głowę mn 
nciął, i ugotowawszy ją, rosół wypił, odmykać dędzU za dotltuię- 
ciem naj sztuczniej sze zamki i kłódki. (Zabrzeż), GusL 

259. Żmija ma dryianł na głowic, bieży aa człowiekiem, 
buduje palące po górach i lasach, (Nadworna). GusL 181. 

260. Zaskroóce zgromads^ają się na Św. Krzyż, robią 
brylantową koronę i naradzają się, gdzie mają zimowaó. Ktoby 
tę koronę znalazła będzie miał szcz^hie do wszystkiego, (Stani- 
fiławów). GusL 180, 

261. Koronę węże robią w następny sposób: Mnóstwo 
wężów złazi się i robią ze swej śliny drogi kamień na koronę 
dla swego króla (Bucyki), albo plują i dmuchają na głowę 
obranego króla, wskutek czego utworzy się korona. tNadworna), 
Gust 173- 

262. W Zakliczynie twierdzą, źe w domu bawiące węże 
jedzą z dzieumi z jednej misy, zostawiając im %v nagroda złotą 
itoronę. Gust 

263. Na zimę idą za królem do jam podziemnych* Kb. 
Krak. m, 113. 

264. Król wężów różni się od innycli złotą koroną na 
głowie. Gl, Nadnarw. 106, 

265- W zimowym legowisku wąż w koronie leży na ka- 
miennym stole. Kb. Kr. III, 113. 

*266. W zamku ki-ólowej Bony w Łomży różne cuda się 
działy. Królewna miała zwyczaj przywoływać wiejskie dziew* 
częta do posług; przywołanym kazała zamiatać pokoje, a śmiecie 



Digitized by VjOOQ l6 



WĄŻ 



321 



z nich wynosić pud z^iHlrzeieniem, ażeby aie nie oglądały^ Te, 
klóre słuchały ostrzeienia, za przyjściem da domów wysypywały 
z fartuBzków p'ieHiądz*'\ to zaś^ które siq poza siobie oglądały^ 
w miejsce śmieci, znajdowały w^tc i tał^y. (L. Kozeczoiowski — 
Dawna i teraźniejsza Łomża. Warsz. 1861, atr. 61 i 82). Kolb. 
iVaz, V, ;j24. 

267. WqŹ0 mają awego króla w djamentawej koronie, 
i taiDj gdzie op przesiaduje, pilnują go gromadnie. Kb. Kf, III, 113. 

268. Lud widuje na glowacb wqżów złote korony. 
Są ooe niczym iunym^ tylko odstającym naskórkiem w cza- 
sie icli lenienia sit]. Jacłino. W^tc 7, 

269. Węże króla obierają na św, Jana w swoich noracb. 
(Nadworna), Gusi. 173- 

270. Podług naszych podań król wężów miał się tylko 
w Tatrach znajdować, być nadzwyczajnej pi*|kuości kolorów 
i z grzebykiem na głowie, podobnym do korony. Wielkością 
swą miał przechodzić inne węże- Napastowany wydawał gwizd 
donośny, a tysiące wężów przybywały mu na pomoc. Orędownik 
r. 1843, XLIV, 349). 

Zdaniem moim, przynieśli wyobrażenie o wężów królu Ma- 
dziarowie i upowszechnili go z obu ati-on Karpat. 

W, A. Maciejowski ^ Pierwotne dzieje Polski i Litwy, ze- 
•^uctrzne i wewnętrzne.^ Warszawa 1846^ str. 445. (not. Z. Wa^ 

k. Smok. 
371. Ukraińska bajka o Suczycu i imiju, (Streszczona 

By\ król bezdzietny. Obiecywał on hojne nagrody temu, 

^bjr mu mógł co poradzić na to, aby miał syna; sypał jał- 

^ii5łxij itp Aż nareszcie jedna baba, nasyciwszy się u stołu 

^'■^l^Mskiego, poradziła mu, aby kazał zarzucić jedwabną sieć 

^ »Xiorza, rybę zaś, jaką kłapią, (jczyściwszy tylko z łuski, po 

^^ot^jiwaniu dał zjeść w całości żonie, a urodzi ayna. Gdy zro- 

^ ^*X^j Jak staruszka poradziła, rył)kę właanemi rękoma zaniósł 

,^l do kucharki, zalecając, aby nie wyrzucała z niej wnętrzno- 

^ i nie kosztowała sama. Kucharka oczyściła rybę, wnętrz- 

^^i rzuciła suce, sama zaś akosztowała rosołu. Ryba była 

\ ^^ dziwna, bo od niej suka porodziła nie szczeniaka, ale tę- 

■^^Sd chłopca^ kucharka toż samo i pani. Chłopcy razem się 



Digitized by 



Google 



322 EBAZM MAJEWSKI 



1 



chowali i urośli, a nazywali Bię braćmi. Ulabioną icb zabawą 
było strzelanie z łuka. Suczyc był najmłodszym ^ najsilniejszym 
i nąjmężniejszym. Pojechali w świat razem i puścili się na wy- 
ścigi. Suczyc jak ptak leciał naprzód, a dwaj jego bracia po- 
zostawali w tyle. Potym dla wybrania z pośród siebie starsze- 
go, którego mieli słuchać, postanowili strzelić z łuku. Czyja 
strzała dalej padnie, ten będzie starszym. Suczyc strzelił naj- 
dalej, i strzała jegouwięzła w jakimś pałacu. Poszli ją podjąć 
i ujrzeli stół zastawiony, ale żywego ducha nigdzie nie znaleźli. 
Dla ostrożności przez czas pobytu w pałacu jeden co noc stał 
na warcie pod mostem na drodze do pałacu. Nadeszła kolej na 
królewicza^ ale Suczyc poszedł za niego, zalecając towarzyszom, 
aby nie spali i spoglądali na rękawiczki jego, zawieszone w iz- 
bie. Jeśli z nich krew poleje się, wtedy mają wypuścić charta 
jego i konia. 

O północy usłyszał Suczyc szum w stepie, wyjrzał z pod 
mostu, aż leci żmij z trzema głowami. Pól 7ueba oświeciła 
a iskry snopami sypały mu się, z paszczy. Przyleciał na most, 
koń jego potknął się. Smok poczuł człowieka. 

— Nie potykaj się, konia mój, rzecze do oiego żmij, kruk 
rozniesie kości zuchwalca, któryby z nami chciid się zmierzyć. 

— Bozniesie, albo i nie rozniesie, odzywa się Suczyc. 

— A! czy to słuchem tylko dyszeć, czy źywemi oczyma 
Suczyca przychodzi widzieć! Czy po woli, czy po niewoli? 

— Dobremu mołojcu więcej po woli, niż po niewolił 

— Czy przyszedłeś się bić, czy ze mną zgodnie żyć? 

— Oj I nie przyszedłem zgodnie żyć, alem przyszedł się 
bić. 

— Jak bić się, to i bićl odpowiada żmij. 

Poszli na kamienną górę i zaczęli się bić. Uchwycił żmi) 
Suczyca i uderzył nim o kamieu; jak uderzył, po samiutkie kost- 
ki zasadził go w skale. Uchwycił Suczyc żmija, uderzył nim 
o kamień i po kolana go w nim osadził. Potym żmij osadził 
Suczyca po kolana, a Suczyc żmija po pas i pałaszem pościni^ 
mu głowy, spalił i popiół rozwiał, żeby i śladu nie było po 
świecie. 

Na drugą noc syn kucharki miał iść na wartę, ale go wy- 
ręczył Suczyc i zabił żmija mającego 6 głów. Powróciwszy, za- 
stf^ braci tak samo śpiących, jak i za pierwszym razem. 

Na trzecią noc w takich samych warunkach i z tą samą 
przemówką spotkał się ze żmijem o dziewięciu łbach. Z tym 



Digitized by LjOOCIC 



J 



WĄŻ 



a23 



szło niełatwo, bo mu pomagały koó i cbart, i co łeb nciął żmi- 
jowi, to chart ją poda, żmij nało^^y, przy rośnie i znown zdrów. 
Sticzye prosił o odpoczynek chwilowy. Niechaj, mówi, choć czap- 
ke zrzuca. 

Żmij takie zmęczony zgodził się. R^acił S, czapkę na dom, 
ale bracia się nie obudzili. Zaczęli się znowu bić, aż bi^ pomę- 
czyli, i nuż odpoczywać, Kzncił S. batem w dom i część jego 
rozffalih rzacił drugim, rozwalił ścianę, gdzie spali bracia. Prze- 
budzeni apojrzą pod rękawiczkę^ aż tu pełno krwi; wypuścili 
tedy konia i fiharta, które lotem strzały przyleciały pana na po- 
moc, i tak zwyciężyli, 

— Teraz j choć zabiłem trzech żmij ów, mówi Snczyc do bracia 
lo czwarty nas pewno żywych ztąd nie puści: ncieka|my. 

PojechaK. Jadą stepem, aż tu S. przypomina sobie, że w pała- 
cu zostawił rękawiczki. Przemienił się w gołębia i poleciał, prze- 
mieail się po tym w kota, siadł pod oknem i słyszy jakieś we- 
wnątra domu glosy. Był to żmij, jego żona i trzy córki, którzy 
przylecieli, czując coś niedobrego. 

Wysłuchał kotek^ jak okładały zgubę Suczyca* Jedna córka 
postanowiła przedziergnąć się w cudną jabłoń o złotych 
i srebrnych wonnych jabłuszkach. Jak sfijedzą je, to poginą bracia- 
Oroga żmijka w czystą krynicę miała się zamienić i otruć ich; 
^^jmłodsza w złote loie. Htara żmija rzecze: A jak ja roz- 
puszczę skrzydła od nieba do ziemi, a roztworzę paszczę, to 
^s^ystkich odrazu połknę,— Stary żmij rzekł, źe zrobi to^ co sam 

Kotek wszedł do pokoju, przyłasił się, żmije go głaskały, 

* oo porwał ostroźoie rękawiczki, skoczył za okno^ przemienił 
^^^ ^«v gołębia i poleciał wysoko. Dopiero się żmijęta domyśliły, 

^łiiały Suczyca w rf;ka, a nie umiały z tego skorzystać* 

Jadą bracia stepem. Suczyc jabłoń mieczem na krzyż nde- 
^yl i polała się z niej krew; tak samo porąbał krynicę i łoże, 
or^^eiom opowiedział co to znaczyło. Obawiał się tylko bardzo 
B^t-^ źmn. Piiściłi kouie jak wiatr i o mroku ujrzeli chatkę; 
^P Tu tali. otworzyła im stara czarów oica. Opowiedzieli jej o przy- 
^^^SŁch, a baba rzekła: Od starej żmij i nie ujdziecie, chyba po- 

• Motacie mej rady. Zróbcie Łr/y placki z soli, a na każdy 

^4^cie 3 piidy soli. Jak was żmija dogoni, rzućcie jej placek 
^^iekajcie, pośpieszajcie do knżni Knżmy-Damjana; ten jeden 
^^B ochroni. 

Odpocząwszy, podziękowali bracia babie i zrobili, jak ka* 



k 



Digitized by 



Google 



r 



S24 TjRAZM MAJF.WBKT 



rai a. Za każdym połkniętym plackiem leciała żmija do morza 
pił5, i gdy po trzecim doganiała icli» oni dopadli do kuiui:— Ejt 
Kn^mo-Damjanie, ratuj nasi— Kaima kazał czeladnikom wszyst- 
kie dwanaście drzwi źelaznycti pozamykać, i gdy żmija zawoła- 
ła, aby jej wydał Snezyca:— Dobrze^ odrzekł, przeliź językiem te 
dwanaśHoro drzwi^ to ci posadzą ich na języku,— Liże żmija 
drzwi, a tymczaaem D. z 12 czeladnikami knje wielki pła^- 
Żmija przelizała ostatnie drzwi, a Eużma Damjan lap jfj za ję- 
zyk rozpalonemi kleszczami. Ryczy żmija, a czeladniki biją mło- 
tem po Ibie^ aż zł:igodniala Zaprzęgli jąpotym do pługa, który 
ważył 200 pudów. Damjan prowadzi żmiję za języka Sucvyc kie- 
ruje pługiem* Cłicieli oborać świat cały dokoła. Do jakiej przyj • 
dą rzekł, żmija wypija całą, z pod pługa odwala gi<} skiba, jak 
wal wysoka* Przyszli tak dn morza. Jak zaczęła żmija pić, tak 
pękła. Skiba do dziś dnia jest i nazywa się Żmijowym wałem, 
a Sincbna, rzeka^ do dziś dnia wyscbła^ sączy się po szerokicfa 
piaskach. 

Trzej bracia, podziękowawszy, pojecbali dalej ^ aż na roz- 
stajnych drogacb rozłączyli się i pożegnali. Jecbal Snczyc ste- 
pem i spotkał ostatniego żmija, w postaei kaleki, nad którym 
się zlitował. Potwór zagroził mu śmiercią, jeżeli nie pójdzie do 
niewiernego cara i nie przywiedzie mn za żouę najmłodszej 
córki jego. Nie było rady; poszedł Suc^yc, i po drodze przyłą- 
czali się do niego Wiatr, Mró£, Posowajło, Pojidajlo^ Popywajło, 
czlowiek-Munha, cElowiek, który wodę na łozy czepia^ i człowiek 
Jastrząb. Każdy obiecywał, że może Snczycowi w przygodzie 
się przjda. 

Doszli do cara. Oznajmił poseł żądanie żmija, a ten chytrze 
różne zastawia nań zguby, z których po kolei cudownie z wy* 
ciężko wychodzi iSuczyc, dzięki swym towarzyszom (p str. 271 — 
276), aż pokonany, car musiał oddać mu córkę. Wiedzie |ą Su- 
czyc z towarzyszami, ta ucieka ran raz rybką w rzece, drugi 
ra^ ptaszyną małą, ale towarzysze chwytają ją zawsze, i naresz- 
rie do żmiji doprowadzili. Żmij zakochał się w niej szalenie, 
ale carównie nie podobał się paskudny potwór, i powiedziała, że 
pójdzie za niego chyba wtedy, gdy się wykąpie w mleku iod- 
mlodnieje. Tu go spotyka zguba, bo carówna na śmierć go zago- 
towała. Teraz mówi carówna do Su czy ca: Kiedy umiałeś mię 
dostać, bądzie za to moim mężem, a ja t>ędę twoją żoną, —Tak 
się stało, wyprawili wesele i teraz jeszcze żyją, miód, wino piją, 
i ja tam byłem... itd. Nowos. Ukr. ], 25ł— 277. 



Digitized by LjOOCIC 



w Ą ^ 3g5 

272, O królu i jego łrzech cynach, (Odmianka bajki 
o Snczycn). 

„Jedyii król miAl trzech syn6w: jedyu byl od suki, drugi 
od kucharki, a traeci pres© cysarski. A tacy wszyscy byli po- 
dobni, źe ino jedyn a jedyn. Mieli jechać we świat. Tak padA 
ta królowa do menźa: ^Mój meużti^ powiydzźe mt, który jest 
mej syD prawdziwie, żebycb go mogbi pobłogosławić w dróge." 
A król pada tak: ^To ae go po/naj sama.^ Zatnrbowala się ta 
królowa, ale przyszła tamnk akurat proszalaa babka. Jak przy^ 
siła, tak pada tak: „Niech się królowa nie turbuje nic- Trza ino 
uwazowaćj jak wlyzom do pokoju: teo od suki będzie patrzał 
pod ławę i pod stół; ten od kucharki będzie aie oglądał 
na kuchniom, a ten królewski to ino będzie patrzał na icia- 
nr. Ano dobrze„," Tak się stało. Pojechali. Przybyli do zamku, 
zostali na uoc. Ten od suki gada do królewskiego: „Będziesz pil- 
nował, bo tu przyjdzie smok o3giowacłi, a my będziemy 
^rać w karty, ** Ale królewski usnął, a ten od suki wziął śpadę 
i stoi na warcie. Przyjechał smok, a koń mu się spotyka. Ten 
od suki jak porwie spady, ncion smokowi ^lowy i wrócił do iz- 
by. Na drugą noc ma iść ten od kucharki na smoka o 6-ciu 
głowach, ale usnął; wyręczył go tea od soki. Na trzecią uoc 
ten gada: „Teraz na mnie kolej pilnować, ale dziś będ2ie jechał 
sraok o ]2 głowach —Powiesił bat: Jak z niego poleci krew, 
to przyjdicie mi na pomoc." 

Przyleciał smok, iłiją się okrutnie, ale smok był mocniej ^ 
szy. Zrucił ten od suki jeden but— nic; drugim jak dopiero 
emyrgnął na ?.amek, bracia się pobudzili i ujrzeli krew cieknącą 
z bata. Pomogli mu, zabili smoka i pojechali dalej. 

Jadom, aż tu jak ich weżnie gonić carnoksiynznica. Pali 
ogiyń wiorstę za sobom i wiorstę przed sobom, a pendzi okrop- 
nie. Ni mieli juz kaj uciyc, aze uciekli do świyntego Piotra do i 
kuźni, Św. Piotr zamknon żelazne dr/.wi, i sied/om. Jest earno * \ 
kslynznica; przyleciała. Jak je weznie lizać, co raz liźnie, to 
ciyAse; aże sie zrobi yla driura, Dcipiyro jak świynty P- weznie 
iełaza, jat jom źgnie bez te dziurę, ino trochę smoły s ni ostało. 
Jak wyśli od św. Piotra, takprzysli do takiygo królestwa, 
co tam smoki okropnie ludzi żarły. Każdy musiał dać 
swoje eórke, aże przyszło i na króla. Jak sie o tym dowie- 
dział, ten od suki tak pada: j, Ja jom muse obronić." Ale ci insi 
nie chcieli s nim iść. Tak pada tak; „Kiej nie, to nie. Ale ma- 
cie tu takom śklanecke: jak w ni nżrycie krew, to już nie bede 



\ 



Digitized by VjOOQ IC 



326 BRAZtf MAJEWSKI 



f Żył; a jak kamiyn, to sie obrócę w kamiyń. — Oni mu tyź dali 

, swoje śklanecki i rozjechali sie. Ten od suki wzion ze sobom 

^ lwa i niedźwiedzia i poszedł tam, kaj był smok.— Czeka, czeka, 

( aż jedzie farmdn królewski z tom królewnom. Jak ta królewDa 

I; obacyła te zwierzynta, okropnie sie pr-^elenkla, bo myślała, ze 

( jom majom zeżryć. Ale ten od suki pada tak: „Nie bój sie nic, 

[ ja cie obronie.^ Królewna sie okropnie uradowała i dała mu 

swoje złote łańeuchy. On te złote łańcuchy ponawiysał temu 
i lwu i temu niedźwiedziowi, aźe skakały z radości. Dopiyro jak 

I wyłaz smok o trzech głowach, jak sie dał na niego z tymi zwie- 

f rzyntami — zabili go. A furman królewski mu sie przypatrował, 

I Jak go zabili, pada ten od suki: „No tera jedi z Bogiem," Ano 

t pojechała. Ale jak pojechała, ten furman gada tak: — „Powiydz 

f, ojcu, źe to ja cie obronił od smoka^ bo jak oie powiys, to tu 

;; twoja śmierć będzie.'' Ano cóź robić? trza tak ojcu powiedzieć; 

nima rady nijaki. 

Jak przyjechali, pyta sie król: „Kto cie obronił?"— „Furman 
mie obronił, mój ojce.'' — „Kiej tak, to jom setera we^ za żonę." 
Ano gotujom wesele okropne, gości naspraszali, aźe strach, A ten 
od suki; jak sie dowiedział, przychodzi do króla i gada tak: 
„Proszę kr. mości, kiej on obronił królewnę, niech pukaże smo- 
cze łby." A jakże je miał pokazać, kiej ten od suki przywalił 
kamieniem? Dopiyro tamuk pośli, odwalił ten kamień i dopiyro 
sie przekonali. Ano tak dopiyro ón sie s królewnom oźynił. Na 
to wesele nazjezdzało sie rozmaitych panów z całygo świata, 
A jak który chciał jechać, to te zwierzynta nie dały. 

Ano po weselu patsy królowie do ł^klanki, a tu kaminie: 
„Oho, juz moi bracia nie iyjom; już sie w kaminie poprzemiy- 
niali, ale trza ich ratować:** Jedzie, a tu Icei Kajonc. On sie zraie- 
rzyłdoniygo, a ten zajonc se wy rwał siarteckę z wonsa 
i gada tak: „Naści, królewicu, siartecke, uwionz se na ni konia." 
Ale królowie wiedział co to takiygo. Jak go dopiyro zacnie bić, 
Zajonc sie prosi, a on nic^ ino bije. Jak mu ta ju% dobił, tak 
gada tak:— „Zęby mi tu zara bracia ożyli! Dopiyro ci bracia 
ożyli i już wszyscy żyli szczęśliwie. Zó. w. do A, kr, XI, 88-9- 
273. O Suczycu. 
Baśń zapisana w ukraińskim narzeciisu przez I, Maszyńską 
w Zb, w. do A. kr, IX, 105 — 111, nadzwyczaj podobna jest 
w większości drugorzędnych nawet szczegółów do baśni o Su- 
czycu, podanej przez Nowosielskiego. Dla tego nie przepisujemy 
jej tutaj. 




Digitized by VjOOQ IC 



j 



r 



WĄŻ 327 



274. Skazka o Suczycti i żmi/u. 

W głównych zarysach i wiela Bzezegt^łach bardzo zgadza 
aiq % opowieścią Nowosielskiego. Zapieana w Zi/, wiadam. do 
anir. kraj\ III, 69-71. 

275. Na Ukrainie byl sławny olbrzym i nazywał si^ 
Żmij. Mieszkańcy kraju całego drżeli od stradiu i bojażni, bo 
ich pożerał, ki oto znalazł aig kowal, małego wirostu (newa- 
lyczki), który sitj odważył uwolnić kraj rodziimy od potworu. 
Jak4)ż, wziąwszy kleszczft żelazno^ pos^sedł walczyć ze żmijeiD. 
6dy^ stanął przed żmijem uchwycił go owemi kleszczami i za- 
przągł do pługa i oborał nim wał, który ai^ ciągnie dzió jeszcsce 
w okolicy Wasylkuws i nazywa si^ żmijowym- Gdy kowal przy- 
prowadził go do rzeki Bohu, żmij zmęczony cały Boh wypił. 
Gdy z nim przyszedł do Dniepru, ten cały Dniepr wypiła a gdy 
przybyli nareszcie do Czarnego morza, żmij z pragnienia wiel- 
kiego wbiegł do morza, lecz opiw&zy się wody, zdechł na brze- 
|Ł Zif, wiad. do anir. kr. III, 66- 

276. Bajka o biedne/ dziewczynie. (Streścił E. M,)- 
Pewien człowiek miał sługę dziewczynę, z której był za- 
dowolony. Hatka^ chcąc za mąż wydać, odebrała ją ze służby, 
&le pan jej, dla utrudnienia^ kazał jej poszukać zastępczyni, ta^ 
kiąj jak sama, trdy znalazła ona taką, kazał jej oprowadzić no- 
wą głngę po polach^ aby wiedziała co ma rohićt Powracając do 
domu, napiła się wody z dwótb śladów {po stopach), pełnych 
wody. Były to słofy boze^ Jak wypiła, poczuła, że zostanie mat- 
ką. Powiła bliźnięta, % których wyrośli dzielni rycerze. Pojechali 
m\ w świat, gdzie oczy poniosą. Przyłączyły się niebawem po 
rótuycb przygodach do każdego z braci zając, lis, wilk, niedź- 
wiedź i lew. Od rozstajnych dróg rozjechali się bliźniaki, każdy 
ze swoją świtą, ale pierwej zakopali pod jaworem dwie butelki 
wina, które miało zmienić kolor, jeśli brat będzie w niebezpie- 
czeństwie. Przyjechał atarszy do miasta, w którym zastał ża- 
łobę, albowiem jutro królewna miała być odwieziona żmi- 
jowi, który siedział w skałach za miastem i co rok brał dani- 
nę jK) jednej dnszy. 

Rycerz zabr^ sługi i pojechał do żmija. Dwnn astogło wy 

TMjtwór wyszedł do niego, zapytując, czy z nim chce zgodnie żyć, 

^yli się bić? — Naturalnie, bić. Z pomocą zwierząt zabił żmija, 

łobcinal głowy, wyjął z nich języki, schował do kieszeni i scho- 

ftl 3ię za kamień. 

Przywozi Cygan królewnę i ciekaw, co żmij z nią zrobi; 



Google 



Digitized by VjOOQ 



328 EBAZM MA^WSKI 



czy zje, czy weimie za żonę? Skrył B\q także za skały- Podsła- 
cbałj jak rycerx opowiedział knMewnie o zabicin potwora, do- 
strzegł, Ż6 się młodzi pokoetiali, i królewna przysięgła, że zosta- 
nie jego żoną, 

Cygałi postanowił zgnbić rycerza i pojSlnbić dziewicę. Za- 
bił tedy podatgpuie śpiącego młodzieńca, a następnie kazał pod 
karą śmierci królewnie świadczyć przed królem, ie to on (Cy- 
gan) zgładził żmija. Zabrał Cygan głowy smoka i jedzie do 
króla w tryumfie, a w nagrodę dostaje rękę dzjewicy- Zwierzę- 
ta tymczasem na 9 dni uśpione, gdy ona od włóczy slab, pobu- 
dziły siq, i po długich zabiegaołi dostały wody żywiącej i oży- 
wiły pana. Ten |łOsłal do królewny list przez żująca. 

Skończyło się tym, że rycerz jaż u ołtarza zdemaskował 
Cygana, pokazując na dowód jego kłamstwa języki z paszcz 
żmija. Cygana stracono, a rycerz ożenił się 2 królewną. (Nie 
kończą się tn przygody jego i brata^ ale nie wiąże aię to ze 
żmijem, pomijam więc resztę bajki), Nowos. U^r, I, 305 — 527- 

*277. Trztl: brałów. Bajka, (Streścił J. S.). 

Było trzech braci wojaków. Nocowali w lesie i rozpalili 
ogień. Każdy po kolei dyżurował, a reszta spała. Na ilrzewi^ 
piszczało I, coś/" że mu zimno. Każdy z dyżurujących pozwolił 
temu „coś" ogrzać się; za to jeden dostał cudowny pierścionek , 
drugi płaszcz 7. pełeryuą, tnseci piszczałkę. Na drugi dzień 
spotkali w lesie niedźwiedzia, później lwa, wkońcu wilka. Chcieli 
zabijaó te zwierzęta, ale one obiec^y im byó pomocnemi i po- 
szły za niemi. 

Dzięki tym cudownym rzeczom i przy pomocy niedźwie- 
dzia, lwa i wilka jeden zwyciężył takiego smoka, który poże- 
rał bydło za to ożenił się z królewną. 

Drugi -- takiego, który pożerał świnie, i także dostał za 
to królewnę za żonę. 

Trzeci zabił takiego smoka, który pożerał ludzi i miał 
już pożreć królewnę* 

Po zabiciu tego smoka siedział z królewną w lesie. Pod- 
patrzył go strzelce i odciął mu głowę, a sam chciał sit; ożenić 
z ocaloną królewną. Ona zwlekała. I doczekała się swojego wy- 
bawiciela, gdyż niedźwiedź, lew i wilk postarali się o taką 
maść, którą przylepili odciętą głowę. 

Zjawił się rzeczywisty wybawiciel królewny do króla i do- 
wiódł, że on, nie zaś kto inny, zabił smoka j gdyż posiadał języki, 
których brakowało w głowach smoka, przyniesionych pracz 



Digitized by VjOOQ IC 



WĄŻ 329 

owego strzelca. Strzelec byl rozerwany końmi, a wybawiciel 
ożeiiit aic z królewną, lVis. I, 304. 

**278- U Indu ziemi Dobrzyńskiej, w bajce, zatytułowa- 
nej BUini^ia^ występuje smok, imeMzkvi,l^y za wysoką górą^ Po- 
żarł ca pewnej królewnie już pól królestwa i przyrzekał, ie je- 
żeli przywiozą mo królewnę na pożarcie, to eiy obróci oa inne 
królestwa. Jeden z bliźniaków, synów córki młynarzowej^ któ* 
rzy wybrali się na stukanie przygód, postanowił tego smoka 
zgładzić. Miał od do pomocy zająca, lisa, niedźwiedzia i lwa, 
pojechał z niemi do poblizkiego miasta do kowala i kazał zrobić 
oidr/e (cztery noże na krzyA), Kiedy ozdrze było gotowe, po 
jechali do smoczej góry. Waiął bliźniak ozdrze i szuka smoka. 
Nareszcie go znalazł. Jak smok siorbnie, do połowy bliźniaka 
wciągnął w siebie, ale, że roial ozdrze w ręku i 8 woje wierne 
zwierzęta, pokonał straszliwego potwora, który miał siedem ję- 
zyków. Te języki wyciął i iscbował do swojej tobołki. Po wielu 
przygodach ożenił on się nareszcie % ową królewną, A. Petr* 
ZK W, II, 144-147. 

279, O smoku z oimiu łbami. (Patrz Cliełebowski, BibL 
, Wisły'' III, 70). 

28i). £a/Ji:a o Żmtjn i o Cyrylu sMrniku. (Stres. E* M»). 

Był w Kijowie książę, a może król, a okołii Kijowa tmij\ 
któremu co rok w daninie poświęcano cbłopca, albo dziewczy- 
nę* Przyszła kolej na ksit^żniczkę, która była bardzo piękna. 
Żmij ją pokochał, a ona jego ani trochę. Księżniczka^ raz roz- 
pętawszy się żmija, czy jest taki na świecie człowiek, któryby 
był ud niego mocniejszy, wygadał się: Jest psia wiara! niedale- 
ko taki, nad samym Dnieprem, strasznie mocny skórnik (gar- 
barz). 

Posłała księtniczka gołąbka z listem do domu, prosząc 
o ratunek za pomocą Cyryla. Po długich wzdraganiacb zgodził 
Bię CyryL Namotał się przędziwem, osmolił się smołą, wziął bu- 
ławę żelazną ogromną i poszedł do żmija. Okropna nastąpiła 
walka, (łodczas której w Kijowie biją we dzwony i odprawiają 
nabożeństwa, a po górach stoi lud nieruchomy, wsidycha ser- 
deeme i ezeka. W końcu żmij padł. 

Król nie wiedział jak Kiryle dziękować. Nowos. Ukr, I, 
178^284 

(U-waga, Liczne szczegóły tej bajki zgadzają się ze szcze- 
gółami bajki o zar-pfaku. Por. Nowos. Ukr. I, 327). 
281. O tmi^u w Kijowie. (Skrócił E. M.)* 



Digitized by VjOOQ IC 



330 KKA7M MAJEWSKI 



W Kijowie byl niegdyń eragi żmij, Z Kijowianów wybfa- 
rał OB dań. Każdy dziesiąty z kolei mnmał iść na jego pożar- 
cie* Długo składali Kijowaaie tę dziesięcinę żmijowi, aż oa- 
reszcie przyazła kolej na ich cara. Miał on urodziwą córk^, tal 
było ją oddać. A cudnaf piękna bjla ta panna, 1 żmij jej me 
pożarł, a rozmiłowawszy się w jej wdziękach, chował ją n sie- 
bie w pieczan:e. Jednego razu pyta go ona: „Powiedz mi, źmijn^ 
czy jcBt człowiek od ciebie silniejszy?" (, Jest, jest, odpowie: Ko- 
iemiaka Demenko."* Gdy to carówua usłyszała, zaraz list napi- 
sała. W lićcic tym donosiła carowi ojcu, żo jest e^łowiek, co 
może pokonać żtnija^ a tym człowiekiem jest mieszkaniec Ki- 
jowa, Kożemiaka-Demenko. List te u przywiązała gołąbce do azyi 
i posłała go do eara* 

Car zwołał gromadę, i co etarszycli i poważniejszych z po- 
między niej wybrawszy^ szlc ich do Kożemiaki z prośbą, aby ze- 
chciał poświęcić się i w walce pokonać potwora, 

Idą posłowie, a przyszedszy do chaty, u drzwi stanęli z bo- 
jaiuią, a Demenko Koźemiaka siedzi na ziemi do drzwi plecy* 
ma obrócony i mnie skór dwana^^eie. 

Demenko się obrócił, i ujrzą waiy starców, wstrząs? ramio- 
nami, a dwanaście skór pękło ma w ręku* Gniewny, że mu 
szkodę zrobili, zbył ich to tym to owym, i z niczym wyjirawil. 

Smuci się car, smucą się Kij owianie. Próbują posiać młod- 
szych, posłali, ale Demenko gniewny zawsze, aui słówka nie 
przemówił, i ci też z niczym odeszli. 

Dopiero car domyślił się wysłać z prośbą dziatki. Jak 
przyszły, jak poklękły^ jak zaczną płakać, to i Demenko nie wy- 
trzymał i zapłakał. 

,^Nu, prawi, dla was fo już zrobię** i poszedł do cara. — „Da- 
wajcie mi dwanaście beczek smoły i 20 wozów konopi i tyray 
co niemiara," Z konopi zrobił ou koszulę i osmarowal ją smołą 
i posypał tyrsą. 

Tak przygotowany do walki Ke żmijem, wyruszył 

jjA co, Demenko— powiada żmij;— przy chodzisz bić się, czy 
godzić?" 

„Ja tu przychodzę biĆ się, a nic godzić sięl" zawołał De- 
menko. I zaczęli się liić i bili się też i bili. Co żmij uchwyci 
zębami, to wyrwie szmat konopi; co Demenko uderzy buławą, to 
żmij aż przysiadzie. 1 tak bili się aż tr£y dni i trzy noce. Żmij 
często latał do Dniepr ti pić wodę. I aż czwartego dnia dopiero 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



WĄŻ 331 

Dometłka Koiemiaka zada] osŁatiii gIos imijom tak, że ten padł 
be* życia. 

Naród po góra^^b kijowekicb etal i przypatrywał się tej 
walce, klasnął w dłonie: j,Cłiwała Tobie, Panier Demenko Ko- 
żemiaka, zabiwszy żmija, carównę uwolnił i oddał ją carowi. 

Od tego czasu uroczysko, na którym mieszkiil, nazwaao 
Kożeniiakami. Zó, w. do anlr^ kraj\ III, 67. 

282. Na Ukrainie w pewnej wsi rosło pacbolę, noszące 
imię Ilji, od nrodzeuia nie mające władzy w ciele. Ilja miał lat 
3U i jako kaleka siedział na piecu. 

Na Wielkanoc, gdy wa'^ysey poszli do cerkwi, ktoś zastakał 
do cbaty, prosząc, by mu otworzono. Na to Ilja: -Jakie ja otwo- 
rzę, kiedy wiesz, żem kaleka, nie mogący sie z miejsca ruszyć?'^ 
J*róbuj wstat*, awstanieBz/^ odpowie człowiek. Jakoż Ilja WBtal 
i drzwi otworzyL 

Wszedł tłtarnszek i kazał podać kwasti. Ilja nie wie- 
(ttial, gdzie go szukać, starzec więc wyniósł mu kufel kwasu 
i kazał wypić. Podał mu drugi i trzeci. Ilja stal się zaraz 
fltrasznie silnym; wtedy dziad odezw&t eie: j^Proś teraz sweg-o 
fijea, niecb ci kupi parszywe losze u popa, niecłiei sporzą- 
dzi buławkę żelazuą we cztery pudy i ołowianą czapkę 
we riwa pudy. Jak będziesz to miał jaź wszystko, myj to łosze 
w hgu przez 40 dni, aż to losze w konia wyro4nie, potym sią- 
dziesz nań i pojedziesz i zabijesz żmija w Kij orne." Opo- 
wiedziawszy to, dziad znikł Bodziec, przyszcdszy i ujrzawszy 
% zdrowego. l)ardzo się uradowali. Ilja spełnił to, co mn dziad 
polecił dokładnie, i pojecbawszy do paszczy, gdzie dziS wieś So- 
łowijówka, zabił mieszkającego na 12-tu dębacb So!owija, który 
samym świstem zabijał Indzie i pojechał prosto do Kijowa. Za- 
stał tam wielkie zamieszanie, gdyż srogi żmij wyjadł już wszyst- 
kie dziewczęta, i miano mu oddać księżniczkę. Ilja zapewnił, że 
imija zabije^ i prosił tylko o pokazanie, gdzie mieszka. Pojeeliał 
o wscbodzie słońca nad Dniepr do chatki żmija i zastał jed- 
nego tylko stróża, który go od walki ze strasznym żmijem 
odwodził. Ilja schował się za piec i kazał wracającemu żmijowi 
powiedzicćj źe Ilja przyj eclial, 

2mij nareszcie przylatuje, stróż go ostrzega, ale on wcho- 
\ mówiąc: „Wiem ja o Ilji, ale dopiero za trzy łata może en 
& 8trj4szuym. Ilja zaś, niby kłaniając mu się, zabił go czapką 
iwiauą, a potym ożenił się z księżniczkąp Zb, wiad, do anir^ 
* m, 67-9. 



Digitized by VjOOQ IC 



332 BRAZM MAJEWSKI 



283. O zlej macosze i jej córce. 

Baśń bardzo podobna do bajki „Zas^droana macM>c1ia/' za- 
pisanej przez M. Rybowskiego w dziele Baśnie ludu polskiigo, 
Kraków 1891, str. 82—95. 

Żmij (=smok) odgrywa tu rolę kobylej główki z tamtej 
bajki. Ukr. I. Moszyńska. Zb. w. A. k. IX, 103-105. 

284. Wyjątek z bajki O Beldonku^ co mu tan Jezus 
i śmierć byli chrzesinemi rodzicami. 

Śmierć mówi do Beldonka, biednego chłopaka^ którego oiki 
nie chciał: „Nie trap sienie. Jest tamuk na wschód królestw u 
takie zaklynte, co go gady Strzegom. Kto tamuk jed/ii^ to 
go zara te gady zeirom. Ale zaekaj^ dam ci maści uh drogfe 
na drogie jasełecko, ona ci się przyda. Będzie ta ^Łało szedc 
koni, co bedora cekać na ciebie, co bedzies iia nich jecbał. Ale 
tego konia nie ostawiaj, co na nim jedziaa. Jak cie gady bedom 
gonić, ostaw jym jednygo konia, a uciekaj na drugim^ to na 
siódmym ucieknies. Będzie tamak w tym króleetwie, w zamku, 
ptak w złoty klatce na trzecim pięntrze." Cbłopak pożegnał ^ię 
z cbrzestnom matkom i jedzie. Jedzie, jedzie dali, stgi w le^te 
kary koń. Dali znowu drugi, aże sześciu. Tak wzion porozsta- 
wiał ich co wiorstę jednygo. Przychodzi do tego zamkn, 
patrzy, na trzecim pięntrze w okropnie bogatym pokoju stoi 
klatka, a w ty klatce złoty ptak. Chce brać te klatkę, a ta mó- 
wi: „Kto miewiyss^, tyn mie niech weźmie.'' Tyn chłopak wzion, 
wyjon te maść, co mu dała babka, posmarował klatkę i wzion 
ptaka. Ale do tego zamku można bj^ło ino bez pół godziny 
wchodzić, bo potym te gady nie dawa^. A tu już przeszło te 
pół godziny. Siada on wienc na konia i jedzie co iuo może. 
A tu jak sie rzucom na niygo te gady^ jak zacnom kwiceć, sy- 
ceć, aże strach. Ujechał wiorstę, koń pad. On go ostawiył, a siad 
na drugiygo. Jedzie znowu dali, a tu znowu gady goniom. Od 
jym znowu konia ostawił, aże dopiyro na siódmym uciyk.,.** 
Zb. w, do A. kr. Xl, 11 5. 

*285. Żeniaczka chrzeslniaka Pana Jfzusa z morską panną^ 
Biednemu człowiekowi urodził się syn. Nikt go nie chciał 
trzymać do chrztu. Zjawiło się dwóch ludzi (był to Tan Jezus 
i Św. Piotr), podali go do chrztu i dali mu imię Seweryś i na 
pamiątkę dali mu uzdeczkę. Pewnego razu Seweryś kupił so- 
bie rybę, bawił się nią, a z tej ryby zrobił się straszny „ro- 
bok," który nie chciał odejść od niego. Ojciec wygnał ^\} z do- 
mu z tym robakiem i na drogę dał mu uzdeczkę od chrzestnego 



Digitized by LjOOCIC 




__^_ WĄŻ 333 

ojca. Spotkał pu drodze parszywą kobyli uę, włożył ua nią 
u^deczkę, wsiadł, a kobylitta odrazu zrobiła 8it; „spaśną." Jed/ae 
przez las, znajduje piórko, kobylina ostrs&ega go^ ou bierz^e piórko 
z sobą. Znajduje diiląj warkocz, biersae go z sobą. Zajeżdża do 
króla, prosi o gluźb^. Król pr/yjmuje go za pisarczyka. On kła- 
dzie pióro ua stole, a od pióra straszna jasaoSó bije. Dowiaduje 
się król o fym. Każe ma szukać ptaka, który zgubił to pióro. 
Kobylina pomaga mu to zrobić* 

Dalej król każe mn szukać pauny, która zgubiła ten war- 
kocz, który mi^ z eobą. Kobylina także nauczyła go, jak ma 
zuależć ią pannę. On cbce się żenić z tą pauną, ale ta każe 
wyprowadzić z morza dziewięć klacz, a dziesiątego ogiera, od 
każdej klaczy wydoić garniec mleka i stagotować w kotle wszyst- 
ko mleko. On to wszystko z pomocą Bwojej kobyliny zrobił 
i z panną się ożenił. (Staro-Cbęciny). Kb, Kte/, XIX, 233- 

2iSH. Baśń: i^yierny siuga. Występuje smok, siedzący 
w piwnicy, który chce pożreć państwa młodych. A. Petrów, 
Zk w, do A. k. IL 155. 

287< O aniele i tmiju. (Z Polesia). 
I I W tej bajce występuje smoczyca, do której na służbę przy- 

szedł człowiek. Żmija zadaje mu do trzech dni robotę^ pod 
groźbą zjedzenia go, jeśli zadania nie wypełni, i człowiek ów 
dzięki uslucłianiu rady auiola, wychod^fii cało i szczęśliwie z opa- 
łów. Pierwszego dnia każe mu żmija paść konie i wgania je do 
jeziora, ale wdzięczne ryby je wypędzają; drugiego konie do 
lasu mu uciekają, ale wdzięczni wilcy zapędzają je do domu; ua 
trzeci dzień piasek od maku oddzielają mu myszy. Kolberg, Zh, 
w. do A, k. Xlłl, 206. (Streść, E. M.). 

288- O wodzie tywlącej i gojącej, (JS Wileńskiego 1879< 
Streścił E M.}. 

Ojciec pewien miał dwóch mądrych synów i jednego głu- 
[nego, Durnia. Ów głupi uleczył raz ojca od ślepoty, zdolływszy 
od kruka wody żywiącej i gojącej, i tym zapalił zazdrość 
braci, którzy go raz wrzucili do jamy. W jamie był loch, i Du- 
reń s^edł, szedł tym locht^m, aż doszedł do jakiejś chatki, gdzie 
stftra haba go ostrzegła, że zginie^ bo niedaleko jest ztąd mo- 
le, a w nim ogromny imiej z 12 głowami, który wszystkich 
Oiera; już i królewna osądzona na pożarcie. Wyszedł głupi 
chatki, przy pasał znaleziony pałasz, widd morze, a u brzegu 
rólewnę plączącą. Pokazał się żmij. Dureń go pokonała głowy 
ad kamieniem schował, a języki włożył sobie do kieszeni. Miał 



Digitized by VjOOQ IC 



m^^ 



334 EBAZM MAJEWSKI 




się Z królewną zeuió s&h wybawienie jej, ale lokaj pozazdrościł 
Durniowi, zabił go skrycie, a sam oliciał się żenić. Królewna 
po;^Dala, że on nie jeąt prawdziwjfiii uarzecEOuym jej> znalazła 
wreszcie zabitego. Fosoiarowała mu gardłu wodą „gojas^e^ą 
i żywaszczą,*' jaką jej chłopiec odrtal przcdtyra i ożywiła go- 
Po ty 111 lokaja, który upicrul wic^, że to ou wył>awil królew- 
^% gdy Dureń pokazał królowi języki żmije, Btracono^ a młodzi 
pobrali się i byli szczęśliwi. J. Karłowicz. Zk w. AA\ KI, 337, 

289. Żmij w baśniach ukraińskicli ma zawsze charakter 
straszny. Najczęściej jcat tu żmij z trzema głowami f), sypiący 
z paBZCzy iskry. 

Zwodzi on kobiety, porywa księźuicKki i trzyma je w za- 
klętyeb pałacach. 

CzęaŁo zabłąkany królowie wstępuje do zaczarowany cli 
pałaców żmija, znajdnje tn piękną, jak zorza poranna, królewnę, 
zachwyca aię nią, aż tu nadlatąje żinij, sypiący i^^krami. Kończy 
się walką króle wica zb łmijem i oswobocizcutem królewny. 
Nowos. (/kr. 1, 253. 

290, O 7młońcfnyni chłopcu. 
Baba biedna miała synka, i ten posyłany na jarmark, z li* 

tości po kolei przyniósł ocalane od znęcania się tluma: kotka, 
pieska, a potym młodego wężyka (żmijkc=smoczka). Ten żmij 
mówił z chłopcem ludzkim językiem i poprosił w końcu, aby go 
chłopiec odniósł do ojca, i aby nic za przysługę nie żądał, jeno 
pierścieni a > Gdy cbło])iec przyniósł, tmij daje mu moc miedzią* 
nych ptetucfhy\ później złoto, ubrania drogie, ale chłopiec nie 
chce^ upiera się przy swoim i otrzymuje pierścień, który daje, 
czego tylko zapragnie się od niego. 

Wrócił chłopiec, użył pierścienia do zbudowania pałacu, mo- 
stu itd, W końcu zakochała się w nim królewna i poszła za niego. j 

1^0 niejakim czasie królewna przestała go Inbic i dowie- 
działa się, że nosi na szji tajemniczy pierścień, odebrała mn we 
śnie i kazaia pierściemowi, aby nad mężem jej stanął wielki 
słup kamienny. 

Tak się stało, aż dopiorę z pod słupa opowiedział chłopi cc 
litościwy kotu swemu o tym i prosił, aby odkradl on królewnie I 

piorśeień. 

Po różnych przygodach kotek z pieskiem dostały pierśoień, 
i ostatecznie królewna przysięgłaj że nie dotknie już więcej 

*) W Indji wcie o trzech głowach pilnują źródła Gangesu . 



Digitized by VjOOQ IC 



I 



w Ą t 335 

pier^rfeiiia, i wróciła oa dwór luęża^ i żyli szczęśliwie. (Streścił 
z matoruflkiego E. M.). X Moszyńaia. l/Ar. Zb, W. A. k. IX, 95. 
29 1 . Po ko iy 'ho rasz ok^ 

Baba bezdzietna poszła do cerkwi, gdzie nagle przytoczyło 
%\% do niej ziarnko grochu. Podjęła je i zjadła, a gdy przy- 
szła (]o domu, arodzila ayna, którego nazwała pokoiy-horoszok. 

Rósł 00, jak na drożdźaob, i poszedł w świat. Przyłączyli 
się do niego Wemyduó i H^^emyiwra (= Wyrwidąb i Waligóra), 
ffędmją razem i różae speljiiiiją czyny, aż natrafili na żmija 
(^ smoka), który miał właśnie xjeść 2t> wołów i królewnę. Po- 
koty-horo8zok zwycięża żmija, cbowa 12 języków i otrzymuje 
rękę królewny, ale gdy mają ich wyciągać z dzinpla drzewa (bo 
Um wlaxlP. do pań8 twa smoka), Wernydnb wyciągnął królewnę, 
a jego zostawił. Przepadłby P., ^^yhy się za pomocą zająca nie 
wydostał na świat, a potym za litośd okazaną pisklętom, nie 
utrzymał pomoi^y od zar-ptyci. Z jej pomocą zabija Wernyduba, 
pntekonywa króla, że Wemyhora (który miał się już, jako wy- 
biiwca królewny, ienió z nią) skłamał i ożenił się z króleymą. 
{Streścił E. M.)- J. MoBzyńaka. Ukr. Zb. W. A. k, IX, 
97-99;. 

293, Streszczenie wyjątku powiastki o felfebrze. 

IWatka, usiłująca od dawna zgubie syua, który dzięki swe- 
mu ubraniu jeBt niezwyciężony, wysyła go w koncn po złote 
jabłko. Jabłka tego strzegą trzy emu ki. Zwycięża on smoki, 
«>i»wobadza trzy królewny, z najmłodszą zaręcza się, przy- 
nosi matce złote jabłko. I*atrz Wisła II, 15. 

*293- Dwóch cieśli z toporami na ramieniu powracało od 
budowy kościołów; jeden szedł ze Świniar, a drngi z Miecho- 
wa i spotkali sic z eobą na łące w Wójczy (pow. Stopnicki). 
Patrzą zdziwieni, aż tn ogromny 1 e w walczy z ogromniejszym 
jeszcze smokiem. Lew nic mógł pokonać siedmiogło- 
w 6 g o smoka^ wiec zmęczony, złany krwią, prosił tych cieśli, 
aby mu dopomogli. Oni, przeżegnawszy się, uchwycili w swe 
dłonie toporki^ któremi ciosali drzewo ua świątynie Pańskie, i za- 
bili smoka Ogromne cielsko potwora runęło na ziemię z taką 
rA.% ze ziemia się dokoła zatrzęsła, zapadła, zrobił się ogronmy 
(lólj i smok gdzieś przepadł, zasypany gruzami. 

Lew stanął nad brzegiem, zaryczął. podzię^ow^ cieśloip; 
Edaniając swą głowę przed niemi, i rzekł im, że gdyby smpk 
2 ffyciężył, to obiedwie siwtątynie Pańskie ^e byłyby jwstawio- 



Digitized by VjOOQ IC 



336 ERAZAf MAJEWSKI 



ne, a lud biedny nie miałby gdzie chrzcić dzieci i grzebać uiuar- 
lycL swoich. Kb. Kieł. XVIII, 215. 

*294. W jednem mieście, kajtota było we świecie— poja- 
wił się smok wielgośny, co cedżkaj wszyćko zjadał. Cy bydle, 
cy prosie, kaj ino co było, żarła bestyja, i nikt mu nic nie mógł 
poradzić, az ci juz brakło bydląt, i do ludzi ai(; cbyciL Juz 
nie jodnego cłeka chycił w gardziel, harknął, chrupto mu w zę- 
bach, i po wszyćkim. Ludzie tez z miasta uciekali, i tylko pust- 
ki stały po świecie. Był camoksiężnik, bardzo wierze katolie- 
kiej przeciwny, i miał córkę podlotkę, której dla jej pobożno- 
ści nie lubił. Panienka ta modliła się do Matki Boskiej skrycie 
przed ojcem, ale on to pomiarkował, i własne dziecko chciał 
/gubić i smokowi dać na pożarcie. Wtem z rozkazu boskiego, 
jedzie konno husar Jerzy. Jak konia rozpędził, gdy smok jui 
blisko panny, on hyc! bez niego, okraczył go konieta i dzidę mu 
do gardzielą wepchała a smok wypuczył się i upadł. Kb, Kr, 
vn, 29. 

*295. Św. Jerzy zabił niegdyś smoka, który dużo ludzi po- 
żarł, więc w nagrodę M. Boska dała mu swój właBoy miesiączek 
na mieszkanie. (Chełmek). Kb. KieL XIX, 196. 

*296. Był za dni dawnych s m o k w lesie Smokowce, 
leżącym pomiędzy lasem włościan wsi Rembów a lasem w»i 
Lipy. Smok ów wychodził z łasa i zjadał bydło, a gdy mu 
tego lub jakiej gadziny nie starczyło^ to zastępował ludziom 
i tyeh zjadał. Ludzie z Bombowa zgromadzili sie, uradzili tnie- 
dzy sobą, ażeby codzień z kolei zaprowadzać bydlę jedno dla 
tego Bmoka, aby ludzi nie napastował. Gdy tedy kolej wypadła 
na jednego biednego szewca, aby zaprowadził tam raly swój 
majątek - ostatnią krowę, szewc ów, ulegając konieczności, \^k\- 
stanowił przy tej sposobności i smoka samego stracić. Postarał 
się o proch, zaprawił nim krowę, i tak zaprawiona pro- 
wadzi przed ową jaskinie. Smok wychodzi z jaskini, zja- 
da podprowadzoną krowę, potym bieży pić wodę do owej rze- 
ki, którą dziś zowią Suchą Nidą. Gdy się już wody napił do- 
woli, wraca do jaskini, kładzie się na leżysku, wtym rozpt^kl się^ 
i dym okropny wyszedł z tego lochu. Przez kilka czasów ludzie 
bali się wchodzić do tego miejsca, nareszcie jeden odważny, 
uzbroiwszy się dobrze, wszedł tam, lecz już nic nie znalazł, tyl- 
ko zapadlinę w tym miejscu, gdzie była jaskinia. Kolb. KmL 
XIX, 249. 

297. Lud utrzymuje, że ziemia opiera się na czterech 



Digitized by LjOOCIC 



w j^ ź ŚŚf 

olbnijmu^h słupach, których strzegą cztery ogromne smoki. i 

Slupy to są l rozmaityofa kruszców, W miarę juk ludzie w co- 
raz to większe popadają grzecby; smoki podgryzają owe slupy, j 
a gdy nie przestaną grzeszyć, to smoki niebawem przegryzą sin- I 
py, a ziemia zapadnie się w przepaść, {Szcssawnice). Gust. 164. i 

*398 Jeżeli wąż siedem lat dzwonów nie słyszy^ to także 
mamieni się w smoka. Kb. KicL XIK, 202, 

*299. Lud rozgniewany zowie przeciwnika: „smoczy łeb." 
BibL War. 1864, I, 271. \ 

30(J. Smok w jaskini na górze Wawel, i gad ten używany . 

3^ berb od Jednej z polskich rodzin, są obcym wtrętem, bo nie ' 

mają swiązku z polskim pogaństwem. Zdatłiem moim, przynieśli , 

wyobrażenie o smoku Gotowie, wladuący niegdyś nad Wisłą. ^ 

W. A* Maciejowski. ..Pierwotne dzieje Polski i Litwy zewnętrz- 
ne i wewnfjtrzne,'^ Warszawa 1846, str. 445 

301. Smakj ięcza. 

Gdy się pokaże t€|cza na niebie, to będzie deszcz, bo tęcza 
pije wodę z potoka, spuściwszy się jednym końcem do niego. 
Razem z wodą tęcza wypija takie i żaby, które potym z desz- 
czem znowu spadają na ziemię; porwałaby też i czlowiekaj gdy- j 
by się zbliżył do tego miejscai z którego ona wodę pije. Raz 
nawet we wsi Witkowicach wypiła łccza chłopaka i f>arf^ wokho^ i 
gdy je poił w rzece. Wyrzuciła potym tego chłopaka gdzieś na 
lącCj ale już zalanego (utopionego). Ropcz. X. 107. ^ 

302. Skoro ukaże si(j tęcza na niebie^ uciekają i kryją i 
się, utrzymując, że to taki smok, który wysysa wszystko, cze- ^ 
go siQ dotknie; gdy spuści się do wody, to wypija wszystką, 

nawet całą rzekę pałkniej a gdy czasem spadnie na c?io wieka, , 

to go zupełnie „pożre," (Krynice Lubel.). Wisia^ lY, 110. 

**303. Tęczę na niebie lud nazywa smokiem^ który 
wodę ciągnie z ziemi do nieba* Nie trzeba podchodzie w to 
miejsce, gdzie się on spuszcza, bo uniósłby i człowieka w górę, « 

(Od Sawina;- Kb. Ch, II, 157- 

L Bazyliszek. 

**304. bazyliszek jest to zwierząLko, stworzone przez dja- 
jła^ które wzrokiem swoim zabija. (Okolice Zamoś. i Hru- . 

bieszowaj. Ar eh. Dom. 453. , 

305. Bazyliszek pilnuje wielkich skarbów. (Chełmiec^ 

3ust, 



Digitized by LjOOQ IC 



338 ERAZM MAJEWSKI 



i 



306. Wzrok jego jest tak bystry^ iż przez mur widii. 
(Grybów). Gust. 

307. Wzrokiem swym przemienia wszystko w kamień. 
(Naściszawa). Gust. 

*308. Jeżeli bazyliszek spojrzy na człowieka, to co tym 
spojrzeniem zamienia w kamień\ chcąc ochronić się od tego, 
trzeba nieść przed sobą zwierciadło, a wtedy bazyliszek, spoj- 
rzawszy, zobaczy naprzód siebie samego w zwiereiedle, poczym 
już staje się nieszkodliwym, gdyż tylko p ierwsze jego spoj-^ 
rżenie zabija (Jurków, pow. Brzeski). Wiała, IV; 89L 

**309. Jest wielkości kury, z indyczą głową, ogonem jak 
u węża, skrzydłami jak n nietoperza, a oczy ma żabie. (Okolice 
Zamoś. i Hrubiesz.). Arc/i, Dom. Gluz. 453. 

**310. Gnieździ się w lochach, niedostępnych starych pi- 
wnicach, szparach skaA, (Okol. Zam. i Hrubiesz). Arc/i, Dom. 
Gluz. 453. 

311. Gdy mu głód dokuczy, potrzebuje tylko polizać pe- 
wien kamień w jaskini, a będzie syt. (Grybów). Gust. 

312. Kto zobaczy pierwej żywego bazyliszka, zarar. um- 
rze. (Grybów). Gust. — Udziela 249. 

313. Jeżeli bazyliszek spojrzy na człowieka, natenczas 
ten zapadnie się z bazyliszkiem w ziemię i w jaskini podziem- 
nej będzie z nim pilnował wielkich skarbów. (Grybów). G^lsL 

**314. Ginie dopiero wtedy, gdy zobaczy się w lustrze. 
(Okol. Zamość, i Hrubiesz.). Arch. Dom. Gluz. 454. 

315. Lud wierzy w istnienie węża, któremu iskry prys- 
kają z pyska, tak, że siano skoszone zapala się, gdy po nim 
pełza. (Janów, Złoczów). Gust. 172. 

**31^. W Wilnie za Zygmuttl;a Augusta, w pustej piwnicy 
ulągł się bazyliszek, który wygJiądając oknem zawalonj^iu, wiele 
lodzi przechodzących wzrokiem swoim zabijał. Tego chcąc 2^- 
bić, taki wynaleziono sposób: Cztery snopki ruty pvo jednemu 
w piwnicę wpuszczano, i znowu, ale nie zaraz, wyciągano, l/ierw- 
szy snopek zbielał i usechł, drugi i trzeci już nie tak zwiądł, 
czwarty już zdrowy i świeży wyciągnięto. Po tym zrozumiano, 
że już musiał zdechnąć^ więc tam spuszczono jednego człowie- 
ka, który go znalazł już nieżywego. Wójc. Z. II, 155. 

**317. Antoni Chryzanty Łapczyński, doktor filozofji, 
w dziełku swoim z r. 1739 „Majestat Polski w sumarjns^ skoiu- 
pendjowany,'' podaje wiadomość o naszych bazyliss^acfa. 

W r. 1587 za Zygmunta Augnsta, w Warszawie, na pogo- 



Digitized by LjOOCIC 



i 




WĄŻ 339 

neliflko, gdzie przed trzjnsBtn laty kamieniea zgorzała, w piw- 
nicy zjawił sią bazyliszek. Mała dziewczynka i pacholę^ 
WBZ€d8xy tam przypadkiem, zaraz skonali. Posłana na it;łi wy- 
szukanie dziewka, krzyknęła i nmarła. Pani poczęła płakać, aź 
doszło to do urzędu, wyciągnięto ciałat zsiniałe i wzdęte. Nad- 
azedl w to miejsce wojewoda i architekt za nim bardzo stary, 
^Teu tedy zaraz powiedział, źe tam musi hyc koniecznie bazy- 
lisAekj którego inaczej zgubić niepodobna, tylko trzeba człowieka 
jakiego odważnego w same zewsząd zwierciadła ubrać^ twier- 
dząc, ic tenie bazyliszek^ jak »am siebie zobaczy w zwierciedlc, 
zaraz zdechnie. A źc natenczas dwóch złoczyńców na gardło 
skazanych w więzienin siedziało, jeden Polak, drngi SzJązak Jae 
Taurer, tym kamno jedno z dwojga wybierać, albo ginąć od 
miecha, wedłng dekretu, albo któryby się z nich odważył iść na 
zgnłiieme bazyliszka tego, deklarowano życiem go darować. Od- 
ważył się Szlązak. Więc gdy wszystkiego z grnntu zwierciadła- 
mi okryto, i oczy nawet szkłem zasłoniono, poszedł do owej pi- 
wnicy, gdzie, kiedy przez całą godzinę różnie szukał, nie nie 
mogąc znaleźćj jni mu i świecy nie stało, wił^^c prosił o inną 
Świecę^ żeby mógł w ciemnych między rumem lochach zobaczyć. 
Jakoż znalazł straszną bestję jnż nieżywą, bo się sam wto- 
kiem swoim ów bazyliszek zabił. Więc zawołał, że już nie żyje; 
kazał tedy on architekt królewski wynieść owego bazyliszka na 
gorę; dopiero go każdy oglądał. Bestja była tak wielka, jak 
kura, z głową i szyją indyczą, oczy miała żabie." Wójc. Z. 
II, 155. 

318. Raczej litewskim ifiuskim, niż słowiańskim, jest to 
pomysłem, że kur, który rodzi plaży, za bóstwo powinien być 
czczony. Jeszcze w r. 1805 wierzono na Litwie, źe stary kogat 
KBOsi jąje^ z którego się następnie żywioł, żmiją lub latawcem 
Ewany, wylęga. Maciej o w sk* 44G, 

Powyższa wiadomość jest zaczerpniętą z artykniiku ^Prze- 
sądy Gminne^ w czasopiśmie ^Hzcrunki i toztrząsania naukowe 
Wilno 1840, XVT, 195—196. Tam brzmi ona jak następuje; 

„lioku 1805^ 19 maja. Dało się słyszeć o ciekawym w aą- 
fiiedztwie naszym zdarzonym doświadczeniu, potwierdzającym 
™}spólfitwa mniemania, że kognt atary^ w lat 3, 5, lub 7, niesie 
ijko, z którego wylęga się żywioł, ich nazwiskiem źmiej, czyli 
\ła:mi€c. Tej wiadomości opis jeat następujący: Wielmożni Kor- 
ikowic Chorążowie Pttu Dzisnieńskiego, będąc w Łużkach n JW» 
Łlłinej wojewodzin ej Polockicj z wizytą, powiadali przed całą 



Digitized by VjOOQ IC 



340 EBAZ&I MAJEWSKI 



Z gości licznych złożoną natenczas kompanją, że w majątkn icb 
nazwiskiem Kowy-Dwór, kogut włoskie lat kilka hodow^iy, zniósł 
niedawnemi czasy jajko, i co tylko wydał ten płód, zaraz był 
postrzeżony. Któren płód wspomnieni Chorążowie pokazywali za 
osobliwość tak sąsiedztwu^ jak też innym gościom; lecz starzy 
Indzie, nie poczytując tego za rzadkość, powiadali, że czę^ito w do- 
mach swoich taką osobliwość widzą, i że w tym jajka niema 
żółtka, ale sam tylko białek, a na miejscu zarodka, jak bywa 
w zwyczajnych jajach, znajduje się robak czarny. Dla doówiad- 
czenia ynęc, kiedy rozbito to jajko, znaleźli robaka z ogonem 
cienkim, w pośrodku zakręconym, nogi mającym knHkie, skrzy- 
dła małe, a pyszczek czarny, co wszystko okiem gołym łat^yo 
dystyngwować można było. Widząc to, sam Wiel. Chorąży był 
mocno przerażony i kazid owo jajko na drobne eii^^^A roztarć, 
ażeby z tego robaka, przez operację słoneczną, albt) innym ja- 
kim sposobem, nie wylęgnął się bazyliszek. O czym wszystkim 
tak sami Wielmożni Chorążowie, jak też inni, którzy widzieli^ 
gotowi są wydać świadectwo, z podpisem własnej ręki.'* (Pisano 
ręką X. Anzelma Lubeckiego Prefekta szkoły łużeckiej, w księ- 
dze: ( Opis 'wynalazków i watnych doświadczeń). Wizer^ i rozlrząs. 
naukowe. Wilno, 1840, XVI, 195-196. (Z. WasiUrwski). 



ODDZIAŁ II. 

Rola w praktykach wszelkich, 

§ 15. Obrzędy, zwyczaje, praktyki, zabol)ony. 

**319. Żywe gady, jaszczurki i węże zalepiają w garnek 
i na wolnym ogniu praią^ a ztąd otrzymanego olejku używają 
pasiecznicy do wycierania nlów, wabikami zwanych, które na 
drzewach przywiązują dla złapania dzikich lub też młodych 
pszczół. (Okol. Zamość, i Hrubiesz.). Arek. Dom. Gluz. 5J2. 

♦320. W ostatki nie prz^dą^ boby węże i jaszczurki plą- 
tały się koło domu. (Zebrzydowice). Janota. Zw. Św. 59. 

*321. Z chrzanu święconego na Wielkanoc robią krzyżyki 
i wkładają je pod cztery węgły domu, aby się go nie trzymały 
węże. (Jawornik). Janota. Zw. Św. 73. Gust. VI, 274. 

*322. Parobcy, przyjechawszy na koniach z koSeiołr 
w wielką Niedzielę, pokrapiają dom naokoło wodą źródlaną^ roz 



Digitized by VjOOQ 16 






WĄŻ 341 



mąconą tóUkiem ze święconego jajka^ aby się węże nie cisnęły 
do domu. (Kasinka, Więcierza)* Janota. Zw. Św, 72, 

•*323. Popiołem, npalonyoi przez święta Bożego Narodze- 
nia, obsypują naokoło dom^ ażeby w lecie węże. Jaszczurki i kre- 
ty nie Bzly do domu. (Skomielna Czarna —Galicja). Janota Zw. 
iw, 14. 

324. Aby węże w domu się nie gnieździ Ij, należy pray 
bndowaDiu domu itnóry (trzaski) z nowo ociosanyf^b drzew wrzu- 
di w "it^od^, (Zarnówka, Maków), Grist 

325. Gałązki jesionowe dla oddalepia wężów zatykają 
flp mgilj^ Zielony cli Swiąłt:k w izbie do szpar, kolo okien 
i w stajni, (Kasinka). Gust Vłj 256. 

^126. Dla oddalenia wężów zaprawiają gałązki jesionu 
pod zlób i pod dyle w stajni. (Zakopanej. GusL VI, 256. 

*327. Dla oddalenia wężów z domu w wr^ilję św. Jaoa ) 

\Mm\ jesionowemi szpary pozatykać trzeba, (Zarnówka). Janota, 
Zw. Śm. 82, Gust VI, 350. 

*328. Ze święconym w w i e 1 k ą sobotę dom tr;^y ra- 
ly naokoło obchodzą od prawej ręki ku lewej, ażeby wfjż 
wśród lata nie śmierdział w domu^ (Rabka), czyli aby się wę- 
ie nie trzymały około domu, (Osieczany). Janota. Zw, ŚnK 7L 

**329, Od wielkiego ezwarlku aż do Wielktejnocy wieś- 
niaczki łne przędą i starannie cliowają kołowrotki i wrzeciona, 
Łby od nikogo widzianemi nie były, gdyt mniemają, że w cią^u 
całego lata, za każdym krokiem spotykałyby w^ie. Jue. Lit 180. 
**330. Ku Nowemu Roku przędą nici i nitką taką pod ko- 
lanem obwiązują uogę, ażeby wąż nie ukąsił. (Sidzina). Janota. 
Zi^. Św. 96* 

**33l. W ostatni wtorek smamją krowom racie szmalcem, 
aby icb w lecie gad (wąż) nie u jadł. (Sidzina). Janota. Zw, 
Śm. 62. 

332. Przed św. Wojciecbem zabijano gada, kładziono na 
szopę za strzechę przeciwko myszom i żeby nikt nabiału nie 
odebrał. Wychodki to już ze zwyczaju. (Zakopane). Gi4st 

*^333. Aby uchronić zboże w stodole od myszy, lud Cie- 
szyński zabija węża przed św. Jerzym (24 kwietoia) i zatyka go 
\ za krokiew w stodole. Hoff, L. Ciesz. t)3. 

♦334. Węża zabitefijo wieszają na plocie lub na drzewie 
i 'x»iŁawiają tam aż do zachodu słońca. ( Jnrków, po w. Brzeski), 
Ys, IV, S64, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



342 ' BBAZM MAJEWSKI 



335. Głowy piskorza nie jedzą, bo do głowy węia po- 
dobna. Żydzi wcale tej ryby nie Jedzą. (Bacyki). Gu^t, 155. 

336. Nie należy się kąpać wtedy, ^dy w kościele 
dzwonią^ bo kąpiącego się może wąż nkąsie. Ropczyc, 127, 

337- Chłop, skoro ujrsEy gdzie żmiję, zabija ją i zakopoje 
w ziemię. Wierzchów. Puszcza sandom, 211. 

Z'i^~ Zabijać węża nie godzi %\% tak jak wazelkich ga- 
dów niej adowi tych. Jest kilka wiosek podlaBkich nad Narwią 
w gnb. Grodzieńskiejj gdzie wąź bywa pospolitym mieszkańcem 
sioła* GIog< Nadnarw. 105, 

339- Żmii nie należy zabijać^ tylko co najwięcej dzieg- 
ciem ją obrzacić; gdyż kto żmiję zabije, temu ciągle będą się 
one ściągały do domu w ilości dotąd niewidzianej. Nodoiy Mry- 
haffce, 320. 

340, Jeżeli w domn jest małe dziecię^ nie wolno mówić 
o węiach. Jeżeli kto powie przypadkowo co o nieb, kładą dziec 
ku poil język czosnek. (Nadworna). GusL 172, 

34 la. Kto zabije w wigilję św. Wojciecha węża, odetnie 
mu głowę, włoży w nią trzy ziarna konopne i wsadzi ją do zie- 
mi, a skoro konopie urosną, uwije z uich sznur i nim się opa- 
Bze, nikt mu w sile nie dorówna, (Dzianisz). GusL 

'*'341h* Kto w wigtljc św. Wojcucha zabije węża, głowę 
mu utniej do głowy tej włoży trzy ziarnka konopne i do ziemi 
zakopie, a potym^ głly konopie urosną^ nwije z nich sznur i opa- 
sze się nim, będzie taki mocny, że go nikt nie potrafi zwycię- 
żyć. Kb. KieL XIX, 202. 

*341c. Kto w wigilję św Wojciecha zabije węża, w ziemię 
go zakopie^ a potym, gdy konopie urosną, nwije z nich sznur 
i opasze się nim, będzie tak silny, że nikt go nie potrafi zwy- 
ciężyć. (Ziemta Sieradzka). Wis. III, 490. 

342, Ubo: kto na wiosnę pierwszy raz spostrzeże węia, 
niechaj go zabije, a nciąwszy mn głowę, włoży do paszczy ziarn- 
ko czosnku, potym niech czosnek ten zakopie w ziemia a skoro 
dojrzeje, wyjąwszy, niechaj czosnek przy sobie nosi, to może 
być pewnym, że go nikt nie okradnie, (Kościenko, Czaczów), 
GusL 

*343a. Kto w wigiljt; św. Wojciecha tarninowym kijem za- 
bije węża, a potym tyra kijem dotknie kochank<'łw, to choćby 
0ię najbardziej kochali, rozejdą się na zawsze, Kolb, KteL 
XIX, 202. 

343b. Gdy zaś kto zabije węża w wigilję św, Wojciecha 




Digitized by LjOOCIC 



^ yf \ ż 343 

kijem, to choćby jakoajbai dziej kochanko me byli zakochani, na- 
leży uderzyć ich tylko tym kijciu, a n&zawsEe Bię rozejdą. 
(DimńBZy Tymbark). Gusł, 

*344* Kijem^ ktćrym zabito węźa w 'otigilj^ hv. Wojtk^ 
cha^ maiDa zaiegnywać chmury gradowe, a zatknąwszy go na 
roii» grad odwracae, Kb. KieL XIX, 202, 

345. Gdy kto nadybie wę£a jedzącego źab^ I rozgoni te 
gady kyem, to tym kijem może on potym odganiać bnrziiwe 
chmury. Kb. Ck. II, 174. 

*S46, W dzień M* Boskiej Siewnej (8 września) nic trzęsą 
owocn i nie chodzą do gaju po grzyby, bo robactwo (żmije, ga- 
dy) będą na tego padały, kto owoc zrywa, lab grzyby. Kolb> 
Kuj\ Ul, 92. 

**347. Nigdy włościanie uie nazywają w^is^gadsm lub ^^- 
dzifłą^ ale jego właściwym nazwiBkiem, albo Łei domowym przy- 
jackkm. Arch^ Dom, Gluz. 533. '} 

**348. Djabeł nazywanym bywa perekstnikiem^ a pere- 

leituik bywa takie zwany tmijem^ latawcem. Kulik. Fow. Was. 1 7U. 

349, Aby krowy były piękne i dużo mleka dawały, i aby 

bnie były piękne, należy w wigiłjc św. Wojciecha schwycić 

gada żywego i chować go pod piecem, (Dzianisz)- Gust 

*350, Jeżeli ktoś tyzty sobie mieć piękne i mleczne kro- 
wy, powinien w wigilję Św. Wojciecha złapać żywego węża 
i chować go pod piecem. Kto się tego pilnuje, to potym i z kija 
może nadoić mleka, Kb, KieL IX, 202, 



§ 16. Lecznictwo. 

fl). Leczenie od ukąszenia i usuwanie złych shiikdw^ spro- 
wadzanych przez w^e. 

351. Strzec się należy pić wody, w której wąż byl po- 
przednio, bo to rćżne choroby sprawić może, Kb. A7. III, 173. 

352. Lekarstwem na ukąszenie żmii jest bodziszek. J/o-^ 

doły Strychimce, 320, 



^j „Les pay&sna,.. n^oseat pas appelcr la conlenyre par son 
Bi; c^eat ponr celar|u'ils 1'npellent longa,'^ (Langnedon). Sa^n^a^ts, 

Wixła t VI Bf rs. 2 23 



Digitized by LjOOQ IC 



344 BRAZM MAJEWSKI 



*353. Pszczelnik pomocny jest na aką&zenie przez wcia 
i niedźwiadka. (Ziemia Kaliska). Wis, III, 763. 

*354. Przeciw jadowi węża nazakli^cie Bluzy ruta. {»Croq. 
Y, P.). Kb. Pozn. XV, 67, 

**355. Ukąszenie węża leczą korzeniem W^tawnika (Poly- 
gonom biatorta), startego na proazek i zmieszanego ze słodkim 
mlekiem. Tę mieszaninę dają pić wewnątrz i okładają nią ze- 
wnątrz. Liście Plantago europaea^ przykładane na ranę^ także 
są pewnym lekarstwem. Juc, LU. 333. 

**356. Od ukąszenia węża broni kurze ziele (Tormentilla 
erecta). (Ziemia Dobrzyń.) . A. Petn Zk W, II, 139. 

357. Od ukąszenia żmii Mazur nie zna leków żadnych 
i nie wierzy w nie, tylko w zamawianie przez baby, Wierzekow. 
Puszcza sandom. 211. 

358. Ukąszony winien powyżej rany obwiązaiS ukąBzoną 
cz^^ść eiała dla przerwania krążenia krwi, a następnie kąpać się 
w kwaśnym mleku. (Dziewiętniki), Gusł. 181. 

359. Ukąszonemu przez żmije moczą ranę w kwaśnym 
mleko; w mleko to wpuszczają jedną po drugiej żaby, które jad 
ten zabija, i czynią to tak długo, dopóki ostatnia z nich nie 
wyjdzie z mleka żywą, co jest dowodem, ie jad jui wyssany 
z rany. Kb. Kr. III, 115. 

360. Po ukąszeniu jadowitej żmii wysysają krew z ran- 
ki i wypalają to miejsce żelazem rozpalonym do czerwoności, 

Wiśrzchow. Puszcza sandom, 200, 

361. Cliłopek jeden gó^y kosił sobie ląkę^ ukąsił go wąż 
w ttogOj która mu opuchła, wiec wykopał aobic dołek, y w nie- 
go nalał wody, żab nazbierawszy do tego, włożył tam ową 
opuchłą nogę, które to żaby wyssały ów iad, y pozdychały, a ów 
eic człowiek przez to wyleczył; tyle razy to czynił, póki owa nie 
stcehła puchlina. Kb. Kr. III, 113. 

362. Ukąszony winien biec ku wodnie i czę^ć ukąszoną 
zamoczyć, a przytym wyprzedzić żmiję. (Nadworna, Horyhlady, 
Fosiocz). GusL 181. 

363. Aby ukąszony od węża szybko wyzdrowiał, powi- 
nien przerachować ćwierć korca maku. (St rutyn). GusL 17L 

364. Gdy ukąsi zaskroniee (wąż), należy ranę pomazać 
sokiem z fajki. (Złoozowskie, Zakopane). Gust 172. Udziela 2%\. 

365. Gdy ukąsi wąż, bieży on natychmiast do wody 
opłukać się. Ukąszony zaś powinien go uprzedzić i ranę wymyć. 
(Zakopane- Szczawnice, Zdynia, Czerniec), Gust 



Digitized by LjOOCIC 



1 

ł 



WĄŻ 345 

366. Perzyna radzi taną po ukąszenia żmii ziemią obło- 
ijŁ 159 fttr Kb, Kr. III, 166. 

367. Lasowezyki i Borowcy (tj. mieszk. paszczy Sando- 
mierskiej) ażywają przeciw okąszenia żmii z bardzo wielkim 
powodzeniem i zadziwiającym skutkiem jej własnej tłastości, po- 
dftwanej do wewnątrz w wódce, »* 

Gdy Lasowczyk spotka gdzie żmiję, to bynajmniej nie 
ucieka przed nią, lecz chwyta ją z pewną ratyną jedną ręką 
i gdry za łeb, zachowając zawsze tę ostrożnońó, aby się nie dać 
jej ukąsić, i obrzyua czymprędzej ostrym paznogciem drugiej 
ręki skórę około szyi. Tak oberzniętą skórę ściąga potym z ca- 
łego ciałaj która jak rękawiczka na dragą stronę się wywraca. 
Z obnażonej w ten sposób żmii wyjmuje on Sadło, przetapia je 
w domu na lekkim ogniu i zlewa do dalszego użytku do osobnej 
flaszki. Po stopieniu wygląda ono jak oliwa i nie krzepnie wię- 
cej. 6ęd£ie Ii kto od żmii ukąszonym, a tam zdarza się to bar- 
dzo często, wtedy wiozą chorego czymprędzej do takiego chło- 
pa. Ten wpuszcza do małego kieliszka wódki parę kropelek te- 
$0 tłuszczu, i daje go choremu niekiedy już potwornie opueh- 
łema do wypicia. Po trzech dniach zwykle niknie pucłdina zu- 
ptłnie, a ukąszony, nie czując najmniejszego osłabienia, bierze 
Bię napowrót do pracy. Na dowód niepodobnego prawie do uwie- 
rzenia skutku powyższego lekarstwa, przytoczę następujący 
przykład, który mi p» Fr, Popiel opowiadał. Dnia 9 sierpnia 
poszedł Mikołaj liadzimowaki, gospodarz sokolaicki, olilop atle- 
tycznej budowy w towarzystwie swych sąsiadów łąkę kosić. 
Około godziny 10-ej był on podczas okaszania krzaka od żmii, 
tamie pod mchem znajdującej się, ukąszony w duży palec u no- 
gi. Na krzyk jego; ,^ Żmij a mię ukąsiła!'' zbiegli się towarzysze, 
zabili żmiję^ a obwiązawszy dla przerwania komunikacji krwi 
silnie nogę, wysłali go do Kępia, wioski o pół mili odległej, tam 
bowiem mieszka chłop Michał Londa, który na podobne uką- 
szenia leczy, Uazedazy zaledwie jedną czwartą część drogi, upadł 
Kadzimowski strasznie spuchły w krzaki i zaczął słabym głosem 
wołać o pomoc, W takim stanie byłby niezawodnie Bogu du- 
cha oddał, gdyby chłopczyna, który krowy pędził, nie byl go 
dkrył i mnie w polu będącego o tym nie zawiadomił. Przy- 
Łedłem więc na miejsce wskazane^ i zastałem tam nie więcej 
flko jednolitą bryłę mięga; przegub między głową a kadłubem 
liki niemal zupełnie, gruby zwój szmat, któremi mu nogę pod- 
ią&ano, był tylko po strzępkach wystających widzialny, ręka 



Digitized by VjOOQ IC 



346 ]^RAZM MAJEWSKI 



grzęzła w eicle, jak w polcłmym pierza; odrazę j litość wzbu- 
dzała we muie ta .zeszpecona postać. Kazałem więc czymprędzej 
ostroŹDie położyć go na wóz i zawieźć do wspomnianego Mi- 
chała Londy, cłiociaż przyznam się, że pomimo częstego prze- 
konywania się o aknteczDOŚci powyższego lekarstwa, zwątpiłem tu 
o pomyślnym jego skntkn. Przyjechawszy do Kępia^ zastaliimy 
Londę w domu. Wybiegł on czymprędzej z chałupy, aby obej- 
rzeć chorego^ i bynajmniej nie zraził go jego stan, przez długo- 
letnią bowiem praktykę tak przyzwyczaił się do podobnych wi- 
dokóWj że nie czynią one najmniejszego na nim wrażenia. 
Żon^ tego biedaka, która przyniósszy mężowi c^biad i dowie- 
dziawszy aię o wypadku, do Kępia z płaczem przybiegła, zaspo- 
koił słowami: „Nie płacz, kobieto, Michał za dwa dni sam jesz- 
cze łąki dosiecze.** To rzekszy, pobiegł do chi^upy, wyniósł mały 
kieliszek wódki, wpuścił do niego z flaszeczki 6 kropeł tłustosci 
i dał Badzimowakiemu, zaledwie już dychającemu, wypić, prze- 
mawiając do niego z rezolutną miną: ,,Pij, a jutro będziesz 
zdrów." I wistocie, oa trzeci dzień po tym wypadku, przyszedł 
Badzimowskl do mnie, aby mi za opiekę nad nim podziękować. 
Zupełnie był już zdrów i nie czuł najmniejszego osłabienia. 

Oprócz Londy w Eępiu, leczą jeszcze na nkąszeuie żmii 
Jakób Kędzia, leśay w Zabraniu, i Józef Radomskie leśny w Jam- 
aiey» Jachno, W^te 42, 

*M8. Gdy kogo dręczą żmije, albo robaki, to moina go 
uratować, dając mu napój z wronićgo oka. (Lubelskie), Wista 
IV, 883, 

369. Temu, kto się urodzi w dniu św. Pawła, węże nie 
szkodzą, a rany ukąszonych ślinami uzdrawiają. (K.- Kraków 
D u ń c z e w a k i). Udziela 68. Kb. Kr. III, 175. 

370. W Złoczowie utrzymują, że gdyby zaskroniec kogo 
ukąsił, aczkolwiek wcale nie kąsa, ukąszony winien co tchu 
biec ku wodzie, aby rychlej przybiegł niż wąż, wówczas bo- 
wiem nkąszeDie to nic mu nie będz\e szkodziło^). GusL 181. 

371. Gdy człowieka żmija ukąsi^ powinien czymprędzej 
biec do pokrzyw. Jeżeli prędzej dobiegnie do pokrzyw niż żmi- 
ja do wody, to wyzdrowieje, a żmija zdechnie; w przeciwnym 
razie musi umrzeć ukąszony. Ropcz. X, 97. 

**372. Ruta była jednym z najdzielniejszych środków prze- 



^} Podobny przesąd istnieje w Karafcasie w Weoeeueti* 



Digitized by LjOOCIC 



i 



^ w 4 ż 347 

dw bazyliszkowi. Gdih Bic zjawił ten potwór, samym wzrokiem 
zabijający ludzi, wpuszczano wiązkę nity. Ta od spojrzenia 
zjadliwego zbielała, ale za drugą wiązką zdychać musiał. Wójc, 
Z II, 296. 

373. Ukąszenie żmii jest jadowite. Leczą je za pomocą 
iab. ZŁ u\ do A. kr. XI, 49. 

374. UkąszenieJ^źmii leczą zaklęciem, a przytym okadzają 
protizkiem z wysuszonej żmii lub innej ^zlej gadziny." Buroft- 
ski 12. 

Ł), Leki z wcta. 

**375. Każdy jidas łub óaca musi mieć wysuszoną skórę 
węża (lub jaszczurki), aby siebie i chudobę od ukąszenia żmii 
ratować. Buro A ski 12. 

376. Jeżeli dziewczyna życzy sobie mieć bujne włosy 
powinna codziennie o wschodzie słońca skraplać głowę tuką wo- 
dą, w której dobrze uamokla skórka żmii; lecz i na to zwraeać 
należy uwagę, aby włosy co miesiąc w nowy czwarkk były nieco 
przycinane. Federowski. Żarki tTL 

377. Przeciw febrze środek. 

Wziąwszy żmije o tiowia, należy ją moczyć w okowicie do 
następnego nowiu^ poczym okowity takiej (żmijówki) można 
skutcczuie używać, pijąc o wschodzie i zachodzie słońca po do- 
brym kieliszku, Federowski. Żarki 26ó. 

378. Pryszcze pod językiem, w okolicy wsi Sokolnik 
w Sandomierskiej puszczy skoczka zwane, leczą tn sadłem żmii 
z bardzo pomyślnym skutkiem* Jachno. W^e 44. 

379- Utrzymują, że wąż jest jadowity czyli jadliwy. 
(Dziewiętniki, Sułów, Janów). Taki wąż złapany, gdy drobno 
będzie posiekany i miękko zgotowany, a wywar z niego wlany 
do szklanki, i odstawiony do piwnicy, tworzy truciznę. (Dzie- 
więtniki). Gus i, — Udziela 164, 

380. Idący oa odpust, gdy zdybią gadzinę, zabijają ją 
i wieszają na drzewie; wracający biorą do domu, suszą i cho- 

ąją, a gdy kto zacłioruje, podkadzają tym uschłym wężem, 
yśmienica). Gust 172. 

381. Tyfus („"ozuicę") leczą, wykurzając chorego; kadzą 
ijiem na żarze, tak w izbie, jak i przed domem chorega, 
'ierzchow. Puszcza sandoju, 198, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



348 EEAZM MAJEWSKI 



**382. watową glówkf) Bsaszoną na. szyi noBić na gołym 
ciele^ broni od ilinogorza. Spos. dom. 8. 

383. Podczas morowego powietrza zalecają Dacieranie ko- 
lo eerca sadłem wężowym, jaszczurczym, zmieszanym z dryak- 
wią, z olejkiem niedźwiadkowym. Kb, AV. III, 177* 

384. Kto wypije proch, węża spaliwszy, nigdy takiego 
człowieka nie nką&i, Kb* Kr, III, 113. 

385- Sadło żmii pomaga na nkąszenie jakiegokolwiek wę- 
ża i naodwrót sadło węża na ukąszenie żmii jest dobre. Kb. 
Krak.— Udziela 321. 

386* Gdy kogo zębybolą, winien wziąć ząb żmii^ potłuc 
go, i tym proszkiem posypać ząb bolący, a ból ustanie. (Na- 
dworna). Gusi. 182,— Udziela 15L 

*387. Obwiązanie wloeów skórką węża słnży do zacho- 
wania pięknych włosów, Kb. Kr. VH, 144. 

388» Gdy sobie dziewka poti-ze włosy wężową skórą, to 
jej one długie urosną; musi je wszakże co miesiąc obcinać, bo- 
by ją ten wąż udusił, którego skórę wylenioną posiada. Raz 
dziewka nie obcięła sobie po miesiącu włosów, to ją wąż udu- 
sił, gdy doiła krowy. Ropcz. X, 94. 

389. Gdy wąż zrzuci z siebie linowisko, a dziewczyna je 
znajdzie, ugotuje i tą wodą umyje sobie włosy, to wyrosną jej 
bardzo długie i gęste kosy (warkocze)* {Bucyki, Bolechów). Po- 
nieważ atoli wiedzą, że takie włosy, owinąwszy się wokoło szyi, 
mogą dziewczynę udusić, więc nie czynią tego, (Bacyki). GusL 
(powt. to Udziela 201). 

390- Potarcie włosów leoiskiem węża ma również przy- 
śpieszać ich wzrost, ale trzeba wtedy obcinać włosy co miesiąc, 
bo wąż, którego skórę wylenioną się posiada, udusiłby taką 
dziewczynę. Udziela 202, 

391. Lcnisko węża, moczone w okowicie, ma wpływ na 
wzrost wtosów. (Tymbark). Uówuieź tiuszcz z węia zabitego słu- 
ży ku temu samemu celowi. (Czerniec). Gust — Powtarza to 
Udziela 201. 

392. Gdy kogo oczy bolą, niech przyłoży linowisko imii 
na oczy, a ból ustąpi. (Nadworna). Gust 182. 

393. Gdy się utworzy na ręce lub nodze jaka bolączka 
albo gdy sobie wbije kto co niechcący w jakąbądż część ciała 



') Wąż, CKy loślioa? ^ui, 

Digitized by LjOOCIC 




WĄŻ 349 

uatenczas przykładają liuowisko z w^ia, co już po upływie jed- 
nej nocy ma sprawiać ulgę. (Kolomjjskie, Ciężkowice). Gust. 

394. Gdy krowa doi się czerwonawym mlekiem^ wtedy 
dają krowie jeść leuisko w liście lub trawę zawinięte. (Szczaw* 
uice), Gusi. 

**395* Mówią, że gdyby kto zualazł taką leszczynę, na któ- 
rej jemioła rośnie, niech kopie pad jej korzeniem, a gdy tam 
£D&jdzie króla w^i&w, trzeba, aby go w oliwie ugotował tak do- 
lne, aby się całkowicie rozpłynął; maść taką niech zleje do ja- 
kiego słoika; a skoro się starym zrobi, niech weźmie tej maści, 
na ehleb posmaruje i zje, a natenczas sen go ogarnie, śpi długo- 
a gdy się ocuci, nietylko że całkiem odmlodnicje i nowych sił 
nabierze, ale nadto szczęścić Ji£ h^dzie jemu przez cały ciąg dal- 
szego tycia; a tak ik raz^y się, zestarzeje^ tyle razy w sposób po- 
dobny odmładzać się może, (OkoL Zamość, i Hrubies^.}- Arch^ 
Dom, Gluz, 534, 5*^5, 

-:i96- Chcąc wzbudzić miłość dla siebie, podać trzeba tej 
i)8obie, o którą chodzi, w piwie lub wódce płyn, wymoczony 
Łc żmii. (Domaszowice). Siark, Zb, W, jU Ł III, 49. 

**397. Ślepotę bydląt leczą, dmuchając przez piórko w oko 
Iwlące sMr^ w^ia starią na proszek i zmieszaną z imbierem, 
goździkami i cukrem. Juc. Lit 339. 

398. Gdy kobieta pragnie mieć długie włosy, szuka po- 
między ściemiem zrzuconej przez węża skóry, gotuje ją i odwa- 
nm ztąd otnEymanym zwilża sobie włosy cztery razy na mie- 
siąc, Kb. CL 11, 164, 



§ 17. Gzary^ gast^f zamawiania, zaźegEywania. 

*399, Chcąc w jakiej osobie wzbudzić miłość dla siebie, 
trzeba jej podać w piwie lub wódce płyn, wymoczony ze żmii. 
Kieleckie, Zb. W. A. k. IV, 

*^400p Gdyby kto przed Zwiastowaniem N. P. uchwycił 
młodego węża, spalił go na proszek i sypiąc ten proszek na wę- 
gle, okurzył krowę, to czarownica będzie opryszczona i przy- 
' aknie, źe już nic złego robić nie będzie. (Sanockie). Janota* 
ii,Św, 81. 

To samo z uic nieznaczącemi zmianami stylu podaje Gu^ 
'miicz (z pod Janowa), 

**401, Powiadają, że są włościanie^ którzy węie zaklinać 



Digitized by VjOOQ IC 



r 



350 ERAZM MAJSWSKT 



umieją, a to robi taki skutek^ że potym gady takie nos^ą w za- 
nadrzu, a gad ukąsió nie śmie. Arch. Dom. Gluz, 533, 

♦402. Utrzymują, iż znajdąją się ludzie («i^ja;//<?Kf /W;, któ- 
rzy jedzą węże na przekąskę, i to żywego po wódce. Mają oni 
władzę zwoływania wężów. Wąż muai przyjść do nicti na za- 
wołanie, i bywa przez nich bity. (Janów). Gust. 

*403. Etoby w dzień św. Piotra, podczas sumy orznął las- 
kę, to laska ta taką ma siłę, iż mający ją, gdy ujrzy węża, po- 
trzebuje tylko powiedzieć: ^Gadzie, szukaj św. Piotra 
laski!^ a wąż nie ruszy się z miejsca, i z łatwością zabić go 
można. (Więcierza). Janota. Zw. Św. 85. 

404. Ukąszenie gadu leczą przez zamówienie^ alo osób 
posiadających tę tajemnicę jest m^o. W miasteczku TrzcianDe^ 
w pow. Białostockim, mieszkał stary Żyd, słynnie zamawiający 
ukąszenie żmii. Nie wyjeżdżał on zwykle z domu, ale wymagał 
przywiezieuia chorego, któremu przewiązyws^ nicią, ezy tei ta- 
siemką miejsce, dokąd doszła puchlina, i szeptał tajemnicze for- 
tuuły. Brał za to najmniej kilkadziesiąt złotych, co łatwo otrzy- 
mywał, godząc się z ukąszonym przed uleczeniem. Jeżeli ubogi 
człowiek nie mógł mu wszystkiego natychmiast zapłacić, uwzględ- 
niał to i rozkładał należność na raty. Miał w domu kilka cho- 
wanych wężów czy też żmii, które na jego świst wychodziły 
z kryjówek, ku zdumieniu i przerażeniu pacjentów prostaków. 
Straszył niemi tych, którzy pozostawali mu dłużni, powiadając^ 
że kto nie zapłaci reszty należno:^ci, to będzie ukąszony po- 
wtórnie przez gada, którego on wyśle w tym celu. Gl. Nudnarw^ 
106. 

*405. Można zadać komuł na węże lub żmije; jeżeli za- 
biwszy węża lub żmiję kijem, farby z niego dać się komuś na- 
pić np. z wódką, to zalęgną się w nim węte i zabiją go. (Lu- 
belskie). Wis, IV, 883. 

**406. Kobieta powinna nosić przy sobie zioła /^a (tcjad), 
odkasnyk i łerłycz^ a żmij przyleciawszy w zaloty, musi się wró- 
cić, mrucząc sobie pod nosem: Żeby nie terłycz^ byłbym ^voim 
panem, a teby nie ioja^ byłabyś moją. 'Sowosiel. L, Ukt, II, 146. 

^407. W czasie bytności św. Wojciecha w Modlnicy, jedna 
z kobiet przyszła do świętego, ukazując mu ranę z ukąszenia 
węża. Święty zaklął węże w taki sposób, że nigdy się odtąd 
w Modlnicy nie zjawiają, lubo znajdują się na grantach są- 
siednich wsi. Próbowali różni żli czarownicy na uwziątek Modl- 
niczanom, podrzucać im w{te zkądinąd przyniesione, ale większa 



Digitized by LjOOCIC 



k 



i .iuwim.uj i ^- 



WĄŻ 



351 



^ &vv, Wojciecha nad awziątki pokaśników sprawiła, że każ- 
*^^ ^«|4 taki natyehmjast zdechł. Kb. Kr. III, 59. 

*408. Spotkaws2y żmiję^ należy wymówić: ,^mija, żmija! 

*^ł&^viĘt82A Panno, podaj mi kijal" a natychmiast żmija wy- 
^^^ie sie nieruchomie i moina ją bez przeszkody zabić. (Rasz- 

N- ^h! Kii;\ Ul, 91.*) 



4i 



409. Zły duch może nasłać węże na człowieka, które sie- 
H u niego nkryte pod przyciesiami stajni, budynków lub 
^ gnoju, Wiersfiehow. Puszcza sandom. 210. 

410. Wziąć flkuryczyj znosyk/ tj. pierwsze lub ostatnie, 
bardzo drobne jaje knry i trzymać je przez 9 dni i nocy pod 
pachą, a wylezie ł niego „chowanec" tj. zły duch, który się prze- 
tiosi na micszkauie na strych koło komina. Karmić go należy 
w miseczkach niewolonym jadłem, i wtedy przynosi on szczęście 
dumowi, Jeieli łbA puda mu się soloną potrawę, wtedy rozgnie- 
wany opuszcza ją na ziemię, tłucze wszystko w domu i sprowa- 
dza nań aame nieszczę^Jcia. Mielnicy przedewszystkim starają się 
'^lee u siebie takiego „chowańca." Hodoly Siryhańce 319. 

411. Ktoby węża schwycił przed św. Wojciechem i wło- 
v^ł do mleka, a w sam dzień św. Wojciecha włożywszy do no- 
^«go garnka upiekł żywcem, a tak upieczonego zjadł, i mleko, 

^ którym do dnisi sw. Wojciecha był moczony, wypił, ujray 
wszystkie skarby na świecie i będzie ich panem. (Czerniec). Gust. 

412. Złodzieja zabiwszy króla wężów i wypiwszy rosół 
* jego głowy, odmykać biedzie wszystkie zamki. EM, (por. Gust. 
Zabrzei)* 

**413, Oczy z węża pomagając złodziejowi przy kradzieży. 
(Poronin- Galicja). Bkroński 56. 

**414. Gdy złapią węża, używają nad nim szeptów, żeg- 
nać, modłów i mówią; Gadu^ gadu! nie wypuszczaj jadu,^ Na- 
zywają to zaklinaniem. (OkoL Zamość, i Hrubiesz.) Atch, Dom, 
Glttz. 556, 

415. Zamawiania, StarozakonnyBurcio, w miasteczku Ho- 
rodnicy w pow. Zwiahelskim na Wołyniu, słynął przed laty jako 



*) Quaiid on rencontre unc śarpent, ii suffit de la regarder 
en face et de \m ilire a voix basse: „Te voiIi 8ervante du Peut, je 
te dis ąna Noel ^tait.„ (dire ici le jonr de la semaine oi"! cette fgte 
a ete celćbree pour la dernićre fois) et je Ł'ordonne de ne pas al- 
kr pluB loin.*' La manYnibe b6te euteudant ces paroies^ rebrousBe 
diemiD. Muroartj Ch^mburt, E, Holland. III, 32. 



Digitized by 



Google 



352 ERAZM MAJ£WSKI 




j^ama^iacz od ukąszenia gadu. Z ast jego spisane jest następne 
zeznanie: 

Bureio dzieli gady na dwa rodzaje: na gadziny zwyczajne, 
kąsające, i na w^Łe szkodliwe^ kąsające żądłem. Dla rozpozna- 
nia jakiego był gatnnka gad, który okąsU człowieka lub zwie- 
rzę, chociażby to sit^ działo daleko od ukąszonego człowieka lub 
zwierzęcia, zamawiający najpierw ma przynieść wodę, tak zwaoą 
eiełią, tj. którą nabierając Inbniosąc, nie wolno przy tym do ni- 
kogo przemówić ani stówka. Owóż, przyniósszy tę wodę cichą, 
wkłada się nóż; jeżeli się woda zakręci około noża^ to znak, że 
wąż ukłnł, lecz nie gadzina ukąsiła. 

Wtedy dopiero od ukąszenia Inb od bardzo jadowitego 
ukłócia węża mówi się następujące słowa, po¥rtarzając je siedm 
razy: 

„Zostyna szyfela zara niekiedy kama zos. Jedyea pestyca 
Czynise pestryce dy plice, pomolice dy karne — karna zos istet 
jejszemel polos dosz kontikn -— kontikn de le mendre lekcene 
adee zazeszy azy waca nu ara.** 

Od ukąszenia zwyczajnej gadziny mówi następne wyrazy: 

„Barp nutes Sirkiwajen 
Nates sarp Sirkiwajen 
Birkiwajen nutes sarp." 

Lnd z okolic Horodnicy pełną nfhośó pokłada w skutecz- 
ność tego zamawiania, o niezawodności świadczy i ją stwierdza, 
ZL W. do A, kr, III, 113. 

416. Według opowiadania osoby wiarogodnej, która 
była naocznym tego świadkiem znajdows^ się strażnik po- 
graniczny, człowiek z gminu, który nosił się z wężami, 
chował je w kieszenie w torbie, a nawet w kapsznkn z tytuniem, 
i temi wężami straazył bojażliwych. A gdy jednego razu zje- 
chał się konno razem z opowiadającym, i obaj przejeżdżali gro- 
blę, potężny wąż pospolity, nieszkodliwy, przesunął się przez 
groblę. Wtedy strażnik, siedząc na koniu, przemówił do węża 
wyrazami lacińskiemi mocno przekręconemi i trudnemi do zro- 
zumienia: „Sta serpens, uti stabat sanctus Johannes, dum Cbri- 
sŁum baptiBavit.'' Wąż zwinął się w kółko, strażnik zsiadł z ko- 
nia i schował go do kapszuka, gdzie miał tytuń,^ Zb. w, da 
anir, kr. III, 114. 

417. Zamawiający zrana o wschodzie słońca przychodzi 
(najlepiej, jeżeli jest jeszcze na czczo), do ukąszonej np, przez 



Digitized by LjOOCIC 



WĄŻ 



353 



l^^a^loa lub żmiję osoby ozy bydlęcia lub świni itp., i przyklęk- 
ląwsasy, żegna się krzyżem świętym, poczym dotykając i jakoby 
gliflKoząe prawą ręką bolące miejsce, mówi po cichu po trzy- 
Wć, 2116 oddychając, małoruskie dwie formuły zamawiania, któ- 
'e przetacza Kolberga Ch. II, 206. Następnie chucha przez rękę, 
^ tr%ljkę zwiniętą^ na bolące miejsce, potym spluwa na ziemię, 
^^iy^kfii rany głaszcząc, żegna się i wstaje. 

flFegoż dnia o zachodzie wraca^ powtarza to samo przy 
^Wy^^Hi, a także i następnego dnia o wschodzie słońca. 

418- Zaiegnywanie od ukąszenia żmii. (Św. Krzyż). 
Sed Pan Jezus ze świętym Piętrem drogą^ 
Św, Pietr się pozostała a Pan Jezus oberziol: 

— Chodź, Pietrzel 

„Nie mogę, bo mie ukąsiła żmija w nogę, 

— Zatrzyj piaskiem, wymyj wodą, 
Żadne żmijowe jady tobie nie zaszkodzą. 

Siark. Zb. W. A. k. HI, 52. 

*^**419. Zamawianie od ukąszenia wę,ia. 
Królu płomienisty, 
Qadzin panie, 
Spójrz oczkiem, 
Z pod twej korony. 
Wężów królu, 
Obierz żądło 
Od tego biedaka (biedaczki). 

albo: Koia^ roia^ dota^ baszałyk^ adyk, psyk, eik. Trzeba 
je wymawiać naprzód w takim porządku, jak są napisane, i w od- 
wrotnym. Jnc. LiL 344. 

420. Przeciwko ukąszeniom wężów i gadzin (pierwsze 
mają być szkodliwsze i straszniejsze) można wzywać lekarki, że- 
by je zamówiła. Jeżeli ukąszenie pochodzi od zwykłej żmii 
(hadyny), tj* urotkonej z rodziców obojga żmijowego gatunku, 
wtedy rana po ukąszeniu nie drga wcale przy jej zamawianiu. 
Jeżeli zaś ukąszenie nastąpiło od żmii urodzonej z połączenia 
Mija z hadyuą (węża ze żmiją), wtedy rana taka trudniejszą 
jeat do wygojeniu, i w czasie zamawiania drga w niej żywo 
i letni moc szkodliwa. I wogóle dosyć jest, aby lekarka, znają- 
ca spoBÓb i 3lowa zamawiania jadu, spotka wszy na drodze węża 
kb żmiJŁ} syczącą ku niej i srożącą się, wymówiła kilka wiado- 
mych jej słów, a płaz uspokoi się natychmiast i bez groźby po- 
ło^J cicho opodal. Wszakże inne są wyrazy i zaklęcia do za- 
mawiania żmij, a inne dla węża służące. Kb. Ch. II, 176. 



Digitized by 



Google 



354 ERAZM MAJEWSKI 



42 L Gdy kto, zabiwszy węża, wyrwie mu języczek i przy- 
wiąże do ilohn w stajni, to ten języczek nie przypaszcza cza- 
rownicy (Krynica), i bydło się darzy. (Tymbark, MuBŁyna), Gust 

422. By się wyleczyć od obridu^ moczy się ziele tdiinycit 
(co to?) w ciepłej wodzie, pije odwar i robi z nie^o kąpieL Ob- 
rida zaś dostaje ten, kto wstąpił w nieczyste miejsce. Np. baby, 
chcąc komu szkodzić; gotnjągada, przemówiwszy nad nim, iwy-- 
lewaj^ odwar przed progiem mieszkania osoby^ której chcą szko- 
dzić. Gdy ta, nie wiedząc o tym, wstąpi na to miejsce, zaraz 
dostaje wrzodów i ran. (Kołomyja). Gust VI, 314. 

"^^423. Jeżeli wąż żabę lab mysz zjada, dławi się i połk- 
nąć nie może, a natenczas się kijem pasigącycb rozbroi cz}li 
raczej odstraszy, to gdy kijem takim żegnać nadchodzącą ^/^^i/^/^^ 
z nawalnym deszczem Inb gradem i robić na nią krzyże cboć- 
by zdalcka, natenczas ona albo nas stronami omija i oawałność 
swoją Da lasy rozlewa, albo też nie doszedszy do naszych gra* 
nic, pęka, dzieli się i szkody w zbożach nie robi. (OkoL ZamoS. 
i Hrubiesz,). Arch. Dom. Gluz. 532. 

424, Jeżeli żmija schwyci żabę za nogę, a wziąłby kto 
kilku latorośli i rozłączył je, to ten csdowiek będzie miał moc 
odwracania przez tyle lat gradu^ ile było prętów^ a to którędy 
niemi machnie, tam pójdzie chmara gradowa. (Posiecz). Gust 181. 

425. Ktoby njrzał węża z żaby krew wysysającogo i ki- 
jem je rozpędził, to, gdyby tym kijem trzy razy pometrze nde- 
rzy^ chmura gradowa zniknie natychmiast (Holoskowice), lub 
gdyby ten kij zatkał w rolę, odwróci on nadciągającą chmarę 
gradową^ albo sprowadzi ją na rolę sąsiada. (D^kla^ Kij ten 
winien byc tarniowy. (Zakliczyn, Dakla). Gust 

42B. Pilnają tego niektórzy ladzie po różnych miejscacb, 
aby mogli nadybać węża z żabą merdających ^ię z sobą, któ- 
rych na ten czas jakim rozerwą orężem, żeby ich do i^mierci nie 
abić; z tego trafanku taki jest skntek, iż zaś do rozwadzania 
potym owym orężem słnży szczęście w każdej okazyi. Kb. Kr, 
m, 113. 



§ 18. Wróżby, przepowiednie. 

427. Kto węża od żaby rozbroi, będzie miał szczęście, 
osobliwie w kapowania i sprzedawania. (Bacyki), GusL 

^A2%, Zabitej żmii nie należy zostawiać, nie zakopawszy 



Digitized by LjOOCIC 



i 



WĄŻ 



S55 



jej do ziemi, bo gdyby słońce na nią padło, zaszłoby krwawo^ 
i zatym byłyby wielkie dtszcze i grady w okolicy. Kb. Kieł. 
XIX, 2m. 

To flamo^ bez żadnej zmiany, czytamy w Wiśle IH, 510. 
(z Ziemi Sieradzkiej). 

429. Ubifą żmije należy zagrzebać, aby słońce nie świe- 
ciło (pozierało) na nią, boby zaszło krwawo, i wielkie byłyby 
desicae i grady w okolicy, (Dziewiętniki, HoryUady, Nowytarg, 
Krościenko). Gust 18h 

4^i0. Eto zabija wc:le i żaby, tego po niejakim czasie 
doewo zabije, (Pow. Praemyski, mkoŻołyń.). M.Cisek. Zb. W. 
A kr. XI1T, 74. 

4'U. Eto zabije w^ża, zdejmie mn skórę z głowy i wło- 
^y do laski, z którą chodzi po jarmarkach^ Inb do pugilaresu, 
I^ędzie miał zawsze szczęście. (Szczepanów). Gusi, 

432. Kto w wigiljc św. Wojciecha węża złapie, żądło 
0'52jrezek) mu wyrwie i nosić je będzie przy sobie, temu szczęś- 
^<S się będzie. (Stary Sącz, Krościenko). GusL 

433. Kto wężowi wydrze żądło i nosi je przy sobie, ten 
%izie miał szczęście. Ropcz. X, 104. 

434. Kto gadzinę zabije^ może umrzeć. Kto ją zabije 
i połoiy na płótnie, aby ją boćki ^adły^ z pewnością umrze. 
(Strutyn). GusL 171. 

436, Odyby węża zabił, nieszczęścia spotykać go będą 
(Roha^tyn)^ zubożeje (Dziewiętniki), bydło ma padnie (Sanok), 
njoi© nawet sam umrzeć. (Kukizów). Gust. 

^^436. Jeżeli się wąż gdzie pod ścianami pokaże, nie wol- 
K^ jefit drażnić się z nim, a tymbardziej odbierać mu życie; 
skutkiem zabicia bowiem węia w domu, krowy mleko stracą 
i drób domowy pozdycha. (Okol. Zamość, i Hrubiesz.). Ar eh. 
Dc?n^_ Giux.53J, 

437, Węże zflyłają grad na ludzi. Wierzchów. Puszcza 
sa^źfcfm. 210. 

438, Jeżeli gdzieś koło domu czuć się daje zapach piż- 
^^^i to powiadają, że wąż się poruszył i że będzie deszcz. I^ofi^ 
ryckie 131- 

439, Gdy koło domów (chat) wężem czuć, mówią, że bę- 
dzie deszcz. (Wola Batorska; Ptaszkowa). Gust 172. 

440, W polu, w którym gnieździ się zaskroniec, rodzi 
H wszystko dobrze. (Wola batorska). Gust 180. 



Digitized by 



Google 



356 EBAZBi MAJEWdKi 



441. Woźnica, mający węża na wozie, nie będzie miał 
przypadka w drodze. (Nadworna). GusL 

442. Gorzelnicy trzymają w gorzelni iinowisko, aby go- 
rzelnia szła dobrze. (Bncyki). Gust. 

443. Jakiej barwy wąż w stajni Inb domu się chowa, 
takiej barwy bydło mu się darzy. (Zdynia). GusŁ. 

444. Węże w domu, a choćby jeden, szczęście wróżą. 
Zb. w. A. kr, XI, 32. 

♦*445. Włościanie uważają za szczęśliwy ten dom, w któ- 
rym się wąż znajdaje. (Okol. Zamość, i Hrubiesz.). Arch, Dom. 
Gluz. 531. 

'*''*'446. Jeżeli wąż zamieszka w oborze, albo gdzie w gno- 
jach blizko krów, natenczas żadna czarownica mleka im ode^ 
brać nie śmie. (Okol. Zamość, i Hrubiesz.). Arch, Dom, Gluz. 
533. 

''''*'447. Jeżeli wąż zamieszkał w oborze albo gdzie w gno- 
jach blizko krów dojnych, krowy natenczas obficie dają i do- 
bry nabiał. (Okol. Zamość, i Hrubiesz.). Arch. Dom, Giuz. 533, 

448. Ubogi człek staje się bogatym, gdy nosi przy so- 
bie łuskę węża. Wierzchów. Puszcza sandom. 210. 

449. Kto pierwszy na wiosnę (w lesie) węża zabije, do- 
brze mu się powodzić będzie. (Tymbark). Gust 

450. Pod czyją stodołą pokaże się wąż, temu majątek 
we dwójnasób się powiększy. Ropczyc. X, 104. 

451. Na czyim obejściu pokaże się wąż, ten jmt szczę- 
śliwym. Wierzchów. Puszcza sandom, 210. 

To obejście, w którym wąż przebywa jest szczęśliwe, bo 
gospodarzowi dobrze się wiedzie. (Rohatyn, Czerniec)* GusL 

452. Komu żmija przejdzie przez drogę, będzie miał 
szczęście. (Ostrynia). GusL 181. 

453. Kto ujrzy przed św. Wojciechem węża x błyszczącą 
koroną, spodziewać się może w życiu nadzwyczajnego szezędcia, 
£M, (por. Gust. Zabrzeż, Zakliczyn). (Gust. 180. Stanisławów), 

454. Wojsko litewskie (za czasów pogańskich) idące na 
wojnę, zauważywszy węża pełznącego przez drogę, wró/.ylo so- 
bie szczęście. Budas. S. L. str. 210. 

455. U Hucułów gadzina jest nietykalną. Jest wróżbą 
szczęścia. 

Na spławie, gdy się nań ze zrębów dostanie gad przypadko- 
wo, trzyma Hucuł sobie to za osobliwsze szczęście. Witwic. 
Hue. 78. 



Digitized by LjOOCIC 



^ WĄŻ 357 

456, Gdy się dziewczynie prscyfini wąź, to wróżba, ie pray- 
będzie w zaloty młodziaD. GK Nadnarw, 106. 

457. Wcie widzieć (we śnie) — ma się pewnie jakiś ciężki 
grzech na sumieniu, Siark. Fitkz. IX, 45* 

458. A komn Bię wąż śni, ten musiał popełnić Ebrodnię, 
i wąż go pewnie kiedyś ukąsi, (Tymbark), Gusi, 

*459, Kto do wody (np, rzeki, stawu) mocz pnezcza^ tego 
wąż ukąsi, (Jaków po w, Brzeski). lVis/a IV ^ 864, 

460* Umrze także wkrótce człowiek, na którego spadnie 
wąż wiszący na drzewie* (Strutyn), Gusł, 171, — [/dzielą 249. G' 

46 L Litwini poganie wierzyli, że zaraz spotkają różne 
nieszczęścia tego, kto uderzy węża u siebie w domu lub go nie 
będzie czcił. Budas, S. L. 116, 



§ \9. Gry, zabawy. 

(Niema). 

§ 20. Symbolika, rola w rysaaka i plastyce, 
heraldyka. 

462* Gadzina, sama w siebie żądło wpuszczająca, była 

symóokm wieczności. Witw, Hue. 78. 

463, Bajbuza^ herb. 

Strzała na dół zwrócona przeszywa głowę węża, który się 
około strzały okręcił i tkwi ona między trzema grzybami. Pole 
czerwone, //, P, B. II, 80, 

464. Dziuli, herb. 

W tarczy trzy węże jeden nad drugim* // P. B. Ul, 476. 
465* lVqt, herb. Wąż czarny w koronie złotej od szyi 
laraz skrócony, w pyska trzyma gałązko. Fole czerwone* H. P. 
B. K, 255. 

466, Złofa wolno ić. Dwa węże skręcone w kjsztalcid 8-ki, 
krzyż między niemi, //, P. B. IX, 175, 

467. Lacki herb. Smok leźącyj skrzydlasty, z ogonem za- 
winiętym, nad nim krzyż kawalerski. Pole czerwone, H. P. B. 

ą2* 

408. Przegania, Na belmie wychodzi z korony pół smoka; 



b 



Digitized by VjOOQ IC 



358 ERA2M I>JAJEWSEI 



dwie przednio nogi i skrzydła widać. Z paszczy płomień 
bucba^ ii w tym płomieniu miocz i księżyce, H. P. B, VII, bSl. 
469, Trach, W prawej polowie tarczy smok ze skrzydłami 
rozpojtartami, bez korony^ z ns>^ami długiemi^ ogon do góry za- 
krzywiony, zakończony grotem. Na behuie albo pól smoka ta- 
kiego samego, albo trzy strusie. H. l\ R IX, 106. 



Dodatek (do § 11). 

*470, Pyszny, jako wąż z nowej skóry. Ad, 457. 
*47L Roztropny, jako wąź. Ad. 473, 
*472< Strzeże się go, jako węża. Ad. 528. 
*473. Tai sic^, jako wąż pod trawą, Ad. 557, 
*474. Wije się, jako wąż. Ad. 588. 
*475. Wylenił się, jak wąż, Ad, 618. 
*47G. Wyśliznął się, jak wąż. Ad, 621. 
*477, Wywija się, jak wąż. Ad. 621. 
*478. Zaklął go, jak węża. Ad. 625- 



(Do § 14, do g). 

**479. Zemsia weta powsłrzymana^ 

Dzieci jednego wieśniaka, bawiąc się, wygrzebały w przy- 
zbie wężowe jaja, zabrały je, i nie pogniótszy ich, od- 
niosły tylfeo na inne miejsce. Wąż, ujrzawszy nadzieję po- 
tomstwa zniszczona, wczołgał sic gniewny do komory, gdzie sta- 
ło mleko w htadyszach, i spiąwszy się na każdą, zapuścił jad 
do mleka, co widziała gospodyni przez drzwi otwarte z izby do 
komory, nie wiedząc, co to miało znaczyć. Wtym nadchodzi go- 
spodurz, a dzieci nuże przed nim chwalić się ze swego caynu- 
Sfuknl je ojciec, kazał jaja przenieść na dawne miejsce i sam 
starannie zagrzebał. Postrzegszy to wąż, polazł natychmiast do 
komory i wszystkie hładysze (garnki do mleka) z zatrutym mle- 
kiem powywracał. (Podlasie rns.) Podi. r, Kb. V, 366. 

*480- Po Św. Janie Ghrzoicieln nie jedzą poziomek, bo je 
wąż posikał- (Jurków, pow. Brseski). Wis. V, 864* 

**46l. A Pł monity, wykopywane pod Wieluniem, lud nazy- 
wa wężami zaklętemi i rodowód ich jeszcze od św- Wojciecha 



Digitized by LjOOCIC 



WAŻ 359 

^ywodńf wiele z nicli jest wmurowanych w ściauy domów, 
Śffierz, BU, War. 1848, t. I, 40, 

**482- Widząc ^uckory, roEumieją, że żmij przenosi skar- 
by ^ i zaśmiać się nie można, bo spali śmiejącego bi^ % dobyt- 
kiem. Chcąc posiąśe akarb niesiony, trzeba do żmija odwrócii 
i\\ nie^zceznie, (Pow* Boryfiowski), i W, Bory^. Tysz. 405. 

**483. Od nkąsKcnia węża ma być pomocoa piasta wyka 
(Yicia Cracca). (Pow. BoryBowaki). Fo v. Boty a, Tysz. 256, 

Albo; kurze ziele (Tormentilla erecta). Tamte 252. 

**484, Na Polesiu rozumiej ą^ że węże uchodzą z biot, wy- 
gnane mocną wonią zakwitającego po Kupale ziela, zwanego 
Pdryio, F&w. Bor. Tyaz, 405, 

^^4S5. Około Św. Jana zbierają si^ węże w gromadę, mając 
iwego króla ze zlotemi nóżkami; spotka wszy tedy tę królewską 
moKĆ, rozściela się pod niego czystą chustkę, a on, za wyrządzoną 
inn cześć, odkrywa tajemnicę wzbogacenia się, wskazuje fi kar by 
akryte, (Polesie). Fow. Borys, Tysz. 404, 



Streszczenie- 

Pojęcia, 

W pojęciach ludu wąż jest niewdzięczny 3, 19, 52, 217, — 
wdzięczny 227, 230, 480,-zły 9, 10, 34, 35, 36, 37, 52, 53,— 
obmierzły, wstrętny 10, 22, — chytry 10, 16, 28, 52, — zdra- 
dliwy 10, 38, 62, 217, 222, — mściwy 231, 220, 221, 480, — 
zjadliwy 13, 14, 38,— przeklęty 10, — jest uosobieniem fahzu 
IM,— jest symbolem wiecKności 463, — nie zdycha 103,— odmładza 
ftię 163,— jest roztropny 472, — mądry 24, 221, — nietykalny, 
święty 167, 58, 221 i inne, -Przeklęty przez Matkę Boską 85, 
— 7.ły duch się nim opiekuje 83, — żyje gromadnie 241, -samotnie 
30,— ma żądło 159, 160,— którym kąsa 159, — skoro mu się je 
wyrwie, staje się nieszkodliwym 160, — czaruje oczyma 192, 
217 j— jest bez jadu 167, -a jednak podrażniony lub rozgniewa- 
ry śmiertelnie kąsa 167, -dusi 231,— nasyła nieszczęścia 220,- 
^ oie pobić 220, 221, — ukąszenie jego borsukowi nie szkodzi 



Wisła t. VI tes%. 2 24 



Digitized by LjOOQ IC 



360 BBAZM MAJ£WSKI 



Węże rodzą żywe młode 143, 144,— żmijki wygryzają się 
z żywota matki 144,— żmija, gdy ma rodzić, wyłazi na drzewa 
144, 145,— młode, które zawisły na gałęziach, giną tam 145,— I 

temi zaś, co spadły, opiekuje się matka 145, — węże nagryzają , 
swe dzieci 143, 144, 146, — dlatego młode włażą ua drzewa, , 

kryjąc się przed staremi 143,— węże wyą się po drzewacli 63, 
104, 2 1 7, 227, 229, — włażą na drzewa w dzień Zwiastowania 
N. P. Marji 104. 

Słuchają dzwonienia 104, — gdy wąż usłyszy dzwony, wy- 
rasta mu głowa 104,— a gdy ma ich 7, przemienia się w smoka 
104. Wzrok żmii odbiera blask słońcu 183, — świszczą donośnie 
148,— lubią ciepło 158. 

Wąż, na którego człowiek spojrzał, przestaje rosnąć 150« 

Gdy przesunie się przez trawę, ta zaraz usycha 161, — 
gdy przepłynie, zatruwa wodę 162, — unika miejsc, gdzie kwitnie 
jasnota (Łamium album) 149. 

Stary wąż rozgniewany goni człowieka 179, 217,— skacze 
za nim wysoko w górę 179, 180, 217. 

Węże na zimę kryją się w jamach podziemnych 263, —na 
wiosnę wychodzą z jam 178. Przez zimę żywią się białym ka- 
mieniem, który liżą 155* Mają one swoje świętości 248, i ca- 
łują je, włażąc na zimę do nor swoich 248. 

Węże naradzają się, gdzie mają zimować 172, 260,— w dzień 
Św. Krzyża 260.— Porą, w której węże kryją się w zimowych 
leżach, jest dzień Podwyższenia św. Krzyża (14 września) 172, — 
Narodzenia M. Boskiej (8 września) 176,— po św. Janie 177. Po 
tym czasie pełzają już tylko takie, jakich inne nie przyjęły; są 
one grzeszne, przeklęte, ukarane przez Boga i muszą ginąć 171^ 
172, 174, 176, 177.— Wąż lub żmija, które ukąsiły człowieka, 
nie chowają się na zimę, ale zostają z rozkazu Boga i maszą 
czołgać się poty, dopóki ich kto nie zabije 169, 171, 172, 17:1, 
174, 175, 176, 177 i inne,— albo: dopóki nie zmarznie 170,174. Je- 
żeli ukąszony przeklnie węża, ten by wa^ przejechanym 170, — albo 
ginie marnie 170. 

W dzień M. Boskiej Gromnicznej (2 lutego) przewracają 
się na dragi bok 178. 

Węże, przemieszkujące w zabudowaniach domowycb, przy- 
noszą szczęście 220,— prześladują ludzi niepoboźnycb i niepocz- 
ciwych 151,— posłuszne są człowiekowi, który ma nad niemi wła- 
dzę 156, 217. 

Węże dzieciom nic złego nie czynią, kołyszą dzieci 218^^ — 



Digitized by LjOOCIC 



i 



^ w Ą ^ 361 

przez stedm lat 218, — a p6żniej zostawiają im w upominku ko- 
ronę 2 18, 262* — Takiego węia zabić nie wolao, bo dziecko um- 
rze 218.— Nie wolno przy dzimach mówić o wężach 340,— niewolno 
nazywać węża właściwym nazwiskiem 347. 

Zabity wą^ rusza się do zachoda słońca 185^ — umiera do- 
piero po zachodzie słońca 186, 187, — pocięty, może się zrastać 
188,— aby temu s&apobiec, należy go powiesić na uschłym drze- 
wie lub suchej gałęzi 188, — należy zabita żmiję zakopać 429, 
4ii0,— inaczej słońce zachodzi krwawo 429, 430, 184, — słońce 
laćmi się czarną plamą 182, — spadną grady w okolicy 429, 
430. Węie zsyłają grad na ludzi 438,— rozgniewane lub obrażo- 
ne nasyłają rćżnc nieszczęścia 220, — śmierć matki 58. 

Wogóle grzechem jest zabicie węża 58^ 167j 338, 339 i bar- 
dzo niebezpiecznym czynem. Należy go tylko obrzucić dzieg- 
ciem 339. 

Zabójcę żmii wkrótce drzewo przygniecie 431^ — spotka go 
oieatczęście 436^ 462, — bydło mu padnie 436, — drób pozdycha 
437,— krowy stracą mleko 437, — zubożeje 43G, — umrze 435, 
436,— według innych, dobrze mu się powodzić będzie 450> 

Eij, którym węża zabito, nabiera własności nadzwyczajnych 
]64i— na bydlęciu uderzonym takim kijem skóra popęka 164,— 
lub bydlę uschnie 164, — dla tego rzueają go do wody lub pa- 
lą 164. 

Węże domowe przynoszą gospodarzowi szczęście 220, 349, 
350, 410.— Wymagają one opieki ze strony gospodarza 220, 221, 
m, 410. "żywienia 221, 224,— niesolonym jadłem 221, 224— 
Rozgniewany lub obrażony przez zaniedbanie jakowe lub doku- 
canie nasyła nieszczęścia 220, — przemienia się w strasznego 
potwora 221,— zbije człowieka 22 L 

Nie wolno się z wężem drażnić 437, — ani go uderzyć 462. 
Chowaniec 410, 

Węże lubią pić mleko 203, 216, 220, — ńmietauę 215, — 
mieszkają chętnie blizko obory 310, — w oborze 199, 214, 220, 
pod przyciesiami domu^ w gnoju 202, 

Ssą krowy 199, 201, 202, 203, 204, 206, 210, 220,-^owi- 
jająe się około tylnej nogi krowy 199, 201, 203, 204, 210. 
f Krowa przyzwyczaja się do węża, lubi go 199, 20łł, 209, 

L ^0,^tęskni po nim 199, 208, 209, 210, — ryczy za nim 200, 
I i 210,— bywa mleczna 199, 205, 207, 320,— tłusta 202, 207,^ 

■ \ wielkie wymię 202, — mało mleka daje 202. 
K Jeśli takiego węża zabić, krowa traci mleko 199, 210, — 



Digitized by VjOOQ IC 



362 EBAZM MAJEWSKI 



schnie 199, 207, 2i0,— zdycha 199, 202, 206, 207, 210,— lob gi^ 
nie wszystko bydło 209. Z zabitego węża, który ssie krowę, 
mleko pocieknie 214. Eto chowa węża, ten udoi mleka i z kija 
213, 350. Wąż na wozie amniejsza ciężara 225. 

Węże (czarne 247;^ pilnają skarbów ukrytych 241, 247, 
250,— pokazują one skarby zakopane 222, 230,— strzegą ^aklę- 
tego królestwa 284;— bronią wstępu na górę Babilot 152,— bn 
dują pałace 259, z drogich kruszczów 251,— po górach i lasach 
259,— przenoszą skarby 483,— meteoryty są to żmije przenoszą- 
ce skarby 483. 

Wydają z siebie roje pszczół 224, — pasiecznikom się di- 
1*^7) gdy ^^^ takiego węża (rojnicę) 224. 

Gdzie wężów dużo, zagryzają one bydło 249. 
Ammonity są to skamieniałe węże 147,— zaklęte 482,— ro- 
dowód ich od Św. Wojciecha, zaklinającego wę^.e 483, 407 ^ — 
wmurowują je w ńciany domów 482. 

Zaklęta w węża królewna 110,- królewicz lub młodzieniec 
108, 109, 111. Zaklęty wąż zjawia się na studni 108, 109,— 
skóra węża potrzebną jest zaklętemu w węża 109,— wąż prosi 
dziewczynę, aby przysięgła, że zostanie jego żoną 108, 109, 11 L 
Wąż obwija się człowiekowi na szyi 217, 219, 223^— wra- 
sta w szyję 217,— prosi człowieka w niebezpieczeństwie, aby go 
uratował 2 17, 227. Za karę Bóg każe kobiecie k&rmiĆ węża 
własną piersią 223. Pasterze sądzą sprawę między chłopem 
i wężem 217,— wąż prorokiem 153, — rozmawia z człowiekiem 
222, 227, 228, 230, — daje moc rozumienia mowy zwierząt i pts* 
ków 227, 228, 230,— przez chuchnięcie w usta *227» 228, — wy- 
war z węża wypity daje moc rozumienia mowy ziół i drzew 231. 
W morzach są węże, które mają żącUo w pysku, są i takie, 
które je mają w półsiebie, inne zaś w ogonie 153. Żmv)e skrzy- 
dlate 196. — Węże o stu głowach znajdują się przed granicami 
piekła 154. 

Pochodzenie i przemiany. 

Węże powstały ze strąconych aniołów 82, — ze smoka, kt*i- 
ry pękł 84, — z jaszczurki 89, — z odłamanego ogona jaszczurki 
89, -z kociego ogona wyłażą 90, -co siedm lat 90,— w kocim 
ogonie siedzi wąż 90. Wężów namnożyło się po potopie 83, — 
człowiek winien, że są na świecie węże 87, — wąż przemienia się 
w smoka 9l, 104, 298, -jeśli przez siedm lat nie słyszał dzwo- 
nienia 92, 104, 298, - przemienia się w połoza, jeśli przez siedm 



Digitized by VjOOQ IC 



^' Ą ż 363 

lat nie był widziany 93, 96^ - albo w skrzydlatą żmij^ o aied* 
min głowach 94^ 95. 

Djabel zamienia aiq w węża 83, -i odwrotnie 135, I36t— 
imija Jeat to sam djabeł 132, — który skrycie czyha na życie 
człowieka 132* 

Djabeł przybiera postać dsdewiey kuszącej, ą odepchnięty 
przemieoia się w węża 135, 136, — uderzony lipowym kijem 
roz]€wa się w smołę J35j 136, — węże dawniej na nogach eho- 
dzUj S5j — a teraz wyrastają im DOgi, gdy zjedzą kurczę 86. 

Węże zamieniają się w złoto 192^ — gdy knpa węży się 
kłębi} to skarb się przesusza 192, — gdy leci meteoryt, żmij 
praeDosi skarby 483. 

Czarownica przybiera postać węża 107, 

Wąż wydaje z siebie roje pszczół 224. 

Śmiecie przemieniają się w węże i żaby 266,— albo w pie- 
Biądzc 266^— tęcza 30i. 

Cze^ć religijna. 

Węże święte 58, 167, 112» 113, 114, 115, 116, 117, 118, 
131,— mają swego króla 1 l^i^-nważano je za bóstwa 113, 114, 
115. 116 i dalej, — składano ofiary 114, 115, 116, 128,— krwawe 
ll5j— otrzymywano je w Świątyniach 124, 127,- w domn 119, 
120, 126, 128, 131,— noszono na szyi 121, 114,— czczono w nich 
Bilę twórczą, nżyioiającą 115, 118. 

Polozy są to ogromne węże 189, 190, 191, 193, — miesz- 
kają na Ukrainie i Rusi 18:\ — nad Dniestrem 190, — około 
wBi Obręczy 191,— mają pad gardłem białą łatkę 190, Połoz 
powstaje z węża 93, — karmi się słońcem 195,^8trzeże jeziora 
195,- dusi bydło 93, lS9,-lndzi 93, 189, 193, 194, — i krew 
t Bich wysysa 189, —w dzień pochmurny dobrze widzi, w slo- 
neemy żle 190,— bywa wdzięczny 194, — udziela w nagrodę pie* 
niędzy 194. Chcąc go zabić, trzeba go trafić w białą łatkę 190, 

Praktyki. 

Aby w^e nie zblitaly si^ do domów i zabuduwaó 320, 321, 
2, 323, 324, 325, 326, 327, 328,— od wielkiego czwartku do 
ielkiejnocy nie przędą 329,— nie przędą w ostatki 330,- robią 
tyżyki z chrzanu na Wielkanoc 321, — i rozkładają je pod 
^ly domu 321,— pokrapiają w Wielkanoc dokoła domu wodą 



Digitized by VjOOQ IC 



f 



364 EBAZM MAJEWSKI 



Źródlaną z rozmąconym święconym żółtkiem 322, — obsypują 
w Wielkanoc dokoła domu popiołem 323^— przy badowie domu 
wióry rzucają do wody 323. Zatykają w wigiljc Zielonych Świą- 
tek w szpary domu gałązki jesionowe 325^— albo pod żłób i dy- 
le w stajni 326,— albo liście jesionowe 327.— W wielką sobotę 
obchodzą ze święconym trzy razy dom dokoła 328. 

Z obawy przed wężami nie zbierają ^zybów i nie trzęsą 
owoców w dzień Matki Boskiej Siewnej 346. — Aby wąż nie uką- 
sił 330, 331, 336;— przędą nici przed Nowym Bokiem i obwią- 
zują niemi nogę pod kolanem 330, — smarują krowom racice szmal- 
cem 331,— nie należy się kąpać, gdy w kościele dzwonią 336. 

Sposoby i formuły zaiegnywań^ zaklinali 414, 415, 416^ 
417, 418, 419, 420;— wyrazami łacińskiemi 416. 

Aby nie ssał króW; okadzają bydło jasieniem (jesiomem) 
211,— albo zaprawiają jasień pod żłób 212,— albo kładą clirzan 
święcony 212,— albo leją wodę święconą 212. 

Hodować należy węża; aby krowy i mleko darzyły się 
349, 350,— złapanego w wigilję ś w. Wojciecha 349, 350; —wtedy 
i z kija mleka można udoić 350. 

Fieką tywcem na wolnym ogniu 319, 411,— zabijają węża 
332, 333, 334, 337, 341a, 341b, 342,-przed św, Jerzym 333,— 
przed Św. Wojciechem 332, 341, 341b, 342; 343, 344, 41 1,-i za- 
kopują 337,— zatykają za krokiew 333,- za etrzechę 332,~wie- 
szają na płocie 334, — na drzewie 334, — zostawiają do zachodu 
słońca 334;— aby nikt nabiału nie odebri^ 332j— aby myszy nie 
zniszczyły zboża w stodole 333. 

Zabijają tarninowym kijem 343a; 425,—albo zwykłym 343b» 
344, — ucinają zabitemu głowę w celu otrzymania konopi o cza- 
rodziejskich własnościach 341a, b, c,— takiegoż czosnku 342,— 
albo kijem tym dotykają kochanków celem ich rozdzielenia na 
zawsze 343;— kijem taldm zażegm^ą, odpędzają lub rozpędzają 
chmury gradowe 344. 

Kto odpędzi węża, piskającego żabę, albo mysz, kijem 345^ 
423, 424, 425, 426,— wiązką prętów 425,— ten może takim ki' 
jem zażegnywać, odwracać lub odpędzać cbmuiy gradowe i na- 
wałnice 345, 423, 424, 425; — będzie miał szczęście w kupnie 
i sprzedaży 427,— do rozwadzania 426. 

Żywcem prażą w garnku na wolnym ogniu 319,— Wypra- 
żonym tłuszczem wycierają ule, celem przyciągnięcia dzikich lub 
cudzych pszczół 319. 

Zjedzenie upieczonego tywcem wę^a 41 1,— a ^ta)>anęgO przed 



Digitized by LjOOCIC 



WĄŻ 365 

Św. Wojciechem 411,— i wypicie mlekaf w którym vfąi byl mo- 
czooy 411,— rosołu z głowy węża 412,— cay o i panem wszystkich 
iskarbów 411,-odniyka wHzystkie aamki 412,— stlodaiejowi poma- 
ga 412, 413* 

/ęzy^ węża 421,— oie przypuszcza czarownicy 42L— język 
wjrwaoy w wigUję św. Wojciecha i noszony 4;i3, 434,— albo 
skóra z węża noszona w lasce 432, — przynosi szczęście 432, — 
Oczy węża są pomocne do kradaetiia 413,— sprowadza przez cza- 
ry wrzody i racy 422,— które się zwą „obridem" 422. 

Zaklinanie^ zamawianie wężów czyni je nieszkodliwemi 
40i^ 408, 414, 420, — moc św, Wojciecha nad wężami 407, -za- 
mawiacze, leczący od ukąszenia imii 404^— niektórzy ladzie ma- 
ją władzi] nad wężami 401, 402,— władzę nad wężami daje las- 
ka urżnięta w dzień św. Piotra 403,— formułka do niej 403* 

Zadawanie na zalęgnif^cie się w człowieku węża 405, — pod- 
rzucanie węży 407, — nasyłanie 409. 



i 



Leczenie ukąszenia i zabezpieczenia od ukąszeń^ 

Ptasia wyka (Yicia Cracca) 484, — tojad {Acon. Kapeli us) I 

406,-odka8nyk 406, -terłycz(?) 406,— od ukąszenia żmii 352, 
tluazcz ze żmii 367, — bodziszek 352, — pszczelaik 353,— wronie 
oko 3ti8,— wężownik (Polyg. Biatorta) 355, -liście babki (Plau- 
Ugo europ.) 355,— ruta 354, 372, — kurze ziele 356, 484,— sok 
£ fajki 364,— obłożenie świeżą ziemią 366, — śliny tego, kto się uro- 
dził na ŚW- Pawła 369,— obwiązanie ukąszonej części ciała 358, 
—a następnie kąpiel w kwaśnym mleku 358, — moczenie w nim 359, 
-z dodatkiem żywych żab 359, 373,— moczenie skaleczonego orga- 
na w wodzie, do której włożono żywe żaby 361, - zamoczenie uką- 
szonego organa w wodzie, przybiegszy do niej prędzej, oiż żmija 
362, 365, 370,— przybiegnięcie do pokrzyw wcześniej, niż żmija 37 1, 
wysysają krew 360,— wypalają rankę 360, — przerachowanie ćwier- 
ci maku 363, -niema żadnego lekarstwa 357,— zamawianie tylko 
pomaga 367, 374, 404. 

Leki z węia, 

Okowiia nalana na węża, leczy febrę 377, 

Oliwa, w której rozgotowano węża 395, daje maść cdmła- 
£&jącą 395, przynoszącą szczęście 395* 

Sadio żmijowe leczy pryszcze pod językiem 378,— broni od 
lorowego powietrza 383, — od jadu wężowego 385, — i odwrot- 
ie 385,— służy na porost włosów 391. 



Digitized by LjOOQ l6 



366 ERAZM MAJEWSKI 



Wywar ze żmii lub węża jest trncizną 379, - rfoiy na po- 
rost włosów 389,— skutki z tego 389,— wzbadza miłość 396, 399. 

Kadzenie uschłym wężem jest lekarstwem 3*80, — na ty- 
fus 381. 

Wypicie prochu ze spalonego węża broni od ukąszenia 
384; — proch taki odwraca czary 400, -i szkodzi czarownicy 400* 

Ząb żmijowy jest lekarstwem przeciw bólowi zębów 386. 

Skórka wolowa ratuje od ukąszenia żmii 375^ — dla bydła 
394,- leczy ból oczu 392, — bolączki i zranienia ^^^--olrwią- 
zanie nią włosów sprzyja porostowi 387. — Potarcie sprawia te 
same skutki 388, 390. 

Woda^ w której namokła skórka wężowa, słaiy dziewczy- 
nom na porost włosów 376. 

Odwar taki na to samo 398, — okowita taka na toż 391, 
ale włosy takie co miesiąc w „nowy czwartek'' muaz^ być 
przycinane 376, 388, 390,—inaczej wąż taką dziewczyn (^ ttdiisi 
388, 390, albo włosy obwiną się naokoło szyi i uduszą 389- 

Spalona skórka leczy ślepotę bydląt 397, 

W r ó t b y. 

Wąż koło domu wróży deszcz 439, 440,— szczęście 445,446, 
452, 453,— bogactwo 451. Wąż w polu sprowadza nrodzaj 441,™ 
na wozie broni od przygód 442, - w oborze, szezęśeie 444, 448, 452, 
—w gorzelni, szczęście 443, 452, — broni od czarów 447, — wąż 
jest wróżbą szczęścia 456, — komu wąż przejdzie przez drogę^ 
spotka go szczęście 453, 455,— komu się przyśni, dobra wróżba 457, 
—ten grzech ma na sumieniu 458, 459,- tego wąż ukąsi 459- 

Król wężów. 

Król jest większy od innych wężów 257, 270^ — zwie się 
złotogłowieo, — Bohata waka 253,— Złoczyń 249,-Caruż 250,— 
Zdziałt itd. 

Przebywa na łące pod Gnieznem 232, 246,— za Cieszynem 
na górze Godnie 233,— w Tatrach 270,— w locbach T(|czyÓ8kJcli 
244,— pod korzeniem leszczyny, na której rośnie jemioła 25?,— 
którędy się czołga, ziemia się rozstępuje 254. 

Bywa cały bisJy 235, — jest nadzwyczajnej piękności kolo^ 
rów 270,— ma grzybek na głowie, podobny do korony 270, — na 
głowie ma złotą koronę 232, 233, 234, 235, 237, 245, 252, 243, 
254, 257, 262, 264, 268, — ma koronę z drogich kamieni 244, 
246, 267, 269,— brylantową 260, 267, — ma brylant na głowie 



Digitized by VjOOQ IC 



I 



WAŻ 



367 



259j 267,' roa dwa różki złote 250, — korona błyszczy i świeci 
jasDo 256^— kąsa ona śmiertelnie 246. 

Wcie robią koronę na św. Krzyż 260,— robią ze śliny ka- 
ttiień (irogi ta korona 261,— albo w tym celu plują i dmuchają 
fla głowę obranego króla 261. 

Król wężów jest obieralny 242, — obierają węże króla na 
Św. Jana 269, — w norach swoich 269,— albo ^ tym celu odby- 
wają podróż za morze 242. 

Kandydat na króla musi staczać walkę z innemi wężami 
i w-yjść zupełnie cało 242. 

Na gwiźnięcie króla (często nadzwyczaj donośne)^ wszyst- 
kie węże pogłusznie zlatają się do niego 232, 233, 249, 270 
i spełDiają jego rozkazy 257. 

Pożerają tego, kogo król im wskaże 249, — liczny orszak 
usługuje mtt i otacza go 235, 237, 238, 267,— zwołuje on radę 
i wydaje wężom rozkazy 257. 

Król nikomu nic złego nie czyni 233,— kładzie na głowę 
koronę raz tylko na rok na Św. Krzyż 242,— strzegą jej węże 234. 
Gdy kąpie się w potoku 233,— wtedy składia na brzegukoronę 233. 

Znaleziona, lub zabrana wężom korona czyni posiadacza 

na cale życie szczęśliwy m 255, 260, 236, 250, — bogatym 240, 

251, — nie będzie potrzebował światła 256. Ten, kto zdobędzie 

koronę, będzie wiedział myśli wszystkich ludzi 241, królów, na- 

^9t i cesarzów 241,— dowie się o ukrytych skarbach 241, 250, 

trud o o bardzo ją zdobyć 232, 234, 241, — ze zdobytą koroną 

trzeba dobrze uciekali, bo węże gonią zawzięcie 232, 233, 234, 

237j-^i zagryzą na śmierć śmiałka 236. Gdy w ucieczce rzuci 

"Się koronę, wtedy węże dalej nie gonią 233,— trzeba ją zdoby- 

^^^ o póhiocy, ostrożnie, aby nie obudzić straży 242. 

Gdy rozłożyć przed napotkanym królem chustę, wtedy 
*^J*da on w niej koronę 232, 246. Zdobyta korona wraca nie- 
^*<l5tialiiym sposobem do wężów 240,— węże zostawiają niekiedy 
^^*^ koronę ludziom w nagrodę 262. 

Król badnje pałace po lasach i górach 259. 

Ażeby król o złotych rożkach 250, — zrzucił jo z siebie, trzeba 

^ » to prosić 250j— szczęśliwym będzie, kto tych rożków dostanie 

^>'— mnożą one pieniądze w miarę potrzeby i pragnienia 250. 

Głowa króla, ugotowana i spożyta w rosole, daje moc od- 
"*ykania zamków 258, 

Węże na zimę idą do jam podziemnych z królem 263, — 



tt&: 



i^y tam leży na kamiennym stole 265. 



Digitized by 



Google 



I 



368 EBAZH MAJEWSKI 



Zamiast króla, węże mogą mieć królową 246, — ze złotą 
koroną 246, — może nią zostać wąż-samica, która jeszcze nikogo 
nie ukąsiła 246, — zrzuoa ona także koronę na rozpostarte plóŁ* 
no 246. 

Smok powstaje z węża 9l, 104, 229, — albo z ropucUy 91, 
z węża, który nie był widziany od nikogo 93, -albo który przez 
siedm lat nie słyszał dzwonienia 92, 298, — albo z jaja kogucie- 
go 97. 

Jest to djabeł 106,— ma skrzydła 92, — ma 3 głowy 271, 
272, 289,-6 głów 271, 272, 273, 274—7 głów 92. 21)3, — H 
głów 279,-9 głów 271,-12 głów 198, 272, 276, 288, 291,— ma 
7 języków 278,— jest czerwony, jak żar 231 ,- pół nieba oświe- 
ca, gdy leci, a iskry snopami sypią mu się z paszczy 271, 289, 
ucięte głowy mogą mu przyrastać 271 i dalsze. 

Mieszka za wysoką górą 278,— w chatce 282, — w jaski- 
niuoli 197, 300— koło Kijowa 280, 281, 282,— w piwnicach 286, 
w morzu 288, — w zaczarowanych pałacach 271 i dalsze, 289 — 
na Wawelu 197.— jeździ na koniu 271, 272, 273,— strzeże złotej 
jabłoni 292, — 4 smoki strzegą 4-ch słupów, ua których wspiera 
się ziemia 297, — podgryzają one te słupy, w miarę jak ladzie 
grzeszą i zbliżają zagładę ziemi 297,— może przemieniać się we 
wszelkie przedmioty, rośliny, ludzi 101, 271,— w kurczę 100^ — 
w jabłoń 271,— w krynicę 271,— w złote łoże 271,- w nieszczę- 
ńliwego kalekę 271,— pożera ludzi 79, 272, 273, 274, 276, 277, 
37S, 280, 281, 286, 288, 294, 295, 296 -dzieci 81, 280, -dziew- 
częta 272, 280, 281, 282, 294,— chłopców 280,'bydło 277, 291, 
2U4, 296,— świnie 277, 294,— corok bierze daninę po jednej dn- 
szy 276, 280,— każdy musi mu dać córkę na pożarcie 272, '280, 
1^81, 282, 294,— ma pożreć księżniczkę 280, 282. -królewoę lub 
carównę 271, 272, 273, 276, 277, 278, 281, 288, 289, 291,— po- 
bożną córkę czarnoksiężnika 294, — roziiochuje się w księżniczce 
lub królewnie, oddanej mu na pożarcie 280, 281,— zadaje robotę 
człowiekowi pod groźbą śmierci za niedokonanie jej 287, — wie 
o skarbach 137, — czaruje i uwodzi dziewczęta 137, — latawice 
137,— walczy ze lwem 293, — walczy z człowiekiem, który idzie 
wybawić królewnę lub księżniczkę, i ulega 27 1» 276, 277, 278, 
288, 289, 291, 280, 281, 282,— zwycięża go rycerz 289 —lub króle- 
wicz 289,— wypędzony przez matkę syn 292j— kowal 271, 273, 
274, 275,-„skórnik'' 280, 281,— cieśle 293,- rycerz lub św. Je- 
rzy 294, 295, — biedny szewc 296,— chłop na nim jedzie 80,— orze 
zaprzężony do pługa ciężkiego 271,— wypija rzeki z pragnienia 



Digitized by LjOOCIC 



^ ^ WĄŻ 369 

84, 275, 27 1,— wskutek tego pęka i ginie 84, 271, 275j"pr3£eli- 
zuje dwanaścioro źelamych drzwi 271,- ginie od procha zje- 
dzonego 296,— ugotowany podstępnie przez królewnę w mleku 
271 i dalsze. 

Smoky jako l^cza 301, 302,^ wypija wodę 'Ł potoków 30 1, 
wypija rzeki 302, -a ludzi 301^ 302,— i parę wdów 301, -żaby 
301, -unosi ludzi 303, — wysysa wszystko, ezego dotknie 302, — 
cJągDie wodę z ziemi do nieba 303. 

Bazyliszek^ niekiedy nazywany też imiejem albo latawcem 
318,— powstaje z jaja koguciego 98, 318, — o podwójnym ióltku 
99,— albo z jaja, w którym niema żółtka 318, — a w miejscu 
zarodka jest robak ezarny 318^ — pochodzi od czarnego ko- 
guta 103, — albo od czarownicy 100, — stworzył go djabeł 
304^ -^ jest wielkości kury 309, 317, — głowę ma indyczą 
309, 317,— oczy żabie 303, 317,— skrzydła nietoperza 309, -żywi 
się, liżąc kamień 311,— żyje prawie wiecznie 99,— gnieździ się 
w lochacli 310, 313, — w starych piwnicach 310, 316, 317, — 
w szparach skał 310,- widzi przez mur 306,— pilnuje skarbów 
305-313. 

Gdy spojrzy na człowieka, zabija 304, 316, 317,- przemie- 
nia się człowiek w kamień 307, 308,— albo zapada się pod zie- 
mię 313^— wszystko zamienia w kamień, na co spojrzy 307, 30{^» 
kto go zobaczy żywego, umr^e 313, — pierwsze wszakże tylko je- 
go spojrzenie zabija 308, — ginie, gdy się zobaczy w lustrze lub 
wypolerowanej blasze 314, 317,— albo staje się nieszkodliwym 
308,— ruta bieleje i usycha od spojrzeń jego, ale mu odbiera 
moc szkodliwą i życie 316, - ginie, patrząc na wiązki ruty 316* 

Objaśnienie niektórych skróceń, 

(Większość tytułów dziel, latwieJ8/.ych do zrozumienia, opuBz- 

czam). 

A, Peir. ZL W. II. = Aleksander Petrów. Lud Ziemi Dobrzyń- 
skiej. 1878- 
Arek dom. C/ws^=Archiwum domowe do dziejów,., zebrał i wy- 
dal Wójcicki. Włościanie polscy,-, przez Józefa Glaziń- 
akiego. Warszawa 1856, 
Si^iofuś Zh. IF, X.=Dr. Wl. Dybowski- Zagadki białor. z g, 

Atińskiej. (Zb. W. do A. kr. X), 
S^^x^i^ Franciszek Błoński, (Osobiście kom.]* 



Digitized by VjOOQ IC 



F 



370 SBAZM MAJEWSKI 



Bieroński:=Yf\nc. Bieroński. Czary i stabobony. •. Kołomyja 1885, 
Brzeziniacy=tiom. Zawiliński. Brze^&miacj. (Ateneum 1881, str, 

423-471). 
Budas S, C=Seiiovifl Lietuviu Ealaćnu w lemaiciu parane Ja- 

kobs Lokys. Petersburg 1845- 
Gl. i\adnarw.=Z. Gloger. Zabobony.., (Zb. W. A, k. I). 
Gus^.^Bt. Gustawicz. Podania, prsesądy... w dziedzinie przy^ 

rody. Cz. I. Zwierzęta. (Zb. W. A. k.). Cz. II, Rośliny 

(tamżO; t. VI). 
II. P. B. = Herbarz Polski Niesieckiego, wyd. ozdobne Bobro- 

wioza 10 tomów. 
Hodoly. Sirychańce, = Ludw. Hodoly. Mały przyczynek do wie^ 

rżeń i podań ludowych o zwierzętach i roólinack. (Zb. W, 

A. k. VI). 
Hoff. L. Ciesz. = Bogum. Hoff. Lud GieiłzyńBki. Warsz. 1888. 
/. Staugaitis =. Jonas Staugaitis (osobiście kom.), 
Jachno Wąie. = J. Jachno. O węiach galicyjakich, Krak. 1867. 
Janota = Ył. Janota. Bocian. Lwów 1876- 
Janoła Zw. św, = E. Janota. Lud i jego zwyczaje, L Zwyczaje 

ówiąteczne. Lwów 1878. 
Juc. Lił. = Ludwik z Pokiewia (Jucewicz)- Litwa pod wzglę- 

dem staroż. zabytk. obycz. Wilno 1846, 
Kb. = Oskar Kolberg. Kieleckie, Kraków., Kujawy, Mazow.^ 

Poznańs. itd. (cyfry rzymskie oznaczają tom). 
Kop. Beskid. = I. Kopernicki. Zagad, i łamigł. górali beakid. 

(Zb. W. A. k. I). 
KozL Lud. = Kom. Kozłowski. Lud. Warszawa 1869. 
Litwa Krasz, = J. \. Kraszewski. Litwa. Starożytne dzieje,,. 

Warszawa 1847. 
Meteor, Wiertbic, = Dr. D. Wierzbicki. Meteorolog] a u górali 

tatrz. (P. Tow. Tatrz. V). 
Moszyńska = J. Moszyńska. Ukraina. (Zb. W. A. k, JX). 
Nowos. Ukr. = Ant. Nowosielski. Lad ukraiński, 2 t. Wilno 

1857. 
Ropcz. X. = Sew. Udziela. Materjaly etn, zebr. z m- Ropczyc 

i okolicy. (Zb. W. A. k. X). 
Ropczyckie = Tenże. Lud polski w Ropczyckim. (Zb, W, A. 

k. XIV). 
Kulik. p. W. = Edw. Kulikowski. Opis pow. Wasyl ko wskiego. 

Warszawa 1853. 



Digitized by VjOOQ 16 



^ \ z 371 

Ryk Z-m. = Mikc^aj Rybowski. Zwiastuoy zmian powietrza, 

Lwów 1880. 
SiarL = ks, Wl* Siarkowski (liczDe jego prace). 
Spos. Dom. ^ Sposoby domowe lecznie/^e tak ludzi jak bydła. 

Kalisz 1784. 
Udziela = Dr. Marjan Udziela. Medycyna i przes. leczn. 1, p. 

Warszawa 1891. 
Ul Wisła h = Stef. UlaDowska. 
Z. W. = Zygmunt Wasilewski, 
Wierzch, Puszcza sandam. ^ Zygm, Wierzcbowski. Mater. etn. 

z po w. Tamobrzesk. i Niskiego. (Zb. W. A. k. XIV). 
Wisła = Wifllft. t. I— V. 
Wtłw. Hue. = Witwicki. Hnenli. 

Woje Z, — W* K- Wójcicki. Zarysy domowe. Warszawa 1842h 
Z. W, A, k, — Zbiór Wiad, do Antrop. kraj, Kraków. 

£razm Majewski. 



PRZEGLĄD HISTORYCZNO-BIBLJOGRAFICZNY, 

(Dalszy ciąg). 



B. Bibyog?aQa zbiorów pieśni. 

Piotr Hektorowicz Ribanje, Wenecja 1556. 
Zob. niżej p. r. 1874. 

J. Barakowlcz Vila SloTinka. 
Zob. niiej p- r. 

A. Kaczicz Mioszicz Razgovor ngodm naroda sloTinakoga, 
n koma se nknzDJe pocę tak i 8vrha kralja Blorinskib, koji pu- 
no vikoTa vladahn STim slortnskim driavam« 8 razlićitim pia- 
mam od kralja, baoa i sloyiDskih vitezoTu. 1756. 

Zob. niiej p. r. 1889. 

Albert Fortis Yiaggio id Dalmazia dall.„. Wenecja 1774, 
4-ka. T. I, Btr, Vm+180+XLVII. 



\ 



Digitized by LjOOCIC 



372 STANISŁAW CISZEWSKI 

Na 8tr. 97 — 106 mieści w oryginale i przekładzie włoskim 
pieśń o Hasan-Aginicy. 

Wuk Stefanowicz Karadżicz Mała prostonarodnja Sloreno- 
serbska pSsnarica. Wiedeń 1814, 8-ka, etr. 120. 

Zbiorek zawiera 100 lirycznych i 8 epicznych pieśni* Wszyst- 
kie były zapisane przez W, z pamięci , prócz jedynej p. t.; Pieśń 
żałosna szlachetnej Hasan-Aginicy, którą wyjął Wuk z Fortisa. 
(Porówn. wyżej). Pieśni, zamieszczone tutaj, nie są wiernym obrazem 
ludowego języka serbskiego. 

Wuk Stefanowicz Karadżicz Narodna srbska pSsnarica. 

P Ćast Ytora. Wiedeń 1815, 8-ka, str. 262. 

'ji. W zbiorze tym mieści się najpierw 100 pieśni lirycznych z do- 

f^ daniem jednej bułgarskiej^ po których idą pieśni epiczne starsze 

['- i nowsze. Nadto w dwóch dodatkach zamieszczono jeszcze: w pierw- 

I szym trzy krótkie pieśni śpiewane na imieninach (Blara); w drugim 

r 14 pieśni kompozycji nieludowej. Na końcu mieszczą si^ objainienia 

I wyrazów tureckich i trocha melodji do pieśni. 

Referaty: J. B. Eopitar, Wiener allgemei?i€ Literatur- Za- 
łung z lat 1814, 1815 i 1816; porówn. tegoż „Kleinere Scbriften,*' 
Wiedeń 1867, 347—369. J. Grimm, GótHnger gekkrie Anzeiger 
z r. 1819. 

Platon AtanackOWicz w czasopiśmie Dawidawicza Srp$ki No- 
Dinty wydawanym w Wiedniu, w r. 1818 zamieścił trochę pieśni lu- 
dowych, z rękopisu Stefana Ferenczewicza. Por. 8. Singer, Beitrage,., 
str. 51; Bra8tv0y 1889, III, 179. 

Wuk Stefanowicz Karadżicz Narodne srpske plesme. Skopio 
i na syijet izdao... Jadranin izTrSića, a od starine Drobnjak iz Pet- 
nice. Rnjiga treća, u kojoj su pjesme junaóke poznijc. Lipsk 1323, 
8-kay str. 399. 

Tom ten zawiera 35 pieśni epicznych z czaaów pófniejezych, 

Wulc Stefanowicz Karadżicz Narodne srpske pjesme. Sknpio 
i na svijet izdao... Knjiga druga, u kojoj su pjeame janaóke oaj- 
starije. Lipsk 1823, 8-ka, str. 305. 

W tym tomie mieści się 38 pieśni epicznych najstarszych. 

Wuk Stefanowicz Karadżicz Narodne srpeke pjeame. Sku- 
pie i na svijet izdao... Knjiga perya, u kojoj sn raatictie zenske 
pjesme. Lipsk 1824, str. LXII+316. Treść zbiorą: 1) pieśni we- 
selne nr. 1—50; 2) w czasie chodzenia Kralic śpiewane nr. 51 — 
75; 3) żniwne nr. 76 — 85; 4) w czasie chodzenia Dodoli śpiewane 
nr. 86 — 88; 5) pieśni śpiewane w czasie wielkiego postu nr. 83 — 
93; 6) pieśni imieninowe nr. 94 — 96; 7) miłosne i inne liryczne or. 
97 — 406. We wstępie przytoczono niemiecką recenzję o t. III piei-* 



Digitized by LjOOCIC 



1 



FOLKLOBTSTTKA CllORWACffO-SERBSKA 3?S 

Bij a prócz niej zawiera on równiei uwagi Wiika o pifiSniaeh Itido- 
wjcb eerbakich. 

Referaty piBali: 1. Kopitar, Jahrhucker der Liieraiur^ 1825; 
cz, ni, 159 — 277; Zob- też J. Kopi tara, Eleinere Hcbnftenj Wiedeń 
1857; Jakób Grimm, Omingtr gdekru Anztig^ Z lat 1823, 24, 26 
i 1854; zob, też jego Kleinere Sehriften, Berlin 1864, 1869 i 1871; 
P, J, ^Szafarzyk, SlovaDBkć n&rodD{ pfane. Sbirky Yaka Earadiiće 
itd. Ćafopii ctik. Mus,^ 1833, IV, 445. 

Narodne serbske pesne. SerUke Utopista 1824, XYf 19^^26. 
Dwie pieleni epiczDe. 

Jerzy Lazarewicz wydrukował w Budzie r. 1829 trocbe piefi- 
ni tndowycb, (S. Sioger, Bśitrdge.., atr, 52^ Brasiuo^ lS89j III, 179). 

Narodne serbska pśflne. Serbske leiopisi^ 1833, XXIX, 45—60; 
XXXI, 56, 

Jedna pieBfj epiezna; jedna krótka liryczna. 

Jan St6icz Sabor istine i natike. Biało^ód 1832, S-ka, 
6tr. 224. 

Na ko/tcuy w dodatku str- 177 — 224^ znajduje nią 6 pieśni 
epicznycb. (St. Nowakowie^. Sr pęka bibyografja, z Szafarzy ka; 8. 
Singer, BtiitUge Btr. 52; Bramoj 1889, Ul, 179), 

S, Milutinowicz Pśvania Crnogorska i Hercegovacka, sobra- 
na Cabrom ĆojkoYióem Cernogorcem, izdana Josifom I^ilovukom, 
Oast perva. PeBzt 1833, 8-ka, str. 160, 

W zbiorze mieści eic 30 pieśni epicznych i trzy kolędy. Dru- 
gie pnmnoźane wydanie wyazla r. 1837. Zob. niiej* Cz, Czojkowlcz 
jeat pseudonimem S. M. Referaty: P. J. S^zafarzyka, SloTanakd ni- 
rodni piene, Sbirky... S. MUutinoyiće. CWjaw cesk, Alus,^ 1833, 
IV, 445, 

W, S. Karadżicz Narodoe serbske pjesme. Kniga cetTrtt^ 
n kojoj su raziićne junaćke pjesme, Wiedeń 1833, B*ka LX1V + 
368. 

Tom ten kończy pierwsze wydanie pieśni W, Tom I wyszedł 
1S24, a II i III w 1823 r. Mieści się w nim 47 starszych i now- 
szych pieśni epicznych. 

Lek jarosti Turske* Cetynja 1834, 8-ka^ stn 23. 

Trzy pieśni ludowe z dodatkiem nielndowej pieśni na cześ<^ 
Czarnogóry. (S, Nowakowicz, Brpska bibljografJa,,p 1741 — 1867, 
z a^afarzyka), 

S. Mtlutinowicz Istorija Crnegore od iskona rio noyijega 
semena spisana, Białogród 1835, 4-ka, str. 120. 

Mieści si^ w niej 7 pieśni ludowych epicznyalh atr. 14*-20; 



Digitized by VjOOQ IC 



] 



374 STANISŁAW CISZEWSKI 

35—44; 50—64; 71—75; 85- 90; 96—100. (S. Nowukowicz, Srpska 
bibljografja, 1741—1867, z Szafarzy ka). I 

Srbske narodne pesme. Danka Ilirska. 1835, I^ nr. 45, 46, 50, 
Przedrak 3 pieśni epicznych z Wnka: Car Łazarz i Caryca 
Milica, Kosowska dziewczyna- i Predrag i Nenad. 

Pesme Eraleyića Marka^ 8ovoknpl6Qe iz razliciti junacki pes- 
narica. Peszt 1836, 8-ka, str. 135. 

Przedrak pieśni o królewicza Marka z pierwszego wydania j 

zbiorą pieśni Wnka (Ł. II i lY), w którym skażono język ludowy. I 

Porówn. W. S. Karadźicz, Srpske nar. pjesme. Wiedeń, II, 1841, 
str. 384 przypisek i jegoi artykuł w czasop. Srhshi nar, Łist^ 1844, 
str. 333. Zbiór ten do r. 1857 miał ośm wydań. 

J. Maricz Hryatska narodna pjesma. Donica iiirśka^ 1836, i 

II, nr. 41. I 

Jedna pieśń epiczna. 

Srbske narodne pesme. Danica lUrska^ 1836, 11^ nr. 19, 32, 
38, 42, 43, 45, 46, 47, 48. 

Przedrnki z Wnka; 8 pieśni epicznych i 1 liryczna. i 

S. Milutinowicz PSyannija Cemogorska i Hercego¥a5ka, m- 
brana Ćnbrom Cojkovićem Cernogorcem. Lipsk 1837, 8-ka, etr. 335. 

Zbiór ten zawiera 174 pieśni epiczne, (autor podaje licz^ 175, 
ale ponieważ nr. 60 nie jest pieśnią, więc jedna odpada), ale nale- 
ży z niego korzystać ostrożnie. Wiele z pomiędzy mieazczącyeh się 
w nim pieśni jest ntworem władyki Czarnogórskiego Piotra Niego- 
sza, co zresztą łatwo poznać. 

Srpska narodna pjesma. Nouip serhskij letopis^ 1839, XLVH, 
59-66. 

Jedna pieśń epiczna. . 

A. RoczI (Roćći). Kolęda uDabroynika. Danica Tiinka^ 1839, I 

V, nr* 42. I 

Notatka z jedną kolędą. ) 

Srpske narodne pjesme. NovyJ serhskij UtopiSy 1840, L, 90 — 
92; Ln, 70—74. 

Dwie pieśni epiczne. 

Narodne ilirske pjesme. Waraźdyn n Platzera, ISłl, 12*ka, 

I. Sreiniewski Hryatske narodne pjesme. />am^cj nir$ka^ 1841, 
VII, nr. 38 i 39. 

Dwie krótkie piosenki liryczne, zapisane w Bośni. 

W. S. Karadżicz Srpske narodne pjesme, akupio ih i ot 



« 



Digitized by LjOOCIC 



FOLKLORYSTYKA CHOBWACKO-8EBB8KA 376 

m]ti Izdfto... Knjig^A I n kojoj sn raalićne żenake pjosme. Wiedeń 
1841, 8'ka, Btn XIY+640. 

Jest to pierwszy tom drugiego i oajlepszego wydania pieśni, 
z«brftiiych przez Wtika. Mieszczą się w nim: plećni weselne (127 nn- 

mfr^w]; przyśpiewki toastowe (23 nry); narzekania nad umarłym (6 ] 

mw); znów toastowe (3); przy obchodzie Eralic śpiewane (25); przy "^ 

chodzeniu Dodoli (5); pieśń! kolędowe i na fioió Kftrodżetaie śpię- ^ 

wum (7); pleśni postne (6); nabożne i moralnej treści (5); pieśtii j 

ćlepcdw, dziadów i żebraków (16); mitologicznej treści (l7); śpiewa- 1 

ii« nft ]>rz4dka€h (5); przy żniwie (11); praj tańcac^u h4U (14); na ] 

Sp^oTdan (3); kołyeanki (11); gdy się podrzuca dzieci na kolania (j 

(1); miłoBne i inna kobiece pieśni (pomieszane ta pieśai różnej tre- ^ 

id i formy, 479 nrów); pieśni w nowszych czasach powstałe, o żoł- 1 

Dłemch hp. (30). Wnysikieb pieśni jest w zbiorze 798^ Wiele ] 
£ nich bardzo pięknych. 

Referaty; Niepodpisanego autora w Wiener Zeitung z r. 1841; 
odpowiedz na nie A, Popowtoza w czM^* SrbM Mrod, Hit^ 1843. 

Srpske oarodoe pjesme. Novyj serbskij litopis, 1842^ LVIII, 
68; LIX, 61—04. 

3 krótkie i 2 epiczne. 

M. Topalowicz Tambtiraśi iliraki iii ti p6rya Eitića tarod- 
nib iltrekicb cesamah po liyadah i dubrayah slayonakib sabrana 
i svemu jtmackomu iiirskom narodu prikazana^ u druityn s yiSe 
rodoJJtibacab skupio, u red stavio i izdao.*. T. I. Osiek^ 1842, 8-ka, 
»tr. XVI+84. 

Pieśni zDaj dujące się w zbiorku podzielono na: męzkie (26) 
i kobiece (13). Przy każdej znajdują się objaśnienia^ bądź to wyjaśnia- 
jące trele piesDJ, bądź też jej wartość pod względem estetycznym; 
Diektóre zawierają również ciekawe dane etnograficzne. Co do po- 
działu pieśni T. przyznaje, że trudno przeprowadzić granicę między 
pieśniami m^zklemi i kobiecemi. Referat J» Reszetara (psetidonim St, 
Wraża), Zob, Koto, 1842, I, 124—128. 

Srpake narodne pjesme. Noviif srbskif Utopisj 1843, LXI, 187- 
150, 3 epiczne; LXE^ 147-^156^ 4 piosenki Uryezne i 1 epi«zna ze 
8la«onji; LXIII, 129 — 135, 2 epiczne i 1 liryczna krótka. 

L. Martrci Nsrodna pjeamft boiinaka^ Danioa iKrska^ 1843, 
IX| nr< 14, 

1 pieśń epiczna. 

Dr. Rakowac Fjesma o propasti Kra]je0tva bosanskoga. 
Kolo^ 1843, m, 28-30. 

Pieśń nieludowego pOehodaeaia, ale śpiewana przy tambnrze 
przez Ind prosty w Bośni. 



k 



Digitized by LjOOQ IC 



\ 



i 



ST6 STANISŁAW CISZEWSKI 

St(anko) Wr(az) Narodue pjesme H&ryatab. Kolo I8i3, Tli, 
31-49. 

Zbiorek pieśni, poprzedzony krócintkim wstępem. Jest tutaj 6 
pieśni z Primorja, 72 Istrji, 6 z Austrji i Węgier. 

J. Balugdżicz Narodne srpske pjesme. Baika vua 1844^ III, 
23-24. 

Dwie pieśni lądowe. 

Narodne pjesme srpske. Zora dalmatinska, 1844y 1| 30^31; 
375—876. 

Dwie pieśni epiozne, przedmkowane z Wnka. 

J. Kukuijewicz Narodnapjesmasenjska. Donica Timka^ 1844^ 
X, nr. 39. 

1 pieśń epiczna. 

Srpska narodna pjesma. Dragoljub, almanach wydany r. 1845 
prsez T. Pawłowicza w Peszcie, str. 182. 1 piosenka krótka. 

Srpske narodne pjesme. Novyj serbski/ łStopis, 1845, LXVIIIj 
147—150, 1 epiczna; LXXI, 122—127, 3 epiczne. 

U. M. Obyćaj syatoyskij n Śremu. Serhshij Utopis^ 1845, 
LXX, 34—72. 

Znajduje się tutaj mała liczba pieśni ludowych, wplecionych 
w opis wesela. Por. Monografje etnograficzne p. r. 1845. 

Narodne pjesme hrvatske. Zora dalmatinskay 1845, II, 89—90, 
105—106, 2 epicz.; 113, ^46, 2 krótkie; 161—162, 1 epicz.; 178, 
1 krótka; 190-191, 199—200, 203-204, 216, 4 epiczne: 223- 
224, 2 ballady; 232, epiczna; 240, ballada; 263—264, 271—272, 
287—288,295-296, 303—304, 319-320,327—328, 7 epicznych; 
336, liryczna i epiczna; 343—344, lirycz. i epicz.; 351—362, 3C7, 
5 lirycz.; 376, epiczna; 376, 384, 2 krótkie; 391—392, 399, 407, 
4 ballady. 

W. S. Karadżicz Srpske narodne pjesme, sknpto ih i na 
8vijet izdao... Enjiga II, u kojoj su pjesme junaóke najetarijo. Wie* 
deń 1845, 8-ka, str. 643. 

Tom ten mieści najpiękniejsze pieśni epiczne z poml^dsy tych, 
jakie znajdigą się w zbiorach W. Jest ich tutaj 101. 

Narodne pjesme, izdanje svijnh do sad izdatih i viie nikada 
joś neizśavsih pjesamah hrvat8kih, dalmatinskih, bosanflkih i srbskih 
Isdanje Lavoslava Żnpana u Zagrebn. Zagrzeb, 1846, 16-ka. T. 1 
str. 160; II, 161; HI, 159; IV, 159. Paginacja jedna we wwyst 
kich czterech tomikach: we wszystkich razem 640 stronic 

Trndno bez wielkiego nakładu pracy dokładnie określić, co tu 
taj jest przedrukowane^ a co nowe, gdyt wydawca źródeł swoic 



Digitized by LjOOCIC 



I 



POLKLOEY6TYKA CHOEWACKO-BERBSKA 377 

lie wakazDJe; zdaje fli^ jedoak, ie większość pieśni przedrukowana 
jest z Wuka, ebo^ je&t aporo także nowych, W każdym razie zbiór 
wartościowy; vB2cdzte podano miejsce poebodzenta pieśni. Pieśni 
drukowane ^ w następującym porządku. Tom I. Weaelne (str* 1 — 
76) nrów 127; toaatowe pray pitki wierszem i prozą, fatr* 77 — 89) 
MÓff 22\ narzekania oad zmarłym (atr, 89—97} nrów 6; jeazoze 
toaitowe (str. 96 — 97) Dr. 3; przy obchodzie Kralie śpiewane (atr. 
$7—111) nr. 25; przy chodzeniu Dodoli (atr. 111—114) nr, 5; ko- 
lędowe (114 — 116) nr. 4; na Boże Narodzenie śpiewane (atr 117) 
nr. 3; poatne (118—121) nr, 6; nabożne, legiendy (121 — 136) niL 
5; śpiewane przez ślepców i dziadowskie (127 — 148) nr. 16; mitolo-^ 
ficin© (149—160) nr. 12. 

Tomu II nie mogliśmy nigdzie doataó, Tom III i lY, Nie zna- 
jąc poprzedniego tomikn, w którym jest ich początek, nie wiemy, 
jak wydawca nazwał ten dział pieśni, który ciągnie aię przez cały 
t. m fatr, 321—4 80; nr, 438—652) i część IV (481 — 533; nr 
(353^719); są to pieśni liryczne i miloane; po nich (atr. 533 — 628), 
nie oddzielone jednak żadnym tytułem, idą pieśni epiczne. Od str. 
629 rozpoczynają aic króciutkie pioaenki, stanowiące rozdz. XX i no- 
szące tytuh Pieśni Baczwa^akie naszych czaaów, które ciągną aię aż 
do końca zbioru (str. 640). Numerów 29. Ogółem w zbiorze mieści ai^ 
T93 pieśni; w t. lY (nr, 678) jeat jedna gra dziecinna, 

Srpske jiarodne pjeame, Serbtkij UiopU^ 1846, LXXII, 119 — 
129 epiczna długa; LXXIII, 120 — 127, 2 długie epiczne, 

Narodna pjeama. Srbiko-dalmaiinskiJ Magazinj 1846, XI, 101 — 

110, pieśu epiczna. 

Karadne pjesme brvatBke. Zora daimaiinska 1846, III, 31 — 
32, epiczna; 40, liryczna, 46—48, epiczna; 72, liryczna; 102-^1 03 
bijka łańcuszkowa^ 133—134, 173 — 175, 198, 4 epiczne; 215, 
S28— 229, 2 liryczne- 

S,„ Imoczanac Narodna popjeyka, Zora dalmatinska 1846, 
in, 390^392. Bajka łaćcnazkowa, 

S. Lubicz Obidajl kod Morlakah u DalmaoiL Saknpio i iz* 

daa. Zadiir 1846, 16-ka, atr, 114. 

Między innemi są w tej pracy 4 pieśni ludowe, Porówn. Mo- 
wł^rafje etnograficzne p. r. 1846. 

Ł. Ilicz Narodni idaronaki obićaji, sobrani i popisani po.„ 
Złgrzeb 1846, 8-ka m,, str. 316, 

W pracy tej w różnych raiejacacb znajd oje się sporo pieśni. 
jrów- Monografje etnograficzne p, r. 1846- 

W, S* Karadżicz Srpake narodne pjesme, skupie ih i na 
rijet izdao. Knjiga III, u koj oj en pjesme jnuacke średni jeh vre- 
lena, Wiedeń 1846, 8-ka, str, 568. 



Digitized by LjOOQ IC 



;» 



378 STAyiSŁAw Ciszewski 

Tom ten zawiefa 89 pieśni epioanyok % ezatów pokosowekich. 

P. Peirowicz Niegoaz II. Ogledaki Sr^ako. Biała^ród IBU. 

W 2bi(M*ae tyio m« się soąjdowaó do 60 piei^ni epiezayo^ 
% Czarnogórią. (8. Singer, BeitrUge, str. 5a; Brastm^ 1879, HI, 179), 
% między niemi pewna ilość ntwora samego Niegoaea (W. Iwac«- 
wios; Zbieranie zabytków^ Str. 58). 

L Kukuljewicz SakcMski Razlióite dela. Enjiga lY. Peeme: 
S dodatkom narodnih pSsamah pnka h&rvat8koga. Zagrseb 1847, 
g-ka m., str. 121 — 256. 
^ Dodatek ten stanowi piękny zbiorek pieśni hidowyełi miłos- 

nych, ballad, obrzędowych i ianyoh. Antor podzielił je na trzy częś- 
ci, stosownie do d|aiektn^ w jakim są zapisane. Od e£r, 127 — U9 
mieszezi| się pieśni sztokawskie (nr. 11); 149 — 186 cznkawskie (nr. 
26), 186—256 kajkawskie (nr. 77). Ogółem zhidr zawiera 114 pieś- 
ni, zapisanych wiernie % ust luda. 

Srpske narodne pjesme* Serbsidj Utopie 1847, LXXVII, lOO- 
116, 2 dłagie epigzne; LXXIX, 106, 2 dł«gie epiczne. 

NarodnjS, pj^SOMt. Zora Mmatituka 1847, lY, 8tr, 240, Hasan- 
Agiuica. 

D. P. S. Narodna pjesma. Danka Ilireka, 1847, XIII, nr. 47, 
Krótka pieśń z Banatu. 

W. S. Karadżicz Srpska narodna pjesma. Damca itirika, 
1847, XUI, nr. 48. Krótka piosenka. 

L Nowlez Lazariea iii boj na Kosom Izmedju Srba i Tu- 
raka. Nowy Sad, 1847. Pierwsza i najsłabsza próba stworzenia 
z pieśni ludowych epopei oboju kosowskim {Braswo, 1870, 111,211). 

J. F. Jukicz Pntoyaąje po Bośni godine 1843. Koh 1847, 
Y, 3—28. 

W pracy tej mieści się jedna pieśń ludowa. Porówn. Moao* 
grafje etnograficzne p, r^ 1847. 

Młody Serb O ugoyoru syatbe i syatoya. u Kisnu. a-hthi' 
dałmatinebi/ Magozin, Xm, 1848, 98—116. 
Opia wesela, przeplatany pieśniami. 

Srpske narodna pjefiroe. Sąrb^ij Utopię^ 1848, LXXX, 75 — 
105, 7 epicznych i 1 liryczna. 

M. Iwiczewicz Narodzę pjesme. Zora dalmaiimka^ 1848, y, 
5, 21, 25, 33-35, 45—46, 55, 64,66—67, 122-124, 126-128, 
130—131, 179; 6 epicznycłi, 3 liryczne, 1 balUda, 

Ste&A Duśaa silnyj, car srbskij u p^smams^ Prepećauno 
Nikśićem. Białogród 1849, 8-ka. 



\ 



Digitized by LjOOCIC 



} 






FOŁ KŁOBY8TTKA CHORWACKO- SERBSKA 379 

1. Su^deczicz Srpska aarodna ^wmtL^s^bsk^-dalmatinskij Ma- 

Sazm, 1849, XIV, 101— 1 16, 

Pieaó epiczaa, zapisana w r. 1846 w Neretwie. 

W. S. Karadźicz Eorćeźić za istorijn, jezik i obićaje Srba 
sra tri okona. Wiedeń 1849, 8-ka, str. 128. 

W rozdziało III tej pracy, w opisie wesela z okolic Risna, 
mieki si^ sporo pieśni Indowyck. Por. Monografje etnograficzne p. r. 

1849. 

0. POCZicZ Narodne pjesme. Dubrovnik^ cviet narodmg knjiiev' 
łffff, Dabrownik 1849, str. 231 — 260. Cztery długie pieóni epiczne. 

J. Kafinelli Jnznoslayenske pnćke pćsme s notama. Wie- 
deń 1850. 

A. Kalauz Srbski napjevi za fortepiano, stayljeni od... Wie- 
dfid 1850. 

T. Wlaicz Srbskij yenac od narodnji srbski istoriceski i na- 
raroncitelDy prica, peaama, basna^ posloTica i zagonefti isple- 
ten, Biato^ód 1860, 8-ka, str. III+116. 

W zbjorkn tym są i pieśni Indowe. {Brastoo^ 1879» ni, 179). 

G. Stefanowicz Narodne p^sme. 6r<rr5<A»y //^ogoi^, 1850, LXXXI, 
33—48. Cztery pieśni epiczn«. 

Narodne pjesme Bośanskij prijatelf. 1850, I, 33—110. 
Zbiorek zawiera 14 pieśni, nuęday kk(iremi kilka b. długich 
epicznych z Bośni. 

Piotr Franasowicz Opis narodnih obicaja n Dubroynika. 

Obf^aji Stonskoga primorja. Dubrovnikj cviU narodmg knjizeotłua^ Zsl- 
^ieb 1851, etr. 117—129. 

O^to przeplatany pieśniami opis wesela. 

Narodne pjesme. Botanski prijatelj\ 1851, II, 91 — 170. C. d. 
zbioru z r, 1850. (zob.) Mieści 15 dłuższych i krótszych pieśni 
z Bośni. 

A. T- Briicz Narodne pjesme iz Gline nHryatskoj i iz Bos- 
ne. Koh 1851 j VIII, 55 — 68. Siedm dłuższych i krótszych pieśni. 

A. Popowicz (podpis pod przedmową). Srbske narodne pjes- 
me, sa preYodam ćec^ijem, a 2asti poljskijem. Izdala jngoslavjanska 
mladeźp Praga czeska, 1852, 8-ka m., str. 213. 

W ubiorku tym znajduje się 8 pieśni epicznych w oryginale, 
a zarnzem ich przekład na język czeski. Drukowano tekst serbski po 
jeduej, a przekład czeski po drugiej stronie, tak^ że stoją naprzeciw 
siebie. Przekładu czeskiego dokonał E. Toner. Na końcu znajduje 
u% przekład polski pieśni 3-ej (O Hajduku Nowaku i 300 Turkach 



Digitized by VjOOQ IC 



380 STANISŁAW OISZEWSKr 

i 5-ej (Ryszlanin Wuk i doża Wenecki), dokonany pr^esFran. Ma- 
tejkę. Przekład polski nadzwyczaj lichy. Cały atiiór wartoaciowy, 

Narodne pjesme hiratske. Neven^ 1852, 1, 125—127, 1 epicz,; 
158—159, 1 epicz.; 205—207, 1 epicz.; 238^ ballada; nr. 17 (brak J 

było w tomie; tylko ze spisu rzeczy) 1 pieśń; 349 — 350, 1 epicz.; 1 

361—382 1 ballada; 430, 1 lirycz.; 476—477^ 1 epicz.; 558—559, 
1 ballada; 590—591, 1 epicz.; 602, satyi^yczna; 639, uryw, epicz.; 
718—719^ balladii; 734, epicz.; 815, lirycz,; 830 — 831, I epiczna. 
Razem 17 pieśaL 

Karodne pjesme Stokayske, cakarske i kajkavake. Koh^ 
1853, L\ 63—80. 

Zbiorek zawiera 6 sztokawskich, 6 czaka wskich i 6 kajkaw- 
skicli dłuższych i krótszych pieśni z podaniem miejsca^ gdzie je 
zapisaDO. | 

( 

Ł. llicz Karodna pjesma. Neven^ 1854, III, 182 -134. Jedna 
epiczna, 

I, B. Narodne pjesme. Neven, 1854, lU^ 542, 2 krótkie; 590, 
epiczna i 2 liryczne; 607, ballada; 717 — 718, jedna liry ezna i 2 liu- 
moryatyczne. Razem 8 pieśni. 

K. Klemencziczowa i A. Nemetowa. Hryateke pjeBme h Bo- 

pruneke KUpanije. Neven, 1854, III, 67 1, trzy krótkie; 718 jedna 
liryczna. 

K W. Narodna pjesma. Neven, 1854, III, 639. Jedna lirycz. 

1. 0. Karadżicz Zabayna pesmarica. Bialogród, 1854. I 

EIjasz Okrugicz Odgovor napitanja Drnstya za jugo8laven- 

sku poyeśtmea i dtarine. Arkiv za pou^Hnicu jugosiavenskUy 1854^111, 
317-320. 

W odpowiedziach tych^ między innemi, znajdnje się jedna pieśu 
obrzędowa^ śpiewana przez Dodolę i kilka kol^. Porówn, Monogr. 
etnogr. p, r. 1854. 

Sv. B. Slavonija Put iz Yukoyara do Siska. Neuen^ 1854, 

m, 422—427, 441—443. 

W pracy toj zamieszczono jedną długą pien^j epiczną o boju 
KoBowakim. Porówn. Monografje etnogr. p. r. 1854, 

1. Frankolln i M. Polak Narodne pjesme hryatske u Śo- 
prun&koj zupaniji Ugarske. Neuen 1855, IV, 158, Jedua epiezDa. 

Narodne pjesme. Neven, 1855, IV, 174. Dwie krótkie. 

F. Filipowicz Narodna pjesma. Neueft^ 1855^ IV, 214—220- 
Jedna epiczna. 



Digitized by LjOOCIC 



1 



FOLKLORYSTYKA CHUfiWAOKO-fiERBSKA 381 

M. Iwac2ewicz Narodne pjesme. Net^en^ 1855, rv, 262 — 
286; 300—302, Trzy epiezno i dwiu krótkie. 

A. Kriszkowicz Fndka pjesma iz Primorja, Neven^ 1855, lY, 
s(t, 605. Kr6tk& ballada. 

R- M-d-cz Pauka pjesma iz Primorja, Neveny 1855, IV, 773* 
Krótka ballada. 

L de Rubertis Delie colonie slaye nel reg:no di Kapoli. Za- 
dar 1856, S-ka^ str. 47. 

Mj^dzy innemi jeet tutaj jedoa pioeeDka. Por. Monografje et- 
nograficznej p. r- 185 fi. 

Ł. Ilicz Orjowczanin Narodne pjesme o kraljeyićn Marku. 
X€v€n, 1856, V, 13—15^ 7ił— 80; 110-111; 1B8— 140; 169- 172; 
201—202: 230— 23L Ośm długich bardzo pitjknych i ciekawych 
pieśni o Markti. 

1. Wr, SlaYonake narodne pjesme. Sabrao oko Pleternice... Ne- 
rtn 1856, V, 172—173; 231— 232 j 295; 340—341, Cztery epiczne i 5 
krótkich pioaenok. 

J, Dżukicz Daknatin&ke narodne pjesnie. N«ven^ 1856, V, 
294—295, 1 epic2.j 321— ct22, 2 epiczae i 1 krótka; 339 — 340, 
1 epiuzDa. 

A, Popowicz Peeme raźne junaćke narodne. Bi&Iogród 1857, 
84a, Btr< 95. 

Pesme jnoacke narodne o kralMćn Marku. hd. YIII. Nowy 
Sid 1857, 8-ka, str. 103. 

Jest to jnż 8-e wyd. sporządzonego po raz pierwszy w roku 
1836 przedruk u z Wuka (Zob. wyiej). Wydania pomiędzy pierw* 
szym a ósmym nie eą znane nawet S, Nowakowiczowi. 

M. Stój ano więź Slike iz domaćcga źivota Slavonskog na- 
roda i iz pnrode a dodatkom: 81avonakb pucke sigre, Ztmuh 1&57, 
E^ka 10., str, 173, 

W pracy tej są 3 piosenki ludowe. Porówn. Monografje etno- 
Craficzue, p. r, 1857. 

J. F, Jukicz i Fr, Gr. Martlcz Narodne piesme Bosanake 
iHereegovacke, Sknpio»,, Baojalucauiu j,.,,izdao O. F, Kunic Ruprjo- 
Saniu. Svezak L Pjesme juuacke. Osiek 1858, 8-kaj sir. 621. 

Krytyczny zbiór, zawierający 50 dluiszych pieśni epicznjeh. 
Niektóre np. 6 od str. 81, eą prześliczne. Pieśni rozpoczyuajr| się do- 
piero od str, 44. Początek ksi^iki zajmuje przedmowa Marticza^ 
dalej idiie króciutki lyciorya Jakicza, a rjaet^pnie dluiaza pieśń, po- 
bffi^ona pamięci tego (ostatniego. Na koucu sbiorn dodano ełowai- 



i 



Digitized by VjOOQ IC 



382 STANISŁAW CISZEWSKI 

czek niektórych wyrazów tnreekich, spotykanych w pieśniach, co 
ułatwia czytanie. 

St. Popowicz Nairodna pesma. Sedmicoj 1858, VII, 313 -- 
314. Epiczna długa. 

St. Popowicz Crnogorske gosle iii narodne peame, price, 
podskoćice i napialice. Białogród 1858, 8-ka, str. 131. 

Pjeeme narodne. Nevinf 1668, Vn^ 8-^10; 599. Ballada i 2 
krótkie piosnki. 

T. Mandekicz Narodne pjesme. Neven^ 1858, VII, 296—296' 
411* Dwie epiczne. 

I. Budimir Narodne pjesme. ]sreven 1868, YII, 481; 560—570. 
Jedna epiczna i jedna liryczna. 

Ł. Ilicz Slayonske yaroSke pjesme. Zagrzeb 1859. 

B. Piotr Kadczicz Paka Odgovori na pitauja DmStva aa 
jugoslayensku poy&tnicu i starine, ArJciv za povŁstnicu JugoslaucnsJiu, 
1859, V, 324-335, 338—341. 

Między innemi znajduje się tutaj jedna pleśń ludowa (Btr, 338). 
Porówn. MonograQe etnograficzne p. r. 1859. 

Narodna pjesma iz Macye. Slovenka 1860, str. 133, Krótka 

epiczna. 

Narodne pjesme. Bosanski prijatelj 1861, III, 10!5— 158; 14 
dłamych i krótszych pieśni. 

K. Stankowicz Srbske narodne pesme. Srhski iłtopis 1861, 
CIII, 136 — 143; 12 piećni lirycznych z podaniem mtojaca, gdzie 
je opisano. 

K. N. Narodne pjesme. Danica, 1861,11,58; 329-332; 348 — 
349; 428 — 429; 19 krótkich, przeważnie lirycznych; 3 śpiewane na 
Boże Narodzenie: 8 przy żniwach; 7 krótkich, przeważnie lirycznych. 
Razem 37. 

M. I. Narodne pjesme, Danica^ 1861, II, 462—463. Cztery 
krótkie, liryczne. 

I. Petrowicz Narodna pjesma. Damco, 1861, II, 487-*^8d« 
Epiczna długa. 

K. Stankowicz Srbske narodne pjesme.' Wiedeń 1863. 

Narodne pjesme. Srhsko-dalmatinskij magazirij 1862, XXI, 120- 
121; 122—127. Dwie pieśni epiczne. 



\ 



Digitized by LjOOCIC 



d 



rOLKLOBVBTYKA CHORWACKO-8ERB8KA 383 

W, Sp Karadżicz Srpske narodne pjesme. Skupio ih i na 
fl^fJet izdao... Knjiga 1V% u koj oj 8q pjesme jnnaóke DOvijeh vreme- 
M O vojfivaiiju za alcibodu. Wiedeń 1862, 8-ka, str. XII+529. 

Tom t6Ti zawiera 62 pleśni junackie, ale pod względem fol- 
kiorystycsnym mniej ciekawe. Referat I. Boszkowicza zob. Vidov dan, 
1^63^ nr. 5. 

W. Lorkowicz Odgovor na pitanja DrnStya za jugoslayen- 

aktl pOCÓBtnieu l stanne. Arkiv za pov&sŁnicu jugoslavenskUj 1863, Ylly 

233-248* 

Mt^dzy innem t, na końcu tyoh odpowiedzi znajdują się trzy 
pkm Indowo. Porów. Monografje etnograficzne p. r. 1863. 

B. Mondruszicz Odgoyori na pitanja DrnStya za jngosla- 

Venskn poytiSlDlCU i Starine. Arkiu za pov&stnicu jugoslavemku^ 1863, 

vn, 269 -sn, 

W opisie zwyczajów pogrzebowych mieści się jedno zawodze- 
nie nad zmarłym. Por. Monografje etnograficzne p. r, 1863. 

Antoni Kos Uspomena na Sloyenijn. Spisao... Zagrzeb 1863, 

8^ka m., str, 6i5, 

W pracy tej autor przytacza parę piosenek ludowych. Forów. 
Moaografje etnocr. p, r, 1863. 

P. T, Banatake pesme. Nowy Sad 1863, 16-ka, str. 55. 

Maleńki ten zbiorek zawiera wyłącznie króciutkie, najczęściej 
dwu tub c£tero wierszo we piosenki. Nie odznaczają się one piękno- 
jicią i prawie wszystkie opiewają jeden temat: żołnierzy — kochanków. 
Ogółem zbiorek mieści 195 piosenek. 

Ł, Ilicz Narodna pjesma. Slavonac 1863, I, 336. Epiczna 
1 nowszych czasów. 

Ł, Ilicz Karodna pjesma. Slavonac 1864, II, 142—143 i 157- 
15^. Pieśń epiczna z nowszych czasów. 

Ł, Marjanowicz Hryatske narodne pjesme. śto se pjeyaju 
u Gornjoj Hrvatskoj, krajini i u Turskoj Hryatskoj. 8vezak I. 
Zagrzeb 1864, 8-ka, VlH-207. Krytyczny zbiór, mieszczący nadzwy- 
c^J piękne pieśni. Pr^y zapisywaniu ich zacliowano wszystkie od- 
cieDie Jjalektyczne. Pieśni znajdujące się w zbiorze dzieli autor na: 
juaackie (eplczne), których jest 27, i kobiece (tj. przez kobiety śpie- 
wane, liryczne), których podaje 60. Ogółem w zbiorze 87 pieśni. 
Eeferat W, Jagicia, zob. Knjiiemik^ I, 599—600. 

Andrzej Juranicz Yienćió narodnih pjeaama. Zadar 1865. 

W. S, Karadżicz Srpske narodne pjesme. Skupio ih... Knjiga 
V^ u kojoj sn pjesme junaćke novijih yremena o vojeyanju Crno- 
gorąca. Wiedeń 1865^ 8-ka, str, 557. 



25» 



Google 



Digitized by VjOOQ 



384 



STANISŁAW CISZEWSKI 




Zamieszczono tutaj 18 pieSni epicznych, również jaic wydrako- 
wane w t. IV, mniejszej wartości pod względem folklorystycznym. 
Prawie przy każdej pieśni podaje W. nazwisko jej autora. 

J. W. Sentomaszki Backe narodne pjesme. BosUjaky 1866, 
II, 42; 59; dwie pieśni epiczne. 

Ż. F....CZ Warażdyński Narodne pjelime. Bosiijak 1866, II, 
199 — 200, 1 epiczna; 214, 1 epiczna; 
287, 1 epiezna; 302 — 304, 1 epiczna. 



270-272, 1 epiczna*, 286- 



D. Kolaricz Narodne pjesme iz Yalpoystine. BesUjak 1866, 
II, 318 - 319, 351—352; dwie epiczne 

J. Rajkowicz Srpske narodne pjesme. Bosiijak 1866, n, 367, 
B83. Jedna ballada i jedna epiczna krótka. 

B. Wuicz Pisme slaynih stari bnnjeyaćki delija. Shtampano 
11 Kalacsi 1790. Priśtampano u Subotici, 1866, 12-ka. 

Książki nie miałem w ręku, ale z tytułu sądząc, zdaje mi się, 
że może zawierać pieśni ludowe. W katalogu bibljoteki Białogrod zkiej 
nosi nr. 7,575. 

F. Kurelac Bunje i pahulice, pćsni pomgljiye i pastirske, 
poiiajveć Dubroyacke. Skupio ih iz rukopisoy starijih i novdjih te 
ih kdekud i tumaóio... Uraetnnia se u pripomenak i poyćst o ratovi- 
ma Uskoókom i Mantoyanskom. Zagrzeb 1866 — 68, 8-ka m. LXI+130. 

Pieśni satyryczne, djalogi zapnstne, parodje itp., zamieszczone 
w tym zbiorze, nie są pocho«lzenia ludowego, lecz są wyjęte 
jak to sam autor mówi w tytule, ze starszych i późniejszych ręko- 
pisów, a są utworami lepszych i gorszych, znanych i nieznanych 
poetów. Ciekawe są jednak dla nas z tego względu, że były wielce 
labione przez publiczność Dnbrownicką, i że się przez to do pewne, 
go stopnia ułudo wiły. Piosenka, zamieszczona na str. 29, jest ludo- 
wą. Niektóre z tych utworów są pełne trochę rubasznego, ale szcze- 
rego humoru. 

T. P. Banatske pesme. Sakupio. . Nowy Sad 1866, 16-ka, 
6tr. 55. 

Jest to drugie wydanie tego zbiorku. Pierwsze Zob. p. r. 1863. 

W. S. Karadżicz Srpske narodne pjesme iz Hercegorine 
(Żen8kc\ Za śtampu ih priredio... Wiedefi 1866, 8-ka, XVl+359. 

Jak się dowiadujemy z przedmowy do tego tomu, pieśni za- 
mieszczone w nim zebrał i przesłał Karadżiczowi Wuk Wrczewicz. 
Zbiór obejmuje wogóie 362 dłuższe i krótsze pieśni, oraz 12 
przemówień toastowych. Pieśni są podzielone na następujące działy: 
1) (str. 1 — 101) zawiera Dłuższe pieśni kobiece nrów 43. 2) (str. 
102 — 227) p t. Krótsze pieśni kobiece, które się częściej w towa- 
rzystwie śpiewają mieści 162 pieśni; 3) (str. 228 — 270) składają 
wesołe krótkie piosenki, jest ich 65; 4) mieści t. zw,kajde tj. pieśni, 



Digitized by 



Google 




FOLKLOBrSTTK4 OHARy^ACKO-HERBSKA 385 

W których po k&idym wierszu powtarza się jakiś przyAplew; by- 
wają najcbętoiej śpiewane (i*tr, 271—^297) u rów 31; 5) pieioi we- 
uelce (stn 297—304) nrów 9; 6) pieiłni nabożne, legiendy, najcE^ś- 
ciej uie śpiewane, Lec;& recyŁuwaiiu przes kobiety i dstf^ wczuta gJów- 
Di« w czasie poetów (fitr. 304 — 834), nrów 31; 7) pieśui na Boie Na- 
njdtenie (atr* 335—342), nrów 13; 8) pieśni kolędowe (etr. 343—- 
345) nrów 3; 9) kołyaanki (fitr, : 46 — ^48)^ nr. 8; 10) Toasty (atr. 
349 — 356), nr. 12. Na koAcn dodano ma)eńkf słowniczek spoty ka- 
Djch w pieśniach wyrazów tureckich. Dużo lu hardio pięknych 
pieśni, 

H- A. O, P. Srbske oarodoe janaóke pesme. Izdao,.. Bfab- 
gród 1866, 8-ka, atr. 78. 

Przedrukowano tutaj w oelach kupieckicb, starą piaowniąf 14 
loanych pieśni Wuka; robiono to częściej. (3. Nowakowicz, Srpska 
bibljografja za 1741^1867). 

Ż. Radonicz Srpska narodna pjesma- Vila 1866, II, Btr. 
97— 100, Epiczna pies 6 o Marka. 

Srpeke narodne pjesme. Viia 186fi, II, atr. 335—237; 273— 
275; 323-324; 384-385; 426—426; 435—438; 485—487; 501 — 
502; 606—607; 613—615; 645-648; 661 — 662; 699-701; 709 — 
712; 80U— 802; 830 -833; ogółem mieści aic ttttaj 90 dlaiszyeh 
i krótazych pieśni. 

Mi jat Stojanowicz Pućke pripoWedke i pjesme. Sobrao 
i spiBao*,, Zagrzeb 1867, S-ka, str, 300. 

W zbiorze^ poczynając od str. 241, mieści się 61 pieśni. Zob. 
Zbiory powieści p. r. 1867. 

W. S. KaradżJcz Żivot i obićaji naroda erpskoga. Opisao 
ih i za śtampn pringotavio... Wiedeń 1S67, 8-ka, etr. X+327. 

W różnych miejeeach tej pracy mieści się dużo pieśni. Porów u, 
Uunogra^e etnograficzne p r. 1S67. 

Pjeeme oarodne hrratake. Dragoijub^ 1867, I, 10, 43, 333, 
129, 174, 410. 

Srpske narodne pjeame, VUn 1867, Ul, stn 13 — 14; 37—38; 
62-63: 2tf4 '285; 304-305; 328—330; 350—352; 361—363; 
377-378; 398-399; 425-427; 446^448; 453— 456; 629 -630; 
645^646; 693—694; 716; 773^774; 830-831. Ogółem 47 epicz- 
ii)'cb i krótkich lirycznych pieśnL 

B. Petranowlcz Srpske narodne pjesme iz Boene (żenake). 
Icopio ih i na evijet izdao,.. Knji^a L Sarajewo 1867, 8-ka m,, 
Xjn+348. 



\ 



Krytyczny i piękny zbiór pieśni. W przedmowie autOr mówi 
^zjłi bjly zapisane. Ogółem mieści się w zbiorze 364 pieśni ko- 
«cvcbj tj. przez kobiecy tylko śpiewanych. Podział pieśni jest na- 



1 



Google 



Digitized by VjOOQ 



i 

I 386 STANISŁAW CISZEWSKI M 

i stępujący: mitologiczne (str. 1—26); naboine (str. 27 — 40); ^piewa- 

^ DO ua Boie Narodzenie (str. 41—47); kołysanki (str. 48— 53);śpie- 

i wane przy żniwie (53 — 59); przy tańcu (59 — 73); weselne (73 — 

I 106); imieninowe (107—109); miłosne i różne (109^339), ■ 



<' B. Petranowicz Srpske narodne pjesme iz Bosne i Herce- 

i goyine. Epske pjesme starijeg yremena. Skupie... EiiJLga IL Biaio- 

I gród 1867, 8-ka w., XXVnH-700. 

■, Olbrzymi ten zbiór zawiera 57 pieśni epicznycb, a między nie- 

mi niektóre bardzo długie. Przedmowę do niego napis^ał 3t. Nowa- 

' kowicz. Referaty o zbiorze pisali: W. Jagicz, Rad, II, 1868, 204 — 

I 231. L. Lóger, Revu€ critique cfhisioirc ei de liUćrature. Porówn- VUft 

f 1868, IV, 311. Zob. też I. Radeticz, Pregled hrvaL trąd, knjU, 92. 



Narodne pjesme, izdala Matica Dalmatinska. Zadar 1868, 
8'ka w., str. 176. 

Przedruki z innych zbiorów. Referat W. Jagic^a, Knjize^mk^ 
1865, II, 574 - 575. 

R. Ferdin. Plohl Herdwigow Hryatske narodne pje&me 
i pripoviedke u Vrbovcu sakupio i rodu i 8vietu preda^>„. Hr^at- 
fikoga narodnaga blaga 8vez. I. Warażdyn 1868, 16-ka, str. 145. 

Krytyczny zbiorek, zawierający sto pieśni ludowych, przeważ- 
nie krótkich i 28 bajek. Bajki opowiadał jakiś niezdolny bajarz, 
gdyż często słabo się kleją. Zbiorek pisany djalektem kajkawakim. 

Hryatske narodne pjesme. Dragoljub^ 1868, II, 41^ 56* 70j 
473, 102, 134, 156, 169, 232, 250, 778, 821. 822. 

Srpske narodne pjesme. Vila 1868, IV, 31—32; 294^-^295; 
374—375; 446—447; 464—465; 544—546; 559-560; 587-588; 
623-624; 643—645; 673—674; 710; 729. Mieszczą się tutaj razem 
62 dłuższe i krótsze pieśni. 

Miłosz Mllisawlewicz Pesme narodne. Óast I. Skupio i iz- 
dao... Białogród 1869, 16-ka, str. 79. 

J. Milan Stanicz Srpsko-narodne pesme i narodne pripored- 
ke. Izdao... Białogród 1869, 16-ka, str, 97. 

Ostatnie cztery kartki zajmuje spis prenumeratorów. W ksiąi- 
ce niema ani jednej bajki, lecz znajdują się opisy trzech serbskklj 
wsi Czaczka, Pożegi i Użyca. Płód niedonoszony w całym tego sło- 
wa znaczeniu. Taki sąd o tej pracy wydaje 8t. Nowakowicz, G/asnik 
srpskog. uc. druit., 1870, XXVII, 372. 

J. Rajko wicz Srpske narodne pesme (żenske). Ve^iuQm i] 
^ Slavoniji skupio... Nowy Sad 1869, 8-ka m., str. 224. 

Piękny zbiór pieśni, choć szkoda, że niema w tiim bitzszyc 



Digitized by VjOOQ l6 



J 



FOLKLORySTTK A CRORWACKO-SEfiBSfTA 



387 



danych o pochodzeniu pieśni. Mieśici 253 pieśni, pr;&ew^£nie liryce-* 
nt% ale sa między tjiemi i ballady. Ugrupowane s^ w nact^pują* 
cjm porządku: MiłoBne (atr. 1 — 98), nrów 13B\ weselne (str. 98 - 
I10)t nrów 13; dotar'ica (110— 12B), nrów 25j pasterskie i przy Żni- 
wie śpi6wane(123— -HO), nrów llj nabożne {140 — ^164), nrów 9; iar- 
tolłliwe (162—164), nrów 12; ballady (165-200), nrów 21; różne 
(201—224), nrów 28- 

B. Stojadlnowicz Srpske narodne pesme (epske). Skupto 
ili i na svet izdao... T, L Bialo^ród 1869, 8-ka w., str. II+'192. 

Krytyczny i warto8di>wy zbiór pieśni epicznycb. Zawiera 14 
dłn^Bzych^ niekiedy nawet bardzo długich piei^ni (14'la np, ma 1556 
wierszy), W przedmowie powiedziano^ gdzie i od kogo zapisano każ- 
dą z pieśni. 

B, Stojadinowicz Srpike narodn^ pesme (epskei). Skuplo iii 
i na svet izdao„. T. II, Białogród 1869, 8-ka w,, str. VH-I79, 

Drugi ten tom mieści 17 dłuższych pieśni epieznych. I tutaj 
w przedmowie powiedziano, od kogo pieśni poebodzą. 

R. F. Plohl-Herdwigow HrvatBke narodac pjesme u hryat- 

akrim domu sakupio i rodu i STietu predno... Hrvatskoga narodno^a 
bla^^a 6vez, II, Waraidyn 1869^ 16-ka Btr, 97, 

W zbiorku tym znajduje się 28 pieśni epicznydi i lirycznych, 
dwa oryginalna liBty przez prostych wieśniaków pisane, 155 przy- 
ft[ów i wyrażeń przyeł owi owych i kilkanaście prowiucjonalizmów kaj- 
kawskich, 

M. S. Miloj0wicz Pesme i obicai nknpnog naroda Srbekog. 
Skupio i izdao,., Prva knjiga, Obredne peBme. Białogród 1869, 8-ka, 
Btr. VIlI+243. 

W pracy tej mieki się 345 pieśni , ale nie wszyBtkie krytycz- 
ne, Porówn. Monografje etnograficzne p, r. 1869, 

Narodne pjesme. Bman^ki prij^uij\ 1870, IV, 179—182, Pięć 
pieśni z Bośni. 

J» Milan Sfanicz Srpskc narodne peanie (junaake). Skupio 
ih i nasvetizdao,,. Ćast L Biaiogród 1870, 16 ka, Btr- 328, W ka- 
talogu bibJjotaki Białogrodzkiej nr, 10085. 

B. Petranowicz Srpeke narodne pjesme iz Bosoe i Her- 
eegOYiDe. Juua^ke pjesrae starijeg vremena. Bkupio ih i na 8vijet 
izdao... Knjiga Tli. Bi a i ogród 1870, 8-ka m., str, XVH-653. 

Toro ten nie ustępuje pod względem wartości dwom dawni^^j 
wyd&uym; mieści 62 pieśni epiczue. 

1. E, T. Żenidbeni obtćaji Mobamedanskib Hrvata n Bośni, 
Yiinac 1870, II, 126 — 127, 140—142. W artykule tym jeat kitkft 
pielni. 



Digitized by 



Google 



r 388 STANISŁAW CISZEWSKI 

I 



K. Żenitbeni obićaji u Bośni. Vienac 1870, II, 400 403, 
416 — 418; 431—434. W artykule tym jest sporo piesai ludowjcb, 

K. Struk i haljine bosanske djevojke. Vietuic 1870, 11^ 
538-543. 

Artykuł jest przeplatany ustępami z pieśni. Co do tych trzech 
artykułów z Vienca porówn. Monografje etnograficzne p* r. 1870. 

Bogolub Petranowicz Obićaji srpskog naroda n Bośni (la 

pod Jaorine). Opisao... Glamik srpskog. ucenog, druh, 1870, XXVIII, 
176-227; XXIX, 236-255; XXX, 313-361. 

W znajdnjącycłi się w pracy tej opisach wesela, WigUji BoL 
Narodzenia i pogrzebu mieści się sporo pieśni, kolęd i zawodzeji 
nad umarłym. Porówn. Monografje etnograficzne p. r. 1370, 

S. M. Milojewlcz Pesme i obicai oknpnog naroda srpskog. 
Skupio iizdao... Knjiga II. Svatov8ke pesme. Białogród 1670^ 8-ka, 
str. n+230. J 

Eraljević Marko. Starinske pjesme, koje spommju hrabrena 
djela toga glasovita junaka onako, kako se jog dandanas po TiRriulii 
obićno pjevaju. Na dodav k tomu njekoliko pjesmica pirnifa, vojka- 
óica i napitnica u prostopnćkom govoru. Zadar 1871, 8-ka. W ka* 
talogu bibljot. Białogrodzkiej nr. 14785. Przedruki z innych zbiorów. 

Kraijeyić Marko u narodnim pesmama sa slikom, Isdapje 
knjiźare Yelimira Yaioźića. Białogród 1871, 12-ka. W katalogu bl- 
bljoteki Białogrodzkiej nr. 11596. Przedruki z innych zbiorów^ 

I. A. KaznaCZiCZ Narodne pjesme. Duhroonik, zaba^mk narodm 
ŚŁion. dubr. 1871, III^ 147 — 151. Dwie pieśni epiczne. 

St. Nowakowicz (podpis pod przedmową). Koaovo, srpske 
narodne pjesme o bojn na Eosoyn. PokuSaj^ daae Bastave u cje- 
linu kao spjew. Białogród 1871, 8-ka m., XII+40. 

Próba złożenia epopei ze znanych pieśni ludowy i^h o hoju ko- 
sowskim. Składa się z 12 pleśni o 939 wierszach, a poprzedza ją j 

wstęp krytyczny. Pod względem ścisłości naukowej ustępuje podob- 
nej pracy Pawicza. (Zob. niżej). Miała dużo wydań. I 

i 

W. D. Aleksicz Srpske narodne junaćke pesme i narodne 
pripoyedke. Skupio ih i na svet izdao uć. IV razr. giran, Biało- 
gród 1871, 8-ka, str. 28. W katalogu bibljoteki Bialogrod/.kiej nr, 
11518. 

J. Milan StaniCZ CaricaMilica. Pesme izstaroga Ylaha. Sku^ 
pio ih i na svet izdao... Białogród 1871, 12-ka. W katalogu bibljo- 
teki Białogrodzkiej nr. 11341. Jako źródło, mieszczące pi e^^ni ludowe, 
cytuje J. A. Nikolicz, Srpske uarodne pesme, Nowy Sad 1868, str, 
8. Nam książka ta nie jest znana. 



Digitized by LjOOCIC 



^t 



FOLKLORYSTYKA CHOUWACKO-SEBBSCA 389 

Fr, Kurelac Jaoke iii oarodne pćsme prostoga i neprostoga 
paka HrvatBkaga po źnpah Soprimskoj, molonjskoj i źeldznoj na 
Ugrih. Skupio„, Zagrzeb 1871, 8-ka w., str. LIV+313+IV. 

Jak B&w tytnł wskazuje, w zbiorze tym, prócz czysto ludo- 
wych^ mieasczą ei^ również i nieludowc pieśni, które autor zbioru 
poprzeplaywał z krążących między ludem rękopisów; i te jednak 
mają wartoiSć dU badacsa. Pieśni zamieszczone tutaj —jest ich wszyst- 
kich 712,— nie są naogół tak piękne, jak ogłoszone w innych zbio- 
racli chorwackich i serbskich, ale znajdzie się i tutaj nieco praw- 
dziwie pięknych. Jako wstęp do zbioru umieścił K. notaty swoje 
i wBpamnienLH o przygodach podczas wędrówek w celu zbierania pieś- 
ni, w których również mieszczą się materjały etnograficzne. 

Filip Radiczewicz Gusle cmogorske. Białogród 1872, 8-ka^ 
Są tQ pieśni ludowe o bojach prowadzonych przez Czarnogórców. 

J. Milan Słanicz Draga6evka. Pesme i pripovedke. Skupio 
i DU Bvet izdati... Białogród 1872, 12-ka. W katalogu bibljoteki Bia- 
ługrodzkiej nr, 12188. Jako źródło, w którym mieszczą się pieśni lu- 
dowe, cytuje J- A. Nikolicz, Srpske naród, pesme, Nowy Sad 1888, 
alr. 8, 

K, H. Risticz Srpske narodne pjesme pokupljene po Bośni. 
Białogród 1873, 6-ka, str. XV+121+V. 

Krytyczny zbiór, zawierający bardzo piękne pieśni. Na czele 
znajduje się życiorys zbieracza i krótka, przez niego skreślona przed- 
mowa. Wszystkich pieśni (obrzędowych, miłosnych i epicznych) jest 
w nim 8a. 

Piotr HektoroWiCZ Pjesme. Stari pisd hrvałski. Zagrzeb 1874, 
VI, str. 17-19, wiersze 623--592 i str. 19-22, wiersze 595-685. 

Na wskazanych stronnicach mieszczą się dwie pieśni epiczne, 
słyszane przez Uektorowicza od rybaków i wplecione do jego Ribanja^ 
wydanego po rasi pierwszy w r. 1 556, w Wenecji. 

Aleksa 0. Popowicz Narodne janaćke pesme, izdane tros- 
kom... Białogród 1874. Pracy tej nie miałem w ręku; cytuje ją J. 
A. Nikolicz, Srpske narodne pesme, Nowy Sad 1888, str. 8. 

Ł. Ilicz Oriowczanln LoYorike gradiśkoga narodnoga gra- 
nićarskoga puka Br. 8 opjevaju narodne pjesme, koje je sabrao 
i razjasnio... Zagrzeb 1874, 8-ka w., str. 246. 

Początek pracy zajmuje historja powstania i skasowania wo- 
jennej ^anicy (str. 1 — 67), poczym idą pieśni, opiewające czyny 
Graniczarów. Jakkolwiek jednak I. w przypiskach do tych pieśni 
podaje nazwiska osób, od których je jakoby słyszał, ze względu na 
Ich treść trudno temu wierzyć i raczej należy je uważać za ntwory 
aamegu liicza* 



Digitized by VjOOQ IC 



390 STANISŁAW CISZEWSKI 

S. M. Milojewicz Pesme i obiiajf ukupnog uaroda srpBkog. 
Knjiga III. Białogród 1875, S-ka, Btr. 71+336. 

P. G. Srpska narodna pjesma. Javor 1875, II, 22 — 2'd, Pieś^ 
epiczna. 

Milan. Hryatska narodna pjesma. Javor 1875, II, 562 — 563. 
' Pieśfi liryczna. 

K. Delicz Pjesme narodne. Javor 1875, 594- 60O; 826-30. 
Dwie długie pieśni epiczue. 

B. M. (Branko Muszy cki). Srpske narodne pesme. Skupia ih 
u Śremu... Panczewo 1875, 8-ka m., str. 161. 

Krytyczny zbiorek pieśni, we wstępie autor mówi, gdzie i od 
kogo zapisał. Podzielone są na: 1) dłuższe kobiece (str. 7^34); 2) 
krótsze kobiece (str. 36—44); 3) wesołe piosenki (str, 47 — 38); 4) 
kajde tj. pieśni z przyśpiewem powtarzającym się po każdym wier- 
szu (str. 38—71); 5) epiczne (str. 75— 151). Ogółem jest w zbiorku 
59 pieśni* 

W. S. Karadiicz Srpske narodne pjesme. Knjigu II. Kovq 
izdanje. Wiedeń 1876, 8-ka, str. VI+672. 

St. Nowakowicz Eosoyo, srpske narodne pjesme o bojn na 
Kosovn, uredjenekao ojelina. Treće izdanje. Białogród Lb?f), d-ka, 
str. XIV+44. Porówn. wyżej p. r. 1871. 

M. Nakowicz Jaókar, narodne jaćke (piesmc; pobrane od... 
Węgierski SUrogród 1876. 

Zbioru tego nie widziałem; cytuje goF. 8z. Kuliacz, Juźikh 
sloyjenske narodne popievke. Zagrzeb 1878, I, 225. 

Sw. Ml. Baicz Srpske narodne pjesme. Javor 1876, III^ 
527-528. Pięó krótkich piosenek. 

P. I. Markowicz Srpske narodne pjesn^e. Jm^or 1876, III, 
627—632. Dwie przy żniwie śpiewane i dwie epiczne. 

Srpske narodne pjesme. yai;or 1876, III, 597—000. 3 pieśni. 
(Dalszy ciąg nastąpi). 

Sianisłąw Chzewski, 



Digitized by LjOOCIC 



F 



WIERZEHU MAKURSOB. 



(Dalssy cl^g). 

8. Ozary i zamawiania. 

Jut w XVI wieku Łukasz Dawid i obaj Meletiugowie wier- 
nie opisali wajdelotów, sygnotów i czarowników, którzy pośred- 
niczą pomiędzy słabym człowiekiem a siłami tajemniczemi. Ród 
ich przez wezystkie wieki wciąż się odnawiał. W sprawozdaniu 
wizytacyjnym kościoła w Pasymie r. 1667 (w aktach kościel- 
nych w Pafljmie) między innemi czytamy: ^W gminie nic nie 
wiadomo o żadnym guślarzn ani wróżu, tylko Eljasza Szawicę 
oskarżono o zamawianie, wezwano przed sąd i pod groźbą su- 
rowej kary zabroniono mu nadal tym się zajmować.*^ Formidka 
zamawiania dołączona była do akt, ale niestety, zaginęła. 
W wiadomości o białych i zimnych ludziach z r. 1741 spotyka- 
my także wzmiankę o zamawiaczu we Frydrychowie. Według 
Pffiańskiego (Nr. 24, § 12) około r. 1756 zamawianie, jeżeli nie 
jawnie, to potajemnie, było tu i owdzie w użyciu wśród lodu. 
„Do zażegny waoia bydła, pisze dalej ten sam autor, przeważnie 
używani bywają zamawiacze katolicy, którzy nawet z dalekich 
stron sprowadzani bywają w tym celu na koszt całej wsi lute- 
rańskiej. Zdarzyło się to nie dawniej, niż przed dwudziestu 
przeszło laty, w jednej ze znaczniejszych gmin tego królestwa, 
z powodu, że w sąsiedztwie wsi, która się uciekła do zamawia- 
cza, wybuchła zaraza bydła. Bzecz się wydała, i winowajcy mu* 
sieli na rozkaz zwierzchności odbyć publiczną pokutę kościelną 
%Ł to, te szerzyli zgorszenie. Kaznodzieje dołożyli wszelkich 
starań, ażeby im wykazać niedorzeczność i grzeszność ich po- 
stępowania, tak^ iż zdawało się, że udzielona nauka powinnaby 
jeb odwieść od tego. Ale skutek, który u tego rodzaju ludzi by* 
wa daleko pewniejszą rękojmią w sądach o moralnej wartości pew- 
nego postępku, uiż najbardziej przekonywające dowodzenia, mu- 
iał utwierd/Jć ich w błędzie. W sąsiednich okolicach naokoło 
adało mnóstwo bydła od zarazy, gdy tymczasem ich wioska 
>ozostala wolną od klęski. Go wszakże najciekawsza, że we wsi 
•adla wprawdzie jedna sztuka bydła^ ale ta właśnie^ która była 



Google 



Digitized by VjOOQ 



M. TOEtPEK 



uciekła podczas obrzędu zamawiania reszty zgromadzonego sta- 
da, której zatym w mniemania mieszkańców wsi nie udzieliła 
się skuteczność tego obrzędu. Niepodobna było w tym przypad- 
ku zaradzić przeciwko tak niezachwianym poglądom. '^ 

I dzid jeszcze jest mnóstwo wajdelotów, sygnetów, czaro- 
dziejów; guślarzy, wróżów, zaiegnywaczy, czaro wnic, mniejsza 
o tot jak będziemy nazywali osoby tego zawodu. Gdy się mówi 
o nich, specjalnie używa się eufemistycznego wyrażenia: „On 
umie coń więcej, niż jeść chleb.^ 

Kobiety o czerwonych oczach, zwłaszcza stare^ uchodzą za 
złych ludzi; mogą one czarować^ a cała wioska ma się wobec 
nich na baczności. 

W każdej wsi jest jedna lub kilka osób, najczęściej ko- 
biet, często wszakże i mężczyzn^ którzy mają szczególną opinję 
znających się na sztuce zamawiania. Często bywają to osoby 
ułomne albo rzucające się w oczy, z powodu jakichkolwiek wad 
i ielesnych, jak np. w K. pod Olsztynkiem opinji takiej zażywa 
karzeł. Przeważnie żyją oni w biedzie. 

NieraZ; jak opisuje Pisański przed przeszło stu laty, miesz- 
kańcy jednej albo kilku wsi udają się do nich o pomoc. Za 
czasów jeszcze wspólnych pastwisk, trzeba było według zwy- 
czaju na Zwiastowanie czyli na Matkę Bożą (25 marca) 
wyganiać bydło choćby na godzinę, bez względu na pogodę. 
Potym należało zamówić trzodę od wilka i chorób. Wzywano do 
tego człowieka świadomego rzeczy^ który często znaczne otrzy- 
mywał wynagrodzenie. Po przybyciu na miejsce^ obchodził do- 
kuła trzodę^ odmawiał zaklęcia swoje i jaknajśpieszniej udawał 
się w dalszą drogę, jeżeli miał tej samej czynności dopdnić 
w innych jeszcze miejscach, jak to się zwykle zdarzało. 

W takich przypadkach, podobnie jak wobec cięższych cho- 
rób, poszukiwano szczególnie świadomego rzeczy, głównego nie 
jako czarownika. O tych głównych czarownikach, którzy mają 
do rozporządzenia silniejszych złych duchów, utrzymuje się po- 
spolicie, jak pisze były proboszcz w Kurkach, Królczyk^), że oni 
Digdy nie zaczarowują, lecz odczarowują tylko. „Opowiadano 
mi wszakże i o takich, mówi on dalej, którzy używają siły swo- 
jej w obu kierunkach, mianowicie bliższym mieszkańcom na 
szkodę, dalszym zaś na pożytek. Szkodzą oni takim również; 



*) Evangelisches Gemeindeblatt, r. 1857, nr. 60. 




Digitized by ^ 



Google 



WlgBZENIA MAZiTRSgIB 393 

ktÓTzy przyaoBzą im zbyt małe podarki albo żadnych. Eogo 
tacy czarownicy oczarowali jakąś chorobą, ten dopiero ma bie- 
dę. Umi on wtedy udawać się często o Jakie 10 lab 15 mil do 
siczególDie eławnego czarownika^ któryby się cieszył większym 
rozgłosem od tego^ który go oczarował. Wiele też opowiadają 
Indzie o zawziętych sporach pomiędzy słnźebnemi dachami oba 
czarowników. Zazwyczaj odbywają się one w kuchni, najlepiej 
c północy, ale także przed wschodem i po zachodzie słońca, tj. 
w porach, kiedy według zwyczaj a odbywają się zamawiania. 
W powiecie Kiborskim czarownicy tacy mieszkają, o iltf mi wia- 
domo^ w S> (parada Działdowska), w 6., folwarka należącym 
do F. (paraQa Buszkowska), w G. (paraQa Jedwabińska, obec- 
nie od roku tymczasowo przyłączona do Eurek). Praktyka ich 
rozciąga się na rozległy obszar, często na 3 do 4 mil dokoła. 
Główny czarownik w 6. trzyma konie i objeżdża całą okolicę 
aż do Olsztyna i Dąbrówna. Zawdzięcza on tę praktykę głównej 
czarownicy E» z Nowej Wsi (powiat Olsztynkowski, paraQa Jed- 
wabińska, obecnie Jełgun). Objeżdżała ona, jak przedtym już jej 
matka, 4 powiaty: Niborski, Olsztynkowski, Ostrodzki i Szczy- 
ciński. Oprócz zwykłych praktyk czarowniczych, oddawała się 
ona takie wróżeniu i doby waniu skarbów. Przed dziesięcin mniej 
więcej laty, przy pomocy jednego nauczyciela ewangielickiego, 
który występował przytym w roli księdza katolickiego^ potrafiła 
ona zamożnego gospodarza w P. (parafja Zaborowska) wyzuć 
prawie z całej schedy, obiecawszy mu, że dobędzie skarb na 
jego podwórku. Dostała się też za to, również jak i szanowny 
nauczyciel, do domu poprawy. Gdzie się ona teraz obraca^ czy 
żyje jeszczej czy umarła^ tego nie wiem." 

Czysto tu daje się słyszeć, że czarownice albo czarownicy 
mogą uczynić ludziom wszelakie złe, zapomocą złego spoj-^ 
rżenia^ chuchnięcia, dotknięcia, posypywania, albo dając im coś 
do zjedzenia. 

Złe spojrzenie budzi tu wielkie obawy. Kołtun lub 
nagłe kalectwo zawsze się przypisuje złemu spojrzeniu albo ocza- 
rowaniu, i ten, ktoby się chciał od tego uchronić i zabezpieczy ć^ 
powinien się żegnać znakiem krzyża. (Wały). 

Prawie wszystkie cięższe choroby, z wyjątkiem widocznych 
uszkodzeń zewnętrznych i zwykłej zimnicy, uważane bywają za 
akntek uczynku i przypisywane zazwyczaj kobietom z pośród 
blizkieh znajomych lub krewnych, jeżeli mają czerwone oczy 
i i»ą z usposobienia cokolwiek w sobie zamknięte. 



Digitized by VjOOQ IC 



394 



M. TOEPPBN 



Jeieli na kogo spojrzy osoba o niedobrym wzroku^ wtedy 
pada nań urok. 

Gdy ktoi nagle zasłabnie, wskutek tego, źe ma krew do 
głowy uderzyła, mówi si^ wtedy, że padł nań nrok, że jest 
Erzeczouy. 

Urok bywa następstwem wszelkiego rodzaja złych wpły- 
wów, mówi były proboszcz w Karkach, Królczyk, i nie zawsze 
przypisuje się 7.łym ludziom, lecz raczej, jak się zdaje, siłom 
tajemniczym. O tym, że wyraz ten oznacza ^oczarowanie,** do- 
wiedziałem się dopiero ze stowuika, jakkolwiek, według opowia. 
dania rodziców, często miałem podlegać urokowi. Tyle przynaj- 
mniej pamiętam, że nudnością ból i zawrót głowy uważano za 
urok. 

Przy czy uą uroku bywa i to także, gdy kobieta lub pewna 
liczba kobiet zbyt się przygląda jakiemu mężczyżuie, albo na- 
odwrót, gdy mężczyzna lub pewna liczba mężczyzn zbyt się przy- 
gląda jakiej kobiecie. (Wielbark). 

Gdy chłopcu zacboruje sstuka bydła, albo zdarzy się w do- 
mu jakieś nieszczęście, z pewnością winna temu czarownica; 
zwłaszcza dzieci narażone są na czarujący wpływ złego spojrzę- 
nia. (Dfiałdowo). 

Szczególnie często mówi się o rzucaniu czarów na krowy. 
Jeden z przykładów tego zualazłem między innemi w urzędo- 
wym rejestrze rachunków pow. Szczycińskiego z r. 1684. 

Niektóre osoby luiewajij złe spojrzenie, pomimo wiedzy 
o tym i bez wszelkiej chęci wyrządzania złego. Już Szymon 
Grunau pisze; „Gdy kobiet^; po połogu odwiedzają inne kobiety 
i przy oglądaniu dziei^ka wyrzekną tylko: „O, jakież to ładne 
dziecko!" uważa się, że dziecko jest urzeczone i nie będzie się 
hodowało.'^ *) 

Pewien obywatel, podczas odwiedzin przyjaciela swego, 
zwrócił się do niego między iunemi z następującemi słowami: 
^Wyprowadziłem z jaj gniazdo dzikich kacząt; milutkie to stwo- 
rzonka; chodź je zobaczyć.' Gośó odrzekł na to: „Mam niedobre 
oczy: od spojrzenia mojego zginą wszystkie.** 

Ulegając jednak namowom gospodarza, poszedł i obejrzał 



*) Toppen, LdsU Sputai MŁ atr. 337, Co się tyczy złego spoj- 
rzenia, porówn, artykuł w N. Pr. ProurBlatter, 1846, tom I, 391. 
Grimm, Dfut^ehf Mjithohgie^ str. 1053. 



Digitized by 



Google 



> 



WIERZENIA BIAZUBSKifi 395 



i młode kaczęta, które też rzeczy wińcie wkrótce potym wycincly, 
I Byito także urok, (Wały)* 

f Często czaro wnioe^ gdy chcą rmció na kogoś urok jaki, 

naaylają go z wiatrem na tę osobę. (Olsztynek), 

Lud bardzo się obawia ob sypki. Chodzi tu o to, 4e 
ezarowDiee obsypują człowieka jakimś proszkiem^ weku tek cze- 
go doetaje on wyrzutów oa rękach i nogach w rodzaj a liszaju^ 
ktdiy uOis^i takie miano obsypki. Zdarza ii ę to szczególnie u star- 
szych osób* (Olsztynek), 

Proszek do obsypki przygotowuje czarownica ze spalonej 
ropuchy krostawej, (Wały), 

Otrzymują go wszakia ezarowuice i innym sposobem. Przy- 
atępoją one do Komnnji, ale nie połykają otrzymanego opłatka^ 
hu zachowują; później zawieszają go i kładą pod nim kawałek 
chleba. Wtedy na cliieb sączy się krew Chrystusa, a skoro chleb 
wjschnie, używają go do obsypki, (Olsztynek), 

Często czarownice oczyniają jakieś miejsce i urok spada 
na tego, kto tego miejsca dotknie. To eą ^złe^ miejsca. (Ol- 
sztynek), 

Zdarzają się wszak^.e j,złe^ miejsca i bez udziału „złych^ 
ludzi. (Królczyk). 

Gdy ktoś zachorujej powiadają; ^Przełazi przez złe miej^ 
Boe,** Tak mówią np. o małym B,^ który przed kilku latynczęaz* 
czał do gimnazjum w Olsztynku, później zaś padł o6arą jakiejś 
choroby. 

Kiedy czarownica chce kogoś oczaro^rać i gdy jej się to 
liie udaje, w takim razie musi się sama oczyuić. Zdarzyło się 
to np. z czarownicą w Jemiołowie pod Olsztynkiem. Często tei 
bywa, źe czarownica, która już oczyniła kogoś^ poprawia 
swoje czary, czyli powiększa złe, którego nabawiła. 

Jeden główny czarownik, mieszkający w pobliżu Olsztyn- 
ka^ posiada zwierciadło^ w którym można zobaczyć tę czarowni- 
cę, która zadała urok. Z t^go powodu odwiedza go dużo urze- 
cionych. Wtedy pyta on chorego: ^Czy chcesz^ żebym ci poka- 
zał czarownicę?" Skoro się tego zażąda, ucina czarownicy w zwier- 
ciedle kawałek ucha albo nosa^ oświadczając przytym: „Teraz 
oznaele czarownicę." Ucina także czarownicy głowę, ale wiele 
flib nie życzy sobie, żeby się tak źle obchodzono z czarowui- 
\. Pokazanie obrazu w zwierciedle wraz z operacją kosztuje 
eden zloty. 

Skoro kogoś zły człowiek oczyni, udaje się on wtedy do 



Google 



Digitized by VjOOQ 



396 



M. TOEPPBN 



inoego, lepiej znającego się na czarach, który odczynia tamten 
urok. Wszakże nie zawsze mn się to udaje; gdy bowiem ktoś 
słusznie był nabawiony złego, odczynianie bywa bezskateczQe% 
Pewna przekupka z Olsztynka, u której chłop kupował cldeb» 
przywłaszczyła sobie sakiewkę z pieniędzmi, którą on przez nie- 
uwagę zostawił; kiedy chłop wrócił i dopytywał się o sakiewka 
przekupka zaparła się w żywe oczy. Za namową chłopa cza- 
rownik rzucił taki urok na babę^ że ją skręciło. Udawała się 
ona do głównego czarownika, aby jej chorobę odczynił, ale bez 
skutku. Każdy zresztą wśród ludu wie dobrze^ że jej wogóle 
nikt już nie jest w stanie pomóc, gdyż zasłużyła na to i słusznie 
była urzeczona. 

W jednej wsi pod Olsztynkiem umarła pewna kobieta na. 
chorobę, zadaną przez czary. Gdy ją pogrzebano, przewrócono 
mary do góry nogami, aby wykryć czarownicę; lud mniema, że 
czarownica nie może znieść tego i przyjdzie odwrócić mary do 
zwykłego ich położenia. 

Gdy się widzi nadchodzącą kobietę, podejrzaną o to^ że 
jest czarownicą, rzuca się za drzwi miotłę; wtedy czarownica 
wejść już nie może. (Olsztynek). 

Żebracy często bywają czarownikami i trzeba się ich bar- 
dzo wystrzegać. Eto ich hojnie nie wesprze, tego nieraz orzeka 
ną przez złe życzenia. Niejeden już dostał wysypki wskutek ich 
czarów. (Działdowo). 

Zresztą należy się wystrzegać złych życzeń takich nawet 
osób, które nie są w czary wtajemniczone. Już na początku XVI 
stulecia, Szymon Grunau podaje w swojej kronice pruskiej, co 
następuje: „Wierzą w to mocnO; że czego się komuś życzy, to 
go nie minie, jakkolwiekby się tam zażegnywał."^). 

Można także niekiedy wyrządzić komuś innemu łatwym 
sposobem psotę na pamiątkę. Gdy ktoś jest obmawiany zaocz- 
nie, trzeszczy ogień na kominie. Obmawiany powinien zaraz po- 
sypać soli na ogień; wtedy trzeszczenie ustaje, obmowcy zaś do- 
stają pryszczów na języku. (Olsztynek). 

Jeżeli ogień trzeszczy na ogniskU; wtedy ktoś z domowych 
jest obmawiany. W taltim razie sypie się sól na ogień w mnie- 
maniu, że kiedyś tak samo w ogniu piec się będzie język oszczer- 
cy. (Dąbrówno). 



*) Toppen, LeUtę Spuren itd. str, 337, 




Digitized by 



Google 



WIEBZENIA MAZURSKIE 397 

Jeżeli mq ma pryszcze na języku, znaczy to, że ktoś nas 
obmawia. Wtedy trzeba trzy razy naplnó w chustkę, związać 
j% TV węzei i ręką weń uderzać. Wskutek tego oszczerca naza- 
jutrz dostaje pryszczów*), 

Kiedy dzieci wskutek zadawnionego złego nałogu załatwia- 
ją naturalne potrzeby swoje w miejscach niewłaściwych, trzeba 
tylko ujeczystości te posypać gorącym popiołem, a dostaną 
piyazezów na pośladku. (Olsztynek). 

Jeżeli ktoś tak jest rozgniewany na pewną osobę, że prag- 
nie jej śmierci, może to osiągnąć, śpiewając pieśń nabożną przez 
cdj rok rano i wieczorem; znienawidzona osoba umrze potym 
z pewnością. W pow. Margrabowskim środek ten podobno czę- 
sto i z dobrym skutkiem bywa stosowany. (Margrabowa). 

W okolicy Olaztynka umieją także pośpiewać, tj. ko- 
go j na śmierć zaśpiewać. Pieśń, którą należy w tym cela śpie- 
wać przez cały rok rano i wieczorem, znajduje się w polskim 
śpiewnika. Oznacza się tam rodzina, w której mężowi i żonie 
śpiewa się na śmierć. Czarownica, która to sprawiła, ukazuje 
się ua dziedzińcu w przeddzień jego, a także i w przeddzień 
jej śmierci. Ma to zależeć od tego, że urok działa. (Olsztynek). 

Jeieli ktoś chce kogoś na śmierć zaśpiewać, powinien przez 
ealy rok rano i wieczorem o 6-ej godzinie, na tym samym miejscu 
i w tej samej postawie trzykrotnie odśpiewać od końca do po- 
czątku psalm (jak się zdaje 94), i dodawać za każdym razem 
;, Ojcze uasz," dwa razy, bez „Amen;'* za trzecim razem kończy się 
pacierz na „Amen," Skoro tylko modlący się nie trzyma się ściśle 
godziny, albo zmieni miejsce i postawę, lub też omyli się pod- 
czas modlitwy, w takim razie śmierć, której innemu życzył, spo- 
tyka jego samego. Po upływie rocznego terminu, w ostatnim dniu 
modlitwy śmierć musi nastąpić. Wiele osób tak się tego obawia, 
że z samego strachu choruje i umiera... Modlitwy te odmawia 
%i% ^a^wyczaj w piwnicy* (Wielbark). Śpiewanie na śmierć jest 
także znane i bardzo rozpowszechnione w Szczytnie np , w Jans- 
borku itd. 

Dobrze jest ubezpieczyć się naprzód przeciwko złym wpły- 



') Wiadomość^ której mi udzielono z sąsiedztwa Olsztynka. 
hi Grnnaa w N. Pr, Pror^.-BL 1846, tom II, 337, nadmienia o tym 
Jtabobcnie: ^Jeżeli komu wyskoczy pryszcz na języka, wtedy sądzi, 
U ktua o nim rozpowa^aclmia kłamstwa oszczercze,*^ 



Digitized by LjOOCIC 



398 M. TOEPPKN' 



wom i trzymać je zdała od siebie. Środki ochronne 
przeciwko złym wpływom są np. następujące: 

Noworodka strzeże się z wielką troskliwością przed cn- 
dzym wzrokiem, ponieważ jednak taki system odosobnienia nie 
da się ściśle przeprowadzić, tedy nie mogą się zdobyć na inny 
środek ochrony dziecka, prócz stosowania amuletów. Medaliki 
srebrne, pierścionki^ albo złote monety^ zarówno jak czerwone 
wstążeczki na szyję, nwaiane są za szczególnie skuteczne. Wstą- 
żeczki czerwone zawiązuje się także na szyi źrebiętom i cielę- 
tom, jako środek zabezpieczający od złego spojrzenia. (Królczyk). 

Przy bieleniu domu robi się dokoła drzwi głównych pewną 
ilość plam pendzlem, aby c^abeł został daleko. (Jerutki). 

W dzień św. Jana wieczorem, albo w wigilję Trzech Króli 
kreśli się na zewnętrznej stronie drzwi obory trzy krzyże. Gbro- 
ni to od czarów. (Olsztynek, Działdowo). W powiatach warmiń- 
skich używa się w tym celu kredy poświęconej w kościele.^) 

Bezpieczeństwo i szczęście są zapewnione we wsi, którą 
dokoła oborano parą krów czarnych.^) 

Od złego spojrzenia, które szczególnie niebezpieczne jest 
u starych kobiet, można się ucturonić w ten sposób, że zachodzi 
się je ztyłu, i za ich plecami wskazującym palcem lewej ręki 
kiwa się trzy razy, nie mówiąc przytym ani słowa. (Działdowo). 

Ażeby się zabezpieczyć od złego spojrzenia, nosi się ko- 
szulę, pończochę, albo jakąkolwiek część odzienia na lewą stro- 
nę. (Dąbrówno). 

Porówn. wyżej podany sposób rozpoznawania wilkołka. 

Eto się chce uwolnić od strachów, ten w domu, do które- 
go po raz pierwszy wchodzi, zagląda do komina. (Olsztynek). 

Komedjantów (tj. linoskoków) lud także uważa za czarno- 
księżników, którzy sprawiają tylko omamienie. Jeżeli aię 
chce wiedzieć, co oni właściwie przedstawiają, trzeba włożyć 
suknię na wywrót. Jedna kobieta, która tak sobie postąpiła, 
kiedy komedjant, jak się zdawało, dźwigał dużą belkę, widziała, 
że on niósł słomkę. (Olsztynek). ^) 



j ^) Według kalendarza ludowego w N. Pr. Prov.-BL 1848, t. 

|: U, str. 220, 

I ^) Hartungsche Ztitung^ 1866, nr. 8. 

y ') Gza równica kładzie na głowę szkopek od mleka i płachtę 

y na siebie, albo koszyk od kartofli na głowę i okrywa się derą koń- 

ską, a lu^^ię m^ślą, że wystroiła iBic w najpiękniejsze czepki \ chust* 



Google ' 



Digitized by VjOOQ 



WIBRZENfA MAZURSKIR 



399 



Szczególnego środka używają w celu zabezpieczenia się od 
pobora wojskowego. Na krótko przed oględzinami wojskowemi 
trzeba obetrzeć twarz całunem; kto tak postąpiła okaże się nie- 
zdatnym do wojska. (Dąbrówno). 

Jako rodzaj amuletów używane były, przynajmniej jeszcze 
w wieku zeszłym, tak zwane strzałki piorunowe. O używaniu 
ieh Pisański zaznacza co następuje: Gdy się chmury zbierają 
i coraz głośniejszy łoskot zapowiada, że wkrótce burza nadciąg- 
nie, wówczas ktoś z domowników kładzie palec w otwór, znaj- 
dujący się w większych kamieniach, obraca kamień kilka razy 
dokoła, wymawia kilka zabobonnych wyrazów, rzuca kamień 
z całą siłą ku drzwiom i wierzy, iż tym sposobem zabezpiecza 
dom swój od piorana. W tej samej intencji kładą takie strzał- 
ki piorunowe małym dzieciom do kołyski. Wierzą oni w ich si- 
łę ukrytą w takich nawet przypadkach, które nic wspólnego 
z piorunem nie mają; np. przez otwory tych kamieni doją kro- 
wy, kiedy z wymion z mlekiem krew wypływa*). 



ki. Wiadomość udzielona z Chojnic w Firmenicha Yolkerstimmen Ger^ 
maniens^ t. III, str. 637. Porówn. także ,,ambałek'' (Hahnenbalken) 
w Grimma, Kinder^und Hatumdhrcheny t. II, 277. 

*) Pisański, UeberhUihsel itd. nr. 23, § 8. Pisauski czerpie te 
szczegóły z wydanej w r. 1717 przez proboszcza Węgoborskiego 
Helwiga Lithogrąfia Angerburgica, Helwig pisze na str. 30: „Ceraunite 
nomine venit iis, ąui ex nabibus cadere autumabant, qua de caasa 
etiam germanice Straalstein, Donnerstein, Donnerkeul efferebatur. 
Qni autem germanioo idiomate Alpschoss vocabant vel Schossstein, 
hi ab ephialte et sagittis appellationes tradncebant, eiistimantes, la- 
pides ejusmodi quocQnqae modo potum contra hnjnsmodi suppressio- 
nes valere ac imprimis fascinationibus occnrere posse; a similitndine 
vero tell, quod Bchoss Yocamus, derivabant, qaod ad ynlnera et pleu- 
ritidem prodesse conjiciebant." Dalej na str. 84: „Et quoniam adhuc 
bodie e ruderibus qnondam conflagratarnm aediam, in primis, qaae 
a gentilibuB olim inhabitatae faerant, ejusmodi mailei eruantur, cre- 
dibile est eos in usas sacros (potius dixerim superstitiosos) adhibitos 
et in domibus asseryatos fuisse, qnibu8 deinde incendio consumptis, 
terra obrutos remansisse, donec tandem qnalicnnqae occasione ob- 
lata effossi fnerunt. Qaod oceasionem multis dedisse videtur exi8ti- 
marę, ea domicilia, in qnibu8 inveuiuntar, lapide fnlminari e nabibus 
percnssa, accensa et combusta faisse, eoqQe ipso lapidibus his no- 
men lapidum fulminarinm, germ. Donner-Kenlen, Strahl, Donner-oder 
Stein-Hammer tam ex yalgi sententia, qQam ex assensa doctiornm, 
quamquam minus oonsiderate, impositum fnis^e. lilustrare yidetar 
liaoc noatram opinionem abnsus bnjus lapidis a rusticis quiba8dam 



Digitized by 



Goo« 



400 M. TOEPPBN 



I dziś jeszcze lud prosty wierzy, że gdy podczas burzy po- 
łożymy strzałkę piorunową na lipowym stole, strzałka skacze* 
(Olsztynek). 

Mazur rozróżnia ściśle boży prątek (strzałkę piorunową), 
tj. krzemienie, mające kształt małego palca, które Niemiec na- 
zywa zazwyczaj Donnerkeulen^ od klina piorunowego, 
którym Mazur oznacza topór kamienny starożytnych Prusaków 
itp. przedmioty. 

Kiedy grozi nawałnica gradowa, chłop bierze rydel, wyko- 
puje trzy kawałki darniny i przewraca je trawą ku ziemi. Ko- 
bieta bierze łopatę od chleba^ obraca nią trzy razy dokołia dra- 
biny, prowadzącej na dach (rozumiem przez to, że obraca ją ku 
niebu i znowu ku ziemi), i kładzie ją koło drabiny na ziemi. 
Świadek, któremu ten szczegół zawdzięczam, był obecny przy- 
tym, kiedy stosowano ten środek^ i zapewnia, że wiatr się obró- 
ciła chmura odeszła, i grad nie wyrządził żadnej szkody na po- 
lach gospodarza, który uciekł się do tego środka. Starzy ludzie 
potrafią to robić, od nieb zaś uczą się młodzi. (Olsztynek). 

O zbawiennym działaniu stali nieraz jeszcze będziemy mó- 
wili. Trzyma ona zdała wszystkie wpływy czarów. (Olsztynek). 

Niektóre osoby dla zabezpieczenia się od czarów noszą 
zawsze czosnek przy sobie. (Olsztynek). 

Znaleziona podkowa, przybita gwoździami do progu domu 



hncusqne superstitiose obseryatns. Ut jam taceam snperstitionem mu- 
liercularnm, ąuae simulac vaccas lac cum cruore reddere obseryaut, 
per foramen lapidis fulminaris eas mulgere solent, vel cunis infan- 
tum bos lapides imponere, ne fulmłne tangantur, et quae sunt alia; 
solnm hic in medium afferre operae pretium erit eam abusum, quo 
mediante audito tonitm sine mora lapidem fnlmiuarem arripere so- 
lent, et si fuerit perforatus, foramini digitum immittere, in quo lapi- 
de yelocissime circumacto, eodem tergeminis ictibus, et ut dicitur, 
sub mormure quodam ostia ferire, sperantes, quod hisce ceremoniis 
peractis, aedificium a faimime liberum sit mansurum, cujus abomina- 
bilis facti yeritatem tempore pastoratus mei saepe sum ezpertus, quae 
tamen superstitio cum sub praesidio b. defuncti domini a Podewils 
t. t. districtus nostri capitanel et post fata venerandi, sub poena 
grayissima interdicta fuerit, hodiernum amplius, nisi idforsan occul- 
te fiat, non animadyertitur. Hue collimat opinio eorum, qui crede- 
bant, domum, in qua lapis falminaiis asseryatur, fulmine non finiri, 
quemadmodum Agricola, Boetius, Wormius et alii hnjus mentiooem 
injecerunt, locis antea citatis/ Porówn, także Nn Pr. ProvrBl. 1848, 
II, 328, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



WIERZENIA HAZUamiE 



401 



końcami na zewaątrz, przynosi izczęScie; do knpca np* sprowa- 
dza łicznych goici i bogatych nabywco w< (Lubajny), 

Do rodzaju amuletów należą także listy domowe i listy 
obronne {żelazue). Wspominaliśmy jnż o jednym z nieh, miano- 
wicie o liście uiebieBkim, od którego rozpoezyna si^ ^Klucz do 
nieba," Dwa inne, które posiadają szczególną własność zabezpie- 
czania żołnierzy od ci^ć i strzałów^ były bardzo rozpowazecb- 
nione w czasie ostatniej wojny w Holsztynie, a także za ostat- 
Liej wojny w Czechachp Wszystkie one mają tę wspólną cechę, 
ie podają pewne przepisy moralne, wymagają zachowania pew- 
nych formalności zewnętrznych, a przy tym zawierają nadzwy- 
czajne obietnice, jak np. bezpieczcListwo wobec bnrzy i ran 
w bitwie, i inne Łakże^ oraz powiadamiają czytelnika o swoim 
nadzwyczaj cndownym pochodzeniu. List niebieski w „Kluczu do 
Dieba/ napisany jest po polsku; drugiego ndzielono mi piśmiennie 
w języku niemieckim, widać jednaka że jest tłumaczony z pol- 
skiego; trzeci mam przed sobą drnkowauy wjązyku niemieckim, 
jednakże pod względem treści tak blizko spokrewniony je^st 
I dwoma pierwszemi^ ie wydaje mi się, iż powstał także w pol- 
skiej okoliey. Pierwszy za pośrednictwem „Klucza do nieba/ któ- 
rego w krótkim przeciągu czasu otrzymałem cztery różne wy- 
dania, rozpowszeclinionj jest z pewnością w wielu tysiącach 
egzemplarzy; drugi dostałem od matki pewnego żołnierza w Ostró- 
dzie, gdzie podobno znany jest w całej kompanji załogowej; 
trzeci przyniósł pewien rezerwista, wracając do Olsztynka z Gru- 
dziądza, gdzie stał podczas ostatniej wojny* Przytoczylibyśmy 
je w eałościj jako przerażające dowody wiary w zabobony po- 
śród ludności polskiej, gdyby treśóieh nie była zbyt niedorzecz- 
na, tekst zaś zbyt długi. 

Głównym irodkiem na wszelkiego rodzaju cłioroby jest za- 
iegnywanie^). Lekarz dla Mazura jest człowiekiem zupełnie 



^) Zaiegnyvsnia jest pra§Łar;[n zwyczajem poganskim, tak, 
ii jednym z najdawDiejezyeb zabytków mowy niemieckiej jest pogafi- 
fika formnłka namawiania. Porówn, Grimma Ueber zwei entdccku Ge- 
dicke aux der Zeti dłs dmtuchtn Reidenihumi w jego drobnych pismach, 
tom 0^ str. 1 i nast. Dietricha: „Drei alttieldnitiche Segensformeln^ 
w Ztiuchri/t fUr deutsches AiUrthum^ wydawanym przez Haupta, tom 
XIII, str 193 i nast. Kościół katoUcki przejął i tolerował ten zwyczaj 
w dośi szerokim zakresie; tak, według jednego podania z Bazylei 
t XIV etttlecia, w Z^itachri/t /nr deut^chM MtGrthum Haupta tom Vp 



Digitized by 



Google 



i 

[• 402 M, TOEPPE!! 



i niepotrzebnym, który czyba tylko na jego pieniądze. Gdy się 

j ich napomina, że zaniedbują się w tym względzie, wymawiają 

t się wszyscy jednostajnie: „I tam i owdzie także nie tnógl pora- 

r dzió."*). Niektórzy nawet są przekonania, że pomoc lekarska, 

1; jak piorunochron, jest wdzieraniem się w prawa boskie. (Dzial- 

[ dowo). 

Zażegnywanie ma gorliwych obrońców nietylko pośród chło- 
pów, ale i wśród oświeconych obywateli. Tak, opowiadał raz 
człowiek wolny zresztą od wszelkich przesądów, że baba, której 
śmiejąc się i drwiąc, obiecał 5 talarów, zażegnała mn rd^ę^ nJe* 
uleczalną chorobę zboża, i to z najlepszym skutkiem. (Lubajny, 
pod Ostrodem). 

Inny, również wolny od wszelkich przesądów obywatel opo- 
wiada, że sam widział, jak robotnik, zraniwszy się niebezpiecz^ 
nie w nogę siekierą, długo nadaremnie usiłował krew zatamo- 
wać. Wezwano babę do zażegnania, i natychmiast krew po za- 
żegnaniu, jakby uciął, płynąć przestała. 

Wszelkie zażegnywania odbywają się zawsze trzy razy 
przed zachodem słońca, w pobliżu zaś zażegnywacza nie lua być 
ani psa ani kota. Wiara przytym w skuteczność zamówienia nie 
jest rzeczą konieczną; wystarcza, gdy się poda rękę komuś, co 
wierzy. (Lubajny). 

Zażegnywanie odbywa się następującym sposobem. Chory 
z zażegnywaczem musi sam na sam być w izbie. Zazegnywacz 
nasamprzód czyni nad chorym trzy razy znak krzyża, poczym 
odmawia właściwą formułkę, w której „Amen" musi być opua%* 
czone, jeśli zażegnywanie ma pomóc. Po dopełnieniu tego ob- 
rządka, znowu czyni trzy razy znak krzyża nad chorym. Za- 
żegnywanie szczególnie stosowane b^wa w celu zatamowania 



str. 576, całe chrzescjaństwo uznawało w owym czasie żegnanie po* 
piołu, palm, przy chrzcie, świec, wody, soli, mięsa i niektórych in* 
nych przedmiotów; odrzucono natomiast kładzenie znaku krzyża na 
głowie, oczach, żegnanie koni i ran. I dziś jeszcze w kobciolach ka- 
tolickich w Warmji jest w użyciu żegnanie owsa, ziela ewi^toj&ń- 
skiego, palm, ziół itp. (Porówn. Volksk. nr. 22, 23, 58, 224), co się 
wielce przyczynia do utrzymania dawnego zabobonu. Kościół kato- 
licki gorliwie walczył przeciwko temu; już w r. 1526 zabroniono Bti- 
nowczo święcenia świec, placków i innych tego rodzaju przedmiotów* 
Jacob^*^°j Qu€//«M des evangelischen Kirchenrechts^ II, 26. 

*} Konigsherger Zeitung 1866, nr. 8, por. Hiutz, str, 11 7, 



Google 



Digitized by VjOOQ 



A 



WtERZ^mA MAŻORSKtE 40Ś 

krwi, w przypadkach puchliny, bólu zębów, rwania i innych po- 
dobnych przypadlojsci. (Działdowo). 

O jednej formułce zamawiania róży powiadano mi: Należy 
odmawiać ją trzykrotnie przed zachodem słońca, potym następ- 
nego dnia trzy razy przed wschodem i jeszcze trzy razy przed 
ta^hodem słońca. (Jerntki). 



Zamówienia różnych chorób i dolegliwości zlych^) 

I. Zamówienie krwi płynącej. 

Zamawiam cię bożą mocą, Pana Boga pomocą. Miała Ma; 
dalena trzy córki; jedna mówiła: „Pójdźmy ztąd i wędrujmy. 
Draga mówiła: „Stójmy." Trzecia mówiła: „Oto wróćmy się, zo- 
stańmy i osiądźmy." I ty, krwio, tu się zostań przez Pana Jezusa 
Syna Bożego, Matuchniczkę jego i całą chwalebną świętą Trójcę 
i Anioły święte w Duchu św. W imieniu Boga Ojca i Syna 
i Ducłia świętego. Ojcze nasz, któryś itd. 



•o 
tt 



2. Wielką chorobę i wrzody zamówić. 

Gdy nasz Pan Jezus Chrystus wędrował ze zwolennikami 
swemi, prosili, wołali, a kiedy od wielkiej choroby i wrzodu le- 
kowały rozkazał JezuS; mówiąc: „A na niemocne ręce kładźcie.*^ 
Cicha woda stojała, gdy Matuchniczka Boża syna kąpała. Niech- 
że i ten wrzód cicho stanie, móżdżka nie poruszy, gnatów nie 
połamie, żył nie starga. Proszę ja ciebie, wystrzegaj się miejsca 
człowieczego przez Pana Boga moc. Syna Bożego i Ducha świę- 
tego pomoc. W imię Boga Ojca i Syna i Ducha świętego. Ojcze 
nasz itd. 



^) Tekst polski pierwszych dwunastu zamówień odpisujemy 
z broszury ,,Jakaba Tarowskiego klucz do bardzo ważnych tajemutc/ 
(druk i nakład A. Oąsiorowskiego; miejsce wydania i data nie ozna- 
czone), str. 11 — 15. Zmieniamy tylko przecinkowanie i tu i owdzie 
widocznie wadliwą pisownię, bez wszelkiej zresztą ujmy dla treści. 
Dr. Toppen te same dwanaście zamówień podaje w przekładzie nie- 
mieckim z polskiego „Klucza do nieba** (ans dem polnisch geschriebenen 
HimmehschlUssel). -^Przyp, tium. 



Google 



Digitized by VjOOQ 



4Ó4 4t. TOfiPPEl^ 



3. Kiedy kogo wąż albo żmija ukąsi. 

Modlitwę Pańską ezyli „Ojcze nasz'' itd. zmówić, a po tym: 
„Wymawiam was bożą mocą, Pana Boga pomocą, węże, w^ży- 
ce, żmije, żmijice, padalce, padalczyce^ i wszelki robaka. Z roz- 
kwituś się urodził, djabel cię stworzył, Pan Jezus w cię ducha 
włożył, a nie dał ci żadnego jadu ani mocy. Przez Pana Boga 
moc i Syna i Duclia iw. pomoc, jako ta woda odpływa, niechże 
i ten i to spływa w imieniu Boga Ojca i Syna i Ducha święte- 
I go." (Potym dmuchnij trzy razy i wodą oblej, albo wytrzyj to 

miejsce). 




4. Od psa skażonego. 

Mów Modlitwę Pańską albo „Ojcze nasz'' itd. Nasz Pan Je^ 
ZUS Chrystus, gdy ze zwolennikami swemi wędrował i prosili go, 
aby od skażonego psa i suki lokował, rzekł im: „Lokujcie przez 
Boga moc i Syna Bożego i Ducha ów. pomoc.'' Cicho woda 
w morzu stojała, gdy Matuchniczka Boża Syna swego kąpała; 
niechajże żywina cicho lega, księżyczka masu wydawa jadu (?)^ 
przez Pana Boga moc i Ducha św. pomoc, w imieniu Boga Ojca 
Syna i Ducha świętego. (Trzy razy wokoło obejść, ręce zło- 
żywszy, niechaj drugi przed tobą ogania). 

5. Od zimnych ludzi. 

W imię Boga Ojca i Syna i Ducha św. Szła Matuchniczka 
Boża bez cisowy lasek; idąc, spotkał ją sam Pan Jezus. „ Gdzie 
idziesz. Matko moja?" — „Idę do tego chrzczonego uciszać, uspoka- 
jać zimne Indzie, białe ludzie.'^ Odstąpcie od tego ochrzczonego 
z jego żył, z jego mózgu, z jego głowy; przez Pana Boga moc 
i Syna Bożego i Ducha świętego pomoc, wysyłam ja was pod 
korzenie kamienne na puste lasy i na puste pola, gdzie nic nie 
przyjdzie. Ojcze nasz itd. 

6. Proch iywinie odmawiać. 

Przyszedłem do cię, nieme stworzenie, ażeby od cię^sam* 
Pan Jezus proch odwrócił przez Pana Boga moc. Syna Boż^o 
i Ducha świętego pomoc. Ojcze nasz itd. (Przy tej odmowie 
stalką trzeba trzeć ode łba do ogona, po każdej stronie do 
trzech razy). 



Google 



Digitized by VjOOQ 



i 



WliRŻBNlA MAZUBŚKIĆ 4Ó6 



7. Od gradu obłok zamówić. 

^\ ^a obłok spojrzawszy, przeżegnać się w imienia Boga Oj- 
^ ^yna i Ducha świętego; wtedy zmćwić: Ojcze nasz itd., 
«k\Rrty°i *§ modlitwę: O wy, szkodliwe gradowe obłoki, rozka- 
zuje wam Chrystus Pan, mąż boży, przeze mię, sługę niegodne- 
go, żebyście szli na inne miejsca puste i tam się roztrzęśli, aby- 
ście wsiom, ogrodom i polom szkodliwemi nie byli, przez Pana 
Boga moc i Syna Bożego i Ducha świętego pomoc. 

8. Ogień zamówić. 

Ojcze nasz itd. Ogniu, ty płomieniu gorejący, rozkazuje to- 
bie Chrystus Pan, mąż boży, przeze mię, sługę niegodnego, abyś 
się dalej nie rozszerzał, lecz na tym miejscu został; coś ujął, to 
trzymaj przez Pana Boga moc. Ojca i Syna i Ducha świętego 
pomoc. (Ogień do trzech razy oblecieć, co raz wchodząc, to „Oj- 
cze nasz* zmówić). 

9. Od icazu, gdy na oku stanie. 

Rano mówić: W imię Ojca i Syna i Ducha świętego, Oj- 
cze nasz, któryś jest w niebie itd. Jako ta ciemna nocka ustę- 
pqje temu białemu dzionkowi^ tak też temu chrzczonemu (tu 
tneba nazwisko osoby wymówić) kaz coby ustąpił z jego oka, 
z jego źrenicy, z jego białka, i te wrzody, wrzedzienice, aby 
wyszły, wycięciały (?), niewieda kędy się podziały, przez Pana 
Boga moc, Syna Bożego i Ducha św. pomoc. 

Wieczór mówić: Zorze, zorzeozki, Chrystusa Pana służeoz- 
ki, służycie wy Panu Chrystusowi we dnie i w nocy i temu 
chrzczonemu (tu znów nazwisko chorej osoby wymówić) coby 
też same posłużyły, ten kaz z jego oka, z jego białka i jego 
irenicy odmówiły, przez Pana Boga moo, syna Bożego i Ducha 
świętego pomoc. Potymtrzy razy „Amen" powtórzyć. 

10. Od macicy. 

Naprzód zmów: Ojcze nasz itd. Poszła Matuchniczka Boża 

^ lichym uspokojeniu macicę z urazem lokować i ustanawiać. 

lak ten kamień leży w ziemi, a nie będzie poruchowany, tak 

macica z urazem u tego chrzczonego (tu nazwisko chorej osoby 



Digitized by LjOOQ IC 



jr- 



406 At. tOEt>t»EŃ 



|» wymów) nie ma się więcej poruchować. Przez Pana Boga moc, 

t Syna Bożego i Dncha świętego pomoc ma się uspokoić cichuch- 

f no, lekuchuo. Ty, macico, z urazem, masz łóżko usłane, tak od- 

y poczywaj u tego chrzczonego (znów nazwisko wymówić)^ a nie 

^ masz się poruszać więcej, ani go trapić. Przez Pana Boga moc^ 

\ Syna Bożego i Ducha świętego pomoc. W imię Boga Ojca i Sy- 

I na i Ducha świętego. Amen. Amen. Amen. 

\ II. Urok jak lekować. 

\i Naprzód zmów Modlitwę Pańską: Ojcze nasz itd. Szła Ma- 

\ tuchniczka Boża przez cisowy las i spotkał j% sam Fan Jezus 

i- i spytał się jej: „Gdzie idziesz. Matko moja najmilsza?'^ Ona odpo- 

f wiedziała: ^Idę do tego chrzczonego (tu wymów nazwisko chorej 

I osoby), trzy dziewięcie uroków odmawiać." Bzekł Pan Jezus; „Idż, 

a odmawiaj przez Pana Boga moc, Syna Bożego i Ducha świę- 
tego pomoc i przez Ewangielję świętą." W imię Boga Ojca i Sy- 
na i Dncha świętego. Amen. Amen. Amen. 

12. Ból zębów jak zamówić. 

Bożą mocą, Pana Jezusa pomocą. Dąb w born^ kamieD 
w morzu, księżyc na niebie, że póki te trzy bracia mocnie się 
pospołu nie zejdą, tak długo mię zęby niech nie bolą. Przez 
Pana Boga moc, Syna Bożego i Ducha świętego pomoc i Anioły 
święte, Jego ciało chwalebne i przez Trójcę świętą. W imię 
Boga Ojca i Syna i Ducha świętego. Amen. Amen. Amen. 

13. Od ukąszenia robaka^). 

Przeklinam cię, robactwo przeklęte, w imię Ojca i Syna 
i Ducha świętego. Zamawiam cię jednocześnie, ty wole (albo: 
krowo), od wszelkiego robactwa, które djabeł stworzy ł, a Pan 
Bóg ma... od wschodu do zachodu słońca; Pan Bóg zakazał mu 
tego. Zamawiam cię od..., od wężów i wężyc, od żmij i źmijie^ 
padalców i padalic, jaszczurek i jaszczurzyc, niedźwiadków sam- 
ców i samic i łasic samców i samic, nie przez moją, moją, mo- 
ją, lecz przez Pana Jezusa pomoc, jakoteż i wszystkich świę- 
tych. Ojcze nasz... (bez „Amen"). 

^) W dalszym ciągu zamówienia tłamaezymy s memieckiego 
tekstu draToppona.— iVz^jj. tiumacza. 



Digitized by VjOOQ IC 



i 



#I£BŹENIA MAŹUBSKtJB 407 

14. Od wścieklizny. 

Będę zamawiat oborę tego chrzczonego N. N. od psa wście- 
kłego. Szło 7 apostołów, wszyscy bracia pomiędzy sobą. — Do- 
kąd idziecie, wy, aiedmin apostołowie, wszyscy sobie bracia? 
—Idziemy zamawiać oborę tego chtrzczonego N. N. od psa wście- 
kłego.— Idźcie i zamawiajcie w imię moje.— Co robią wściekli? 
Śpią.— Niechże śpią. Weźcie włóczkę i bawełnę i zatkajcie ich 
rany, ażeby nie krzyczało, nie ryczało i nie wdrapywało się na 
śeiany, lecz żeby Bię uspokoiło, jak woda w Jordanie, kiedy św. 
Jan ctirzeił Pana Jezusa. Nie przez moją, moją itd. 

15. Zamawianie świń. 

Zamawiam świnie moje od choroby. Czy świnie twoje są 
w domn? — Nie, niema ich w domu.— Idź, zawołaj je na podwór- 
ko i daj im jęczmienia. Które z nich będzie jadło jęczmień, te- 
mu się nic nie stanie. Nie przez moją itd. 

Trzeba jęczmienia nasypać do spodni i trzy razy rzucić 
przez komin; odmówić przytym wyżej przytoczoną formnłkę 
i wtedy dać Jęczmień świniom. 

16. Qd ognia. 

Przyszedł do nas w pośpiechu Ezechjasz, Mesjasz w gości- 
nę. Niechże się zadowoli tym, co sam wzi^ od nas w nocy, 
w imię Ojca i Syna i Ducha świętego. „Amen^ się nie mówi. 

17. Od grzybków. 

Zamówię temu chrzczonemu N. N. przykry wyrzut, trzy ra- 
sy po dziewięć pryszczów, trzy razy po dziewięć pęcherzyków, 
tny razy po dziewięć narośli. Matka Boża szła ścieżką zieloną 
i znalazła na drodze trzy zioła. Jedno zerwała prawą ręką, dru- 
gie strąciła prawą nogą, a trzecie zginęło^ niewiadomo gdzie. 
Niech tak samo niewiadomo gdzie zginą te narośle tego chrzczo- 
nego N- N. Nie przez moją itd. 

18. Od róży. 

Szła Matka Boża ścieżką zieloną, i spotkał ją sam Pan Je- 
us i spytał ^ię jej: Dokąd idziesz. Matko Boża?— Idę do tego 
IIVj/*i a yi »«i, 2 * 27 



i 



Google 



Digitized by VjOOQ 



408 ii. TOBPttó 



chrzczonego N. N. zamówić różę pięciu palcami a szóstą dłonią^ 
i proszę; aby go nie rwała^ nie trzęsła, m^zgu nie wysuszała, 
krwi nie przelała. Jeżeli jest z wiatru, niech idzie do wiatru, 
jeżeli jest z wodj, niech idzie na wodę. Nie przez moją itd. 

19. Od r6iy. 

Dokąd idziesz, Matko Boża?— Idę do tego chrzczonego N. N. 
ogień zamówić, od ognia wybawić, od ognia róży, od ognia gwał* 
townego, od ognia złośliwego. Pływa piórko po morzu tak le- 
ciutko, cichutko. Daj Boże, żeby temu chrzczonemu N.H. ogień, 
ogień róży, gwałtowny ogień, złośliwy ogień wyszedł bez szar- 
pania i rwania, przez Pana Jezusa, przez Ducha świętego i przez 
wszystkich świętych aniołów pomoc, w imię lioga Ojca i Syna 
i Ducha świętego. 

20. Od róży. 

Szła Matka Boża na zieloną łąkę, a za nią &zeA\ Jej Sy- 
nek.— Dokąd idziesz. Matko miła?— Idę zamówić wyrzuty róży; 
chodź ze mną. Synku miły, pomożesz mi. — Idź, Matko miła, za^ 
mów go z moją, moją, twoją pomocą, ażeby znikły s& jego gło- 
wy, jego mózgu, jego wątroby i wszystkich członków, tak cicho 
i lekko, jak tylko można, z Boga pomocą itd. 

21. Od róży. 

W morzu czerwonym stoi kamień, na nim lóźko uslaue, 
pokryte bawełną; tam masz ty, różowy, przedziurawiony wrzo- 
dzie, swoje legowisko. Śpij i wypoczywaj aż do s^du ostatecz- 
nego. W imię Boga itd. 

22. Od zastrzału. 

Szedł drogą anioł święty i spotkał go sam Pan Jezus.— Do- 
kąd idziesz, aniele święty?— Idę do tej chrzczonej N. N- zastrzał 
zamówić. -Idż i uwolnij wszystkie części jej ciała od głowy aż 
do końca palców u nóg. Bóg Ojciec, Syn i Duch święty, a ci 
trzej są jedno. Nie przez moją, lecz przez Pana Jesusa i Matki 
Bożej pomoc. Zmówić ^Ojcze nasz'* trzy razy. 



Digitized by LjOOCIC 



\^IEBŻBNIA MJUUBSKIE 409 



28. Od gąsienic. 

Panie, wszeehmocny Boże, któryś ten nędzny świat stwo- 
ny\ wizelkie ptactwo i robactwo i nakonieo człowieka. Dałeś 
mn wolę, rozum i pamięć, ażeby się powstrzymywał od wszel- 
kich (złycłi) uczynków na ziemi. Zesłałeś nam Syna swego z wy- 
sokości, żeby nauczył człowieka, co czynić powinien. Daj, miły 
Boie, ażeby ta robactwo, gąsienice, takie obrzydzenie sprawiały 
miłemu Bogu, jak cstłowiek, który w niedzielę krowy pasie i nie 
idzie do kościoła. 

24. Od wrzodu strzelanego (czarnego- zastrzału). 

Szli trzej apostołowie, bracia pomiędzy sobą i spotkali sa^ 
mego Pana Jezusa* — Dokąd idziecie, trzej apostołowie, bracia 
pomiędzy sobą?— Idziemy do clirzozonej N.N. zamómć trzy razy 
dziewi^ciomy wrzód strzelany.— Idźcie i zamawiajcie z moją^ mo- 
ją i wszystkich pomocą ten trzy razy dziewięciomy wrzód strze- 
laoy. Od czego się to zrobiło? Czy od siedzenia, czy od leżenia, 
albo od picia, albo..., albo od słońca, albo od gwiazd? Niech 
Zniknie jak można najciszej inajlżej, niech nie szarpie, nie trzę- 
sie, nie rwie w jego ciele, jego krwi, jego mózgn^ jego kościach, 
niech idzie na ciemne lasy, w ciemne chmury, na twarde skały. 
Tam jest jego miejsce spoczynku aż do dnia ostatecznego. Ojcze 
nasz i trzykrotne żegnanie: W imię Ojca itd. bez „Ameii.'' 

25* Od skazu (czarnych plam). 

Szedł drogą Pan Jezns i spotkał Matkę Bożą.— Dokąd 
idziesz, Matko Boża?— Idę do tej chrzczonej N.N. krew siać, ko- 
ści łamać, a ja zabraniam ci tego. Idż tam^ gdzie w dzwony 
biją i gdzie śpiewają pieśni, Syna Bożego mocą i Ducha świę« 
tego pomocą* Ojcze nasz... trzykrotny znak krzyża: W imię Boga 
itd., i trzykrotne zdmaołmięcie. 

26i Od macicy (kolek). 

Matko macico, przeciwniczko Matki Bożej, proszę cię przesz 
Boga Ojca, pr/,ez Boga Syna, przez Boga Syna i przez całą 
świętą Trójcę, ażebyś się natychmiast uspokoiła, duszy i ciała 
nie trapiła, łecz źełiyś się położyła na podnszeczkę, którą cl 



Digitized by LjOOQ IC 



ii6 



M. tOEi^PEŃ 



Pan Jezas sam piędzią swoją odmierzył. Ojcze nasz... przeżegnać 
się trzy razy, bez „Amen^^). 

Podajemy ta jeszcze przykłada jak się po wsiach bydło 
zamawia. Staje się przed urzeczoną sztnką bydła i ze złożonemi 
rękoma, odmawia się najpierw ^Ojoze nasz," nie dodając wszak- 
że „Amen." Potym następuje taka formułka zamawiania: „Rosa 
spadła z nieba, z kamienia na ziemię. Jak ta rosa znika, znik- 
nęła, ulotniła się w powietrzu, tak też niech te trzy razy dzie- 
więć czarów znikną, rozejdą się w poynetrzu i wywietrzeją.'^ 
Powtarza się tę formułkę trzy razy, za trzecim razem żegna się 
sztukę bydła i w końcu mówi się: Amen. Zamówienie to zarów- 
no zabezpiecza od uroku, jak i leczy gotowe już jego skutki^). 

Z aktem zamawiania łączą się po większej części pewne 
obrzędy. Te praktyki towarzyszące często uchodzą za rzecz naj- 
ważniejszą; częstokroć one same pomagają. Tu i owdzie bywają 
stosowane obok tego materjalne órodki lecznicze. 

Sóżę zamawia się temi słowy: „Jezus szedł ogrodem kopro- 
wym z głownią w ręku i mówił: Nie będziesz więcej ogniem 
pustoszyła.^ Formułkę tę odmawia się trzy dni z rzędu, codzień 
po zachodzie słońca trzy razy. Ilekroć odmawia się tę formułkę, 
trzy razy chucha się lekko na chore miejsce, spluwa się trzy 
razy na ziemię i na tym miejscu kładzie się znak krzyża. (Dą- 
brówno). 

Kiedy ktoś cierpi na jakąś ciężką chorobę, oddziera się 
szmat od jego koszuli i zawiesza się ten kawałek albo całą ko- 
szulę na rozdrożu, na drzewie albo na drogoskazie. Do tego 
szmata zatyka się igłę, a pod nim kładzie się złotą monetę. Lud 
mniema, że tym sposobem odbiera się choremu jego chorobę. 
Przechodnie wystrzegają się bardzo, ażeby nie dotknąć się szma- 
ta, lub nie ruszyć pieniędzy, gdyż w takim razie mogliby za- 
brać z sobą choroba. (Jerutki). 

Królczyk, proboszcz w Kurkach, opowiada z lat swoich 
dziecinnych o leczeniu uroku: „Gdy pewnego razu przyjechałem 
z gimnazjum do domu na wakacje i, będąc urzeczonym, nie zgo- 




Nr« 13^26 otrzymałem w polskim rękopisie z Królikowa 
pod Olsztynkiem. 

*) Hassenstein, A^ Pr. Pr.^BL tom I, str, 474 i nast. Kilka 
formułek zamawiania z Natangji podaje J. Oottscbalk w N, Pr. Pr.-Bl.^ 
1857, tom ly str. 157 i oast. 



Digitized by 



Google 



i 




WIERZBNTA MAZURSKI^: 



411 



dzJlem się na stosowanie czarów i wolałem położyć się spaó, 
ieby się pozbyć bólu głowy i towarzyszących mn dolegliwości, 
podczas snn potarto mi twarz trzykrotnie używanym ręcznikiem 
z teroi słowy: ^W imię Ojca^ Syna i Ducha świętego. Amen. 
Amen. Amen.^ Po przebudzeniu czułem się jak zwykle dobrze, 
i wtedy opowiedziano mi domniemaną przyczynę mego wyzdro- 
wienia. W takich razach używa się jeszcze skuteczniejszego 
środka, mianowicie dla mężczyzn odzienia kobiecego, dla kobiet 
zaś odzienia męzkiego. 

Eto jest urzeczony, temu trzeba dziewięciu różnemi chust- 
kami, albo szmatami otrzeć twarz. W jednej plebanji także śro- 
dek ten był zastosowany z dobrym skutkiem. 

Jeżeli urzeczony jest mężczyzna albo kobieta, wtedy ko- 
bieta ociera twarz mężczyźnie kobiecemi sukniami, zaś mężczyz- 
na kobiecie męzkiemi sukniami; spluwa się przytym trzy razy. 
(Olsztynek). Przytym wyciera się także od głowy do nóg. (Dą- 
brówno). 

Środek przeciwko angielskiej chorobie. Piecze się duży pla- 
cek z mąki żytniej, wykrawa się w nim dużą dziurę, przeciąga 
się przez ten otwór dziecko i obnosi się je trzy razy dokoła 
kościoła; trzeba przytym zmówić ,1 Ojcze nasz^ trzy razy, aU>o 
chuchnąć trzy razy przez dziurkę od klucza drzwi kościelnych. 
(Olsztynek). 

Angielska choroba pochodzi ztąd jakoby, że do żołądka 
dziecka dostały się włosy kocie. Żeby je usunąć, trzeba usma- 
żyć koguta, utrzeć na proszek żołądek i proszek ten z winem 
czerwonym dawać dziecku do picia. (Olsztynek). 

Inny jeszcze środek przeciwko angielskiej chorobie. Stawia 
się krzemo pomiędzy dwa wiadra, kładzie się dziecko ehore pod 
pałąk drugiego wiadra. Potym obraca się krzesło i obydwa 
wiadra; to są trzy roboty. I poraź drugi postępiye się z dzieo- 
Iriem, jak poprzednio. Następują znowu wskazane trzy roboty; 
potym znów postępuje się z dzieckiem tak samo po raz trzeci. 
Nakoniec wsadza się dziecko do szafy i mówi się: „Ojcze nasz,^ 
ale bez „Amen.^ Środek ten bywa stosowany we czwartek po 
wieezerzy. Często pomaga jednokrotne zastosowanie; można jed- 
nakie w razie potrzeby powtórzyć je raz jeszcze i do trzeciego 
razu. Środek ten musi pomóo; oto niedawno jeszcze okazał się 
skateeznym. (Olsztynek). 

Jeszcze jeden środek przeciwko wycieńczeniu albo angiel- 
skiej chorobie. We czwartek po wieczerzy, podczas ostatnią} 






Digitized by 



Google 



412 M. TOBPPEK 



kwadry i tak samo w następną sobotę, a wreszcie po raz trzeci 
takie we czwartek, po tygodnia robi się co następuje: Zarabia 
się ciastO; zrobiony z tego ciasta placek kładzie się na stole 
i stawia na niego dziecko najpierw obiema nóżl^ami, potym tylko 
prawą nóżką, tak, żeby się ńlady odbiły na cieście. Potym ule- 
pią się z tego ciasta trzy małe placki, kładzie się je do pieca 
i piecze. Dziecko wsadza się do wody, do której wsypuje się po« 
kruszone trzy placki, kąpie sieje i odmawia przytym „Ojcze nasz* 
bez „Amen." Nakoniec bierze się trochę popitdu z pieca l)ądji 
ręką» bądi patyczkiem i posypuje się dziecka głowę od przodu 
ku tyłowi. Wodę po zachodzie słońca trzeba wylać, nic nie mó^ 
wiąc i nie oglądając się przytym. „Jestto bardzo dobre^zade- 
cydował mój świadek: --państwo nie chcą temu wierzyć; moja 
żona zrobiła tak z Emilją i wyzdrowiała ona zupełnie.'' (01* 
sztynek). 

Środek przeciwko wycieńczeniu. Bierze się łeb koński, i mil- 
cząc i nie oglądając się, idzie się we czwartek po wieczerzy do 
dołu glinianego, w którym zebrała się woda deszczowa; nabiera 
się pełne wiadro wody, którą się grzeje i wlewa do ba\)i, trzy 
razy w tej wodzie przeprowadza się łeb koński od wschodu ku 
zachodowi słońca i w tym kąpie się dziecko. Koszulę dziecka 
trzeba rozedrzeć przez pół na piersiach. W końcu odnosi się, 
nic nie mówiąc i nie oglądając się, wodę i koszulę napowrót do 
dołu glinianego. Praktyka ta powtarza się jeszcze przez dwa 
czwartki tym samym sposobem i sprowadza napewno polepszenie 
i wyzdrowienie. (Dąbrówno). 

Środek przeciwko wycieńczeniu. Dwie baby biorą chore 
dziecko, jedna podaje je drugiej przez płot i napowrót je ponad 
płotem odbiera. Powtarza się to trzy razy. (Jerutki). 

Środek przeciwko zimni cy. Trzy listki mirtowe ze ślub* 
nego wianka skuteczne są na zimnicę. (Lnbajny). 

Od tegoż. Trzeba na miotle wyjechać z domu na rozdro* 
że, zostawić tam mioflę i znowu śpieszyć do domu, nie mówii^c 
ani słowa. (Olsztynek). 

Od tegoż. Idzie się na miedzę graniczną, wykopuje się 
dziurę w darninie, chucha się w nią trzy razy i napowrót zaty* 
ka się prędko. (Olsztynek). 

Od tegoż. Idzie się do brzozowego lasu, trzęsie się pewną 
liczbę brzóz i mówi: (słów opowiadający, niestety, nie wiedział, 
treść była mniej więcej taka:) Trząś mnie, jak ja cietiie, a po^ 
tjm przestań. (Olszlynek). 




Digitized by LjOOCIC 



r 



WlERZEmA MAZUESKIE 413 



Od tegoi. Skoro napad febry i gorączka przejdzie, zdej* 
moje eie koszula i wieczorem po zacliodzie słońca, albo zraua 
przed wschodem słońca, jeżeli możua— we czwartek, zanosi się 
na rozdroże i zawiesza się na drogoskazie. (Waly)< 

Od tegoż, W niektórych miejscach dzwony wiszą w otwar- 
tej dzwonnicy, a zwieszający sii^ sznur od dzwonów, dla każde- 
go jest dostępny. Tedy^ przeciwko zimnicy, wkręca się złotą 
monetę do sznura od dzwonu. (Wały) '). 

Pisański^) wspomina w połowie zeszłego stulecia, iż daw- 
niej używano także £wangie]ji św. Jana dla odpędzenia febry. 

Dalej, o księżycu Pieański^) pisze: Tn i owdzie otumania 
jeszcze pospólstwo prawdziwie pogański przesąd, pod którego 
wpływem^ rzeczywiście oddaje się temn ciału niebieskiemu cześć 
bałwochwalczą » Przy zimnicyj silnym bólu oczu Inb zębów, oraz 
w niektórych innych chorobach^ eliorzy pilnie uważają na po- 
czątek nowin; wychodzą wtedy pobożnie^ ze złożonemi rękoma 
do księżyca i zwracają się do niego z modlitwą, ułożoną w for- 
mie niedorzecznych wierszydeł, z niewzruszouą nadzieją, iż tym 
sposobem będą uwolnieni od dolegliwości. Czy nie ujawnia 
się w tym pogaństwo? Czyżby Pisański miał co iunego na myśli, 
niż zamawianie? 

Środek od tółiaczkŁ\ Na żółtaczkę pomaga robactwo na 
chlebie z masłem. (Olsztynek). 

Środek od bólu giawy. Stawia się cierpiącemu garnek z wo* 
dą na głowę i kładzie się kawałek stali do wody. 

Środek od bólu z^bów, Pisańaki*) przytacza^ co następuje: 
Wycina się drzazgę z pod kory drzewa bzowego^ przekłuwa się 
nią do krwi dziąsło, poczym zntyka się ją w to samo miejsce; 
ażeby zarosła. 

Najbardziej wypróbowanym i najprostszym środkiem na 
ból zębów jest przyglądanie się księżycowi na nowiu w nieru- 
chomej i milczącej postawie* (Olsztynek), W okolicach niemiec- 



*) Rzaca Bię garnek za chorym nu efmnicę, aby go przestra^ 

r£; albo mn się grozi, że się go wrzuci do studni w tym samym 
Q, Ma się rozumieć^ że oba środki pomagają uiekiedy. Nadto, 
iwsym środkiem przeciwko zimuicy u Mazurów jest wódka, 

=Ł} Nr, 24, § 15, 

') Nr. 22, § 6. 

*) Nr, 22, § 6, 



Digitized by 



Google 



414 M. TOEPPEN 



kich powtarza się przy tym trzykrotnie wyrazy: Nowy micBiącz- 
ka, zabierz mój ból, w imię Boga Ojca, Syna i Ducha świętego- 

Ból zębów przechodzi także, gdy się chory ząb dotknie 
trzy razy kością z cmentarza. (Dąbrówno). 

Jęczmień na oku leczy się przez trzykrotne potarcie 
obrączką ślabną matki. (Lnbajny). 

Strzelany wrzód na palcn nie zgoi się^ dopóki się nad 
nim nie wystrzeli z broni. 

Narośle na ciele ludzkim, zwane „kostkami,'^ leczą się na- 
stępującym sposobem: 1) Idzie się do domu, w którym się znaj- | 
daje nieboszczyk, nic nie mówiąc, bierze się rękę uieboszczyl a ^ 
i palcem jej naciska się narośl trzykrotnie. 2) Kiedy przyjdzie 
żebrak do domu, bierze mu się, nie mówiąc aui słowa, kij z rę* , 
ki i naciska się nim narośl trzykrotnie. 3) Gdy się znajdzie na 
polu w kości wydrążonej, albo na gnoja krowim wodę deszczo- 
wą, pociera się nią narośl trzykrotnie, poczym nie oglądając się 
i milcząc, idzie się do domu. 

Środek na brodawki. Dotyka się każdej brodawki ziarn- 
kiem grochu i ziarna te rzuca się do pieca. Wtedy ncieka się 
prędko, aby nie słyszeć trzeszczenia. Potym brodawki zginą* 
(Olsztynek). 

Od tegoż. Ażeby zniszczyć brodawki, trzeba tyle ziaren 
grochn, ile się ma brodawek, rzucić do pieca po wyjęciu chle- 
ba, tak jednak, żeby nie słyszeć padania ich i trzeszczenia, gdy j 
pękają. (Wały) *). } 

Od tegoż. Zwilża się brodawki wodą deszczową, którą się 
na kamieniach znajduje, poczym w milczeniu i nie oglądając gtę, ' 
idzie się dalej. (Olsztynek). | 

Od tegoż. Dotyka się brodawki mięsem kradzionym i mię- 
so to zakopuje się pod rynną. Ody mięso zgnije, brodawki zgi- 
ną. (Olsztynek). 

Od tegoż. Patrzy się na księżyc w pehii i powtarza się ^ 
trzy razy: „Tam coś jest, a tu (dotykając pr^ytym brodawki) « 
nic niema.** Powtarza się to przez trzy dni z rzędu. Jestto ^ 
bardzo pewny środek przeciwko brodawkom. (Olsztynek). 

W piątek przed pełnią trzeba, spoglądając na księżyc, po^ 
wtarzać: ^Na co patrzę, niech przybywa; czego się dotykam, 



^) Inne jesseze środki przeciwko brodawkom podane &ą w iV; 
Pr, Pr.'fił, 1846, tom I, str, 132, 



Google 



Digitized by VjOOQ 




"^ 



WJEEŁZE^IA MAZUEBE1E 4t5 

oiech ubywa," Powtarza aic to trzy razy zrz^dn^ zawsze w pią- 
tek przed pełnią, (Ols^tytiek), 

Gdy nieboszczyka chowają i właśuie w dzwony biją, trze-- 

ba iii do wody bieżącej i wodą tą obmyć brodawki. (Olsztynek ). 

ZawiązDJe się de nitce tyle węzłów, ile eię ma brodawek, 

i Ditbę ią rznea się Żydowi handlarzowi na worek jego. Potym 

brodawki zginą. 

Środek przeciwko wyrzutom. Patrz niżej kalendarz lu- 
dowy, 

Środek przeciwko liszajom. Pociera się liszaj potem 
X szyb, zdjętym palcami, i mówi się przjtym; -Dzień dobry- pa- 
nie liszaj, nie bądź jutro, tylko dzisiaj." (Olsztynek}. 

Środek na ogni piór. Ognipiór jestto rodzaj wyrzutów 
n dzieci. Podczas gdy ludzie idą do kościoła, matka idzie z dziec- 
kiem na trzaśnisko^ staje plecami do kościoła, bierze trzy razy 
ziemi z trzaskami i posypuje dziecku ognipiór, przyczym mówi 
tak mniej więcej: „Jak ci ludzie idą teraz do kościoła, tak ty 
idi z głowy." Tym sposobem wyrzut przechodzi. (Olsztynek), 

Środek przeciwka kurczom. Kurcze lud nazywa karą 
ł>oską. Mówią też przy kurczach; „Fan Jezns go nawied^iił.^ Kto 
pierwszy raz widzi u kogoś kurcze, wydrapuje ma szpilką 
\nyt na piersi tak, icby krew płynęła. Ma to zapobiegać kur- 
czom. (Olsztynek). 

Matka nakrywa dotkniętego kurczami swoją suknią ślub^ 
ną. (Olsztynek). 

W razie przełamania się albo podżwignięcia, zażywa się 
trocin od trumny z wódką, albo proszku od tuk zwanego ka- 
ni ienia od poruszenia* w aptece pod nazwą lapis hae- 
matitis, najczęściej także z wódką zmieszanego. 

Środek od kołtuna. Jedną z chorób najczęstszych i bu- 
dzących najwięcej obaw u lodu jest kołtnn*). Lec^ą od kołtuna 
najsławniejsi główni czarownicy, jak np. czarownik w G*^ który 
leczy w ten sposób^ że wszelkie mciii we choroby podprowadza 
pod kołtun. Używa do tego zamawiań, ale także i ziół wszel- 
kiego rodzaju. Można być naprzód jnż prawie pewnym, że 
wszyscy odwiedzający go chorzy^ w trzy lab cztery dni po po- 
irrocie z 0*i będą mieli kołtun zamiast dawniejszych chorób 



^) Na wschód od powiatu Szczyci^skiego nie spotyka się go 

odahuo^ 



Digitized by VjOOQ IC 



416 M. TOEPPEN 




swoich. A kołtan główny czarownik zdejmuje w swoim czasie 
bez niebezpieczeństwa. (Karki). 

Najczęstsze choroby, jak reumatyzmy i choroby oczu, uwa- 
żają się za zadane. Wszystkie one mają ujście w kołtunie. Do-> 
tknięty jakąś chorobą ucina trochę włosów z głowy, nawija ja 
w kawałek papieru, kładzie je albo na dołek, ałba pod pachę 
i zostawia je tam na 24 godziny. Jeżeli po upływie tego czasa 
włosy się zbiją, jestto nieomylny znak, ie chory jest urzeczo- 
ny. Nie czesze się już i naturalnie dostaje po 4 albo 5 tygod- 
niach kołtuna. Od tego kołtuna mogą leczyć tylko pewne oso- 
by, powszechnie znane^ jako praktykujące czary. Ale osoby te 
mogą takie sprowadzić komuś kołtan, albo go zadać. Niektórzy 
sądzą, ie spoiyte nasienie łopianu, albo tei i ostu posiada szcze- 
gólną własność sprowadzania kołtuna. Przy leczeniu kołtuna 
czarownica daje choremu napój, który działa na dojrzewanie 
kołtuna. Gdy po pewnym czasie kołtun dojrzeje, wówczas cza- 
\ równica zdejmuje go, ale nie noiyczkami lub noiem, lecz bar- 

I dzo ostrym kamieniem, właściwie odgniata się od głowy. Wraz 

\ 2 kołtunem znikają takie choroby, które go sprowadziły. (Dzial- 

I dowo). 

I ' Najwainiejszą po zamawianiu czynnością czarodziejów jest 

\ wy kry w anie okradzionemu jego złodzieja*)* 

Najbardziej wziętym w tym celu środkiem jest tak zwane krij- 
; cenie sita, o którym przed stu jeszcze laty wspomiua Piganski. 

' ^Kręcenie sita i inne niedorzeczne praktyki, do których się ticie- 

I kają w celu wykrycia niewiadomego złodzieja i które wykony- 

I wane bywają nietylko przez Cyganki, ale i przez innych częś- 

ciej, niżby się zdawać mogło, są oczywiście pozostałościami bał- 
wochwalstwa przodków naszych.^ ^) 

Kręcenie sita tak mi opisano. We czwartek po wieczerzy 
bierze się ksiąikę treści religynej, mianowicie pozostałą po nie- 
boszczykUi znanym z uczciwości swojej; pomiędzy kartki tąj 



*) Złodziej, chcący zabezpieczyć się od wykrycia, musi alę 
starać o to, żeby odwrót wykonać tą samą drogą, którą przyszedł, 
albo na miejscu kradzieży załatwić potrzebę swoją. Dopóki się ku« 
rzy, nie grozi rou niebezpieczeństwo. Świeca z tłaszczu ludzkiego 
blaskiem swoim pogrąża wszystko w sea najgłębszy. Ztąd ma ona 
szczególne znaczenie dla złodzieja. (Dąbrówno). 

*) Nr. 23, § 9. O innyip śrpdku wspomina jni Meletini 
w Srif Preu$8€n, str. 719, 720. 



Digitized by 



Google 



1 



WISBZBŃ1A MAZDRBKTE 417 

keiąiki kładzie się klncz długi tak, żeby po zamknięciu książ- 
ki cokolwiek z niej wystaw aL Książkę przysuwa się na sam 
bneg stołu. Potym na końcu klucza zawiesza się lekkie sito 
] wymienia się imiona osób^ które się podejrzewa o kradzież, 
powtarzając przy tym: ,, Bitko, sitko, powieda mi wszytko.** Przy 
wjmówieuiu imienia prawdziwego złodzieja, sito się porusza, gdy 
tjfflctasem podczas wywoływania osób niewinnych nie rusza się 
wrale. Takim samym sposobem można wyśledzić, gdzie złodziej 
ukrył rzecz skradzioną, wymieniając domniemane miejsca sclio-* 
w&uia. (Kurki). 

Nie wszędzie ten sam sposób postępowania jest w użyciu. 
W Grnnden byłem obecny, pisze naoczny świadek, jak baba 
cbciala wykryć złodzieja. Na stole dziedzicznym położono Biblję 
dziedziczna, a na niej klucz dziedziczny* Nad tym wszystkim 
DmiesiAczono sito, wolno zawieszone na nitce przywiązanej do 
belki. Natenczas zakliuaczka wezwała trzykrotnie imię Boga 
i z małemi przerwami wymieniała potym imiona wszystkich osób 
podejrzanych o to, że się mogły dopuścić kradzieży, która do- 
tyczyła owcy. Przy wymienieniu nazwiska złodzieja sito powin- 
no się było poruszyó; ponieważ jednak nie poruszało się, tedy 
baba oświadczyła, że złodziej musi być całkiem jej nieznany, 
i uspokoiła się co do swoich domowników i znajomych^). 

Inny sposób wyśledzenia złodzieja nazywa się: głos i ć. Po- 
trzeba do tego śpiewnika i klucza; oba te przedmioty muszą być 
dziedziczne. Kładzie się klucz do śpiewnika i obwiązuje się 
śpiewnik wstążką. Zażegny wacz i okrad'£iony kładą palec wska- 
zujący pod wystające kółko od klucza tak, że ten zwiesza się 
razem ze śpiewnikiem. Zażegnywacz wywołuje trzy razy imię 
osoby, podejrzewanej o kradzież. Jeżeli klucz się kręci na kół- 
ku, wymieniona osoba jeat winowajcą. (Olsztynek), 

W innych miejscowościach zamiast klucza, używa się no- 
życ do strzyżenia owiec; sito w takim razie zawiesza się na 
nożycacb, zresztą postępuje się jak wyżej z kluczem. 

Skoro w jakim domu była spebiona kradzież, i podej- 
rzenie pada na domowników, gospodarz domu każe się wszyst- 
kim zebrać i rozdaje im słomki jednakowej dhigości; po kwa- 
dransie zaś bada słomki, gdyż słomka znajdująca się w ręku 
bdzieja, powinna była urosnąć, W Błędowie użyto tego sposo- 



*) N. Pr, Fr.-BU 1847, tom 1, Btt. 471, 



Digitized by LjOOQ IC 



418 M. TOEPPBN 



bu, i oto jedna słomka (jak się później okazało ta, którą trzj' 
mał złodziej), skróciła się. Chodzi o to, że złodziej, obawiając 
się, iż słomka jego urośnie^ pokrjjomu oderwał joj kawałek*), 

Zmasza się złodzieja do zwrócenia rzeczy skradzionej za- 
pomocą gróźb, które go jakimś joż tam sposobem dochodzą, 
często z najlepszym skutkiem. Grozi mn się śpiewaniem n& 
śmierć fpatrz wyżej), albo grozi ma się, że częćć skradzionego 
mienia, jeżeli ta przypadkiem ocalała, np. drzewa, rzeczy itd., 
położy się trupowi do trumny, albo zakopie się na cmentarza, 
co pociąga za sobą niechybną śmierć złodzieja. Wogóle czarów* 
nicy osiągają wiele zapomocą napędzania stracha, gdyż pod 
tym względem Mazurzy są tchórzliwi. (Olsztynek). 

Wielu trzyma w tajemnicy sposób, w jaki możuaby zmu- 
sić złodzieja do zwrócenia rzeczy skradzionej. Znane środki są 
następiOące: część rzeczy^ z których złodziej coś ukradł, xatyka 
się do wywierconej dziury i zabija gwoździem. Albo: resztę rze- 
czy zawiesza się w woreczku w kominie. Albo: resztę skradzio- 
nych rzeczy zanosi się we czwartek do świeżo wykopanego gro- 
bu, przyczym osoba, która to robi, w drodze tam i z powrotem 
nic nie powinna mówić. Wtedy dodziej nie ma spokoju, dopóki 
nie wróci właścicielowi rzeczy skradzionej. (, Wielbark), 

Ocalałą część skradzionego kładzie się pod cegłę ogniska | 

i we czwartek po wieczerzy pali się na tym drzewo osino we Jak ! 

ogień i żar powoli obejmują rzecz schowaną, tak wyniszczają 
złodzieja nieznane wpływy nadprzyrodzone. Jeżeli się nio nie ma | 

w ręku ze skradzionego^ przynosi się we czwartek o północy, | 

mikząc i nie oglądając się, węzły ze sznura z dzwonnicy. Po* i 

stępuje się z tym tak samo, jak z pozostałemi resztkami rzeczy ' 

skraddonych. Kto jednak niezupełnie dobrze zna się ca tym^ 
albo dopuści się nieznacznej omyłki, ten sam sobie grób kopie i 

i umiera. (Dąbrówno). j 

Trzeba sobie kazać zrobić świder, któryby się wświdrowy^ 
wał do drzewa i innych rzeczy, nie jak zwykle przez wiarcenie 
na prawo, lecz na lewo. Z tym świdrem trzeba iść tyłem do 
osiny, wyświdrować w niej dziurę, wetknąć w nią coś z rzeczy, 
z których złodziej ukradł, i zatknąć dziurę kołkiem z tego sa- 
mego drzewa. Wkrótce zacznie trząść złodzieja, jak te liście 
osiny, i rzeczy skradzione zwróci. (Olsztynek)*). 



O N. Pr. Pr.'BL 1847, tom I, str. 472. 

^) Podobny sposób z Natangji opisuje J. Gottscbalk w y. 



Google 



Digitized by VjOOQ 




\VttR2t^lk MAZURSKIE 419 

^ » — — — 

Jeieli si^ coś pozostałego zb skradzionych rzeczy kładzie 
do tromny, ażeby zgubić złodziej a^ trzeba Big bardzo BlrzeCi 
ieby nie stąpić ns cień ewój wlaany. Jeżeli się tak stanie, na- 
leży samemu spodziewać Biq Śmierci w przeciągu roku. 

Lad mniema, że złodziej nie może się ruszyć z miejsca, 
dopóki biją w dzwony* Są wszakże i zaklęcia, kto remi można 
to samo sprawić*). 

Naj przezorniejsi są ci^ którzy każą tak zamówić swoją 
wlaanoićp aby ta wogńle nie mogła być skradziona. Jeżeli przyj- 
dzie złodziej i zechce wziąć cokolwiek^ musi pozostać na miej- 
8011 i nie może odejść^ dopóki go sam właściciel nie nwołni. 
Takie zamawianie własności ma przynajmniej tę dobrą stronę, 
ie budzi niepewność i strach n zabobonnych złodziei. (Olflztynekj, 

Przy zamawiania tego rodzaju posługują się następującą 
formnlką: ^Szla Przenajświętsza Panna do ogrodu. Usługiwali jej 
trzej anioiowie; pierwszy nazywał się św. Piotr, drugi św. Ga- 
bijely trzeci św. Zacharjasz. Spotykają ich trzej złodzieje, któ'* 
rzy chcieli porwać dziecię Jezusa Piotr mówi do Zacharjasza: 
Idż i spętaj ich powrozem, łańcuchami i Słowem bożym, ażeby 
stali nieruchomi jak słupy. Niechaj liczą gwiazdy na niebie i nie 
mogą rnszyó się z miejsca, dopóki nie nwolnią ich moje usta 
i mój język. Ojcze nasz...^ itd. 

Okradziony owija serce dzwona kawałkiem rzeczy, której 
część została ukradziona, np. kawałkiem płótna. Następujące 
potym bicie w dzwony przypomina złodziejowi, aby zwrócił rze- 
czy skradzione; przy drugim biciu w dzwony, złodziej umiera, 
ieieli przez ten czas nie odniósł kradzieży właścicielowi. (Ol- 
sztynek). 

Kończymy opowieścią o czarach^ która z wielu względów 
zasługuje na uwagę. 



Pr. Pr. BI. 1857, tom I, str. 158: Robi się świdrem dziurę w gru- 

Bsy, albo w śliwie. Dziurę tę wywierca się aż do połowy grubości 

drzewa i wtyka się tam cokolwiek ze skradzionych rzeczy. Potym 

s tego samego drzewa robi się gwóźdź i zabija się nim dziurę. Tak 

jak zabita w drzewie rzecz skradziona zniszczeje, tak też i złodziej 

nie. Jeżeli nie chce umrzeć, musi zwrócić rzeczy skradzione. Je- 

i jednak gwóźdź został całkowicie wbity w dziurę, w takim razie 

dziej w tydzień umiera. 

*) Zaklęcie takie z Natangji podaje Gottschalk w iV. Pr. Pr.-Bl^ 
a, tom I, str. 157. 



i 



Google 



Digitized by VjOOQ 



420 it. tóETPzn 



Jedna matka miała chore dziecko. Chciała właśnie prz;^ 
gotować poBłanie dla dziecka i podłożyć nowej slomj. Znalazła i 
przytym w słomiei trzymając jednocześnie dziecko na lewej rc- | 
ce, czarnego robaka, dłagiego przeszło na cal i trzymała go 
w palcach prawej ręki. Ale robak znikł jej w palcach i nie 
można go było nigdzie znaleźć. Zaraz potym dziecku pogorszyło 
się, zachorowało śmiertelnie. Ojciec postanowił udać się do cza- 
rownicy i, chcąc się dowiedzieć od niej prawdy^ włoiył dla 
pewności koszulę na lewą stronę. Takim sposobem nikt się nie 
da okpić. Ale czarownica wiedziała o tym i zapytała go, dla | 
czego włożył koszulę na wywrót: nie ma s^ę przecież czego oba- ^ 
wiać. Przyniósł on z sobą w buteleczce moczu, który czarownic 
ca obejrzała. Powiedziała ona: dziecko jest urzeczone i czarow- 
nica jnż podczas jego choroby poprawiła czary zapomocą czar* . 
nego robaka. Gdyby matka była natychmiast robaka spaliła, i 
(zadeptać nie jest tak dobrze), byłoby dziecko zdrowe; ale tak, ' 
robak dostał się do świeżej słomy, a potym dziecku przez usta 
do wnętrza. Tam gryzie mn serce i siedzi przy samej iyle; jak 
przegryzie żyłę, dziecko musi umrzeć. Wiedziała ona najdokład- 
niej wszystko, co się działo z robakiem i orzekła^ że nic to za- 
radzić nie może^ że już po wszystkim. Choroba dziecka obja^ 
wiała się w kurczacłi^ w zaciskaniu zębów, przytym piana pły- 
nęła z ust i pięści nie dawały się otworzyć. Kiedy robak prze- 
stawał gryźć; przechodziły kurcze, i dziecko przyjmowało pierś. 
Mogła ona nawet wymienić czarownicę, która nabawiła tych 
cierpień dziecko, i przepowiedziała, że dziecko na trzeci dzień 
umrze, co się też sprawdziło. — I widziano czarownicę. Kiedy 
wyniesiono zwłoki dziecka na cmentarz, wszystkie stoły i stołki 
w domu (tylko nie mary) przewrócono do góry nogami, wskutek 
czego czarownica musiała przyjść i trzy razy obiec dom dokoła, 
(Olsztynek). *) . 

(Dalszy ciąg nastąpi). I 



^) Dla poi^óWHania podajdtty ttt notatka t okolić połołooffib 
ua zachód od Wisły. Kujawski i Pomorski bi&knp Krzysztof Antoni 
na Słupowie Szembek wydał w r. l'?27 rozporządzoDie w sprawie 
czarownic (w języku polskim)^ w którym ZDajdujemy nasŁcpaJąc« 
godne uwagi szczegóły: wzywa on sądy świeckie^ aicby oskarżonych 
o czarodziejstwo itp« ,,pozo8tawili w więzieniu wolnymi i bez tici%i 
liwych skrępowali ażeby przy więzieniu powstrzymać się od wszfli 



Google 



J 



Digitized by VjOOQ 



* 



POSZUKIWANIA. 



1. 

Zamawianie jako środek leczniczy. 

Jako przyczynek do lecanictwa ludowego podaję w dosłownym 
iłnmaczeniti kilka formnkk zamawiau^ które udało mi się zebrać we 
wsi Jurkotcszczyznie^ W pow- Zwialielakim (gub. Wołyńska). Że nau- 
czono mnie tych formułek, dowód to wielkiej przycliylności dla 
Diiiie i ^ufania. 

Dziwae są te praktyki z modlitwą i gusłami naprzemian; modI% 
Bi^ przed i po zaoawiauiu 2 wiarą i przojęciem, lecz to nie prze- 
szkadza rzucnc żaru na wodę, z tego wróżyć o przebiegu choroby^. 
wylewać potym tę wodę w komin lub na dolny zawias u drzwi itp^ 
Zauważyłam tei, że przy zamawianiu i innych praktykach lekarskich 
jest przyjętą liczba 3 łub 9 , albo 3X9: zmówić 3 pacierze lub 9, 
^o kąpieli 9 gatunków zboża, 9 kołków osikowych, 9 gatunków wę- 
żów wymienić przy zamawiania od ukąszenia gadu, 3X9 lub 9X3 
kłosów żytnich przy zamawianiu wrzodu, przy spędzaniu uroku 3 
razy się gpluwa, 3 węgle na wodę się rzuca^ w 3 miejsca wylewa 



kiego zawiązywania oc^n^ pławienia, ranienia, a takie aby więzio* 
Djch nic niesiono i nie prowadzono tyłem lub nie przestrzegano, iż- 
by się nie dotykali ziemia jako to wszystko jest zabobonem i nie po- 
winno trwać dalej," W innym miejscu biskup tak dalej rzecz wy- 
tutzcta: ^Przedewszystkim jednak zakazujemy uciekania się do praw- 
ł zabronionych sposobów wróżenia, jak równiei dochodzenia strat 
znanych zapomocą wody, ognia, topienia ołowiu i lania wosku, 
akźe przędzenia wstecz i wypalania chorób, bo to są wszystko 
io djabelbkie wymysły." Preuss* TodesUmpel str. 322 — 327. Preuss^ 
^mhnffj tom I, str. 579—596. 



Digitized by 



Google 



422 tOszuKiWAiffiA 



się ją, 3 razy dąb trzeba obejść przy leczenia ilepoty^ dla okaza- 
nia życzliwości 3 razy całować, 3 razy ziemię rzncać na trumnę, 3 
razy npić z kieliszka, nim się go zupełnie wypróini, itd. 

1. Od ukąszenia jadowitego gadn moina zamówić sku- 
tecznie, nie widząc nawet chorego, byleby znać płeć chorego, imię 
i kolor włosów. To samo w leczeniu bydlęcia. Najpierw zmówić: 
Ojcze nasz, Zdrowaś i Wierzę, potym 9 Zdrowaś. Formułka zama- 
wiania następna: „Na sinym morzu, na białym kamienia stoi jawór — 
złote krzesło; na tym krześle młoda królowa. Proszę cię, zawołaj 
dziewięć swoich „Hwozdalnyci, Podwałnyci, Zakadnyeij Kołodnyci, 

^ Bołotnyci, Hnojownyci, Zemlanyci, Krownyci, Wodianyci, wsi try 

i dewiat' Hwozdalnyci; zaszły im dobry wisti,** wyjmijcie im zęby i zę- 

i biska, opuchliny i opucbliska (jeśli ukąszony człowiek, to się m6- 

I wi dalej:) z żółtej kości, z krwi czerwonej, ze sługi bożego, imienia 

Pańskiego (tu wymienić imię, nazwisko, płeć i kolor wtosów). Jeśli 
r bydlę jak chore, mówią wtedy: z białej kości, z krwi czerwone], 

^ wymieniają maść, płeć, a potym znów: Ojcze nasz, Zdrowaś i Wie^ 

rzę i 3 razy znak krzyża. 

2. Oduroków. Gdy dziecię, przedtym spokojne, zaczyna 
kaprysić, krzyczy i źle sypia po nocach, napewno jest urzeczone; 
jeśli rzucony urok nie jest zbyt silny, to matka sama moie go 
zdjąć w sposób następujący: obetrzeć twarzyczkę dziecka dolną częś- 
cią koszulki, którą ma na sobie, mówiąc: W czem ja ciebie poro- 
dziła, w tym ja „tebe odchodyła.*' 3 razy tak zrobić, lub te£ mówić: 
„na psa urok'' i 3 razy splunąć; koszulkę wyrzucić trzeba na całą 
noc do sieni. Jeżeli to nic nie pomoże, trzeba iść wtedy do baby 

^. ^ - lekarki (znichorka), ma się rozumieć, z gościńcem; ta przyrządza ką* 

piel, gotując 9 osikowych kołków, z których 3 powinny być zoale^ 
zionę na drodze; gdy dziecko będzie złożone do kąpieli^ kobieta 
żegna je, polewa wodą na krzyż i zaczyna zamawianie: ^Bo£a Hat^ 
ko, nie daj mi żadnej płaksiwości, krzykliwości; i wymawiam^ i wy- 
powiadam, i wyrzucam na błota, na oczerety, na wodę głęboką po* 
syłam; i zamawiam, i wyrzucam na wody potopić, na ognie popalić, 
siekierami porąbać, nożem pokłóć, od dziecka odstąp (imię dziecka) 
Boża Matko Poczajowska, stań w obronie. Ołuchy dębie, zeswatajmy 
się, pobratajmy się; twój dąbeczek — mój syneczek, twoje dąbki nie* 
chaj rąbią i chodzą, a mój synek niechaj śpi. Zamawiam, żeby ciała 
przybyło, w kąpieli kąpię, żeby się nie lękał niczego. Zamawiam 
i zapowiadam/ Wodę wylać w trzech rogach budynku i zmówić trzy 
pacierze. 

3. Jeżeli u dziecka by wa mała gorączka kataralna, zwa- 
na „prestryt,'' to i ją przypisują urokom, więc, przy obcieraniu 
(j. w.) koszulką twarzyczki dziecka, mówią: ^Perestryt na płyt, 
a uroki na soroki.'' Dla tego twarz obcierają, bo uroki najpierw 
padają na nią, gdy „złe oczy** spojrzą na czerstwą, ramianą bazię 
dziecka. 

4. Od wołosu. „Wołos" jestto ropień bolesny, trudno gojący 
się; powstaje wskutek zgniecenia lub nawet tylko dotknięcia się do 
dniej gąsienicy z gęstemi, dużemi włoskami, zwanej od tego „wo^ 



Digitized by VjOOQ l6 



} 



POSZUŁIWAITIA 423 



Jos.'' Zaacliorka bierze oaj pierw 9 razy po 3 kłoski żytnie^ przy« 
kUdA po jeduym do bolącego miejsca, trzymając wszystkie w gar- 
ści i siewa po kaidym kłoska wadę, świeżo przynieeioną i Diemsza- 
ną; prsytym wymawia następne zamówienie: „Zamawiam w o ł o a 
1 Marynki cbrz€2oaej, modlitewnej, z rąk, z nd^, z oczn, z pleców, 
z iółtaj kości i krwi czerwonej koci, psi. Kijowska^ Poczajewska 
Matko Boeka, pomói mi woIob zamówić. '^ Tu aamo powtarza się 
przy każdym kloaka, a w ko^cn przy całej wiąz co. Kłoay te 8^ 
paloae^ woda zaś wylewana w trzy róiue mtejeca* 

5, Od bóln zębów. Znachor ka wyprowadza cierpiącego wprost 
kalęiyca; żegna etę BamEf to samo robi chory, po tym trzy razy po- 
wtarza: „Miesiącu, niesiącD^ jakiś ty mllyl luby! Bolą zchy Maryn- 
kc ochrzczoną. Na głuchej niwie aloi dąb a achy; kiedy się rozwinie, 
to z miesiącem do apólki zejdą sig na obiad; zaczną jeśó i pić, 
o Marysi mówić; nieehaj wtedy przettaną boleć ją zęby.** Lekarka 
szepcze to zamawianie cicho^ moie jednak nauczyć tego mlodazą od 
siebie osobę, lecz nie atarszą, bo wówczas aa m aby moc swą utraciła. 

6, 8ą też zamawiania, które każdy może sam na sobie prakty- 
kowaćj byleby znal icb formułkę, Gbcąc raz nazawsze pozbyć się 
bólu zębów, trzeba przez kilka miesięcy z rzędu, njrzawazy poraź 
pierwszy kaięiyc na nowiu, zatrzymać się w miejscu i trzy razy 
wymówić naat^pująee zaklęcie: „Młodziku, młodziku, gdzieś ty by- 
wał? —Na tamtym świecie* — Coś tam widział? — Umarłych. — Cóż oni 
tam robią? — Leżą. — Niech mię moje ząbki nie bolą!" Potym zmówić 
pacierz za dusze zmarłych. 

7, Od knrzej ślepoty. Jeatto choroba, bardzo często spo- 
tykana u Indu, Bzczególnie po dłuższym poście. Dotknięci u ią o zmro- 
ku nic nie widzą. Można się z niej wyleczyć samemu; trzeba obejść 
trzy razy w około „głuchy dąb** {t\. taki gatunek dęba, na którym 
Uście rozwijają się później), zmówić cały pacierz i zakoAczyć nastę- 
pującą formułką: i,Żeby mnie ślepota wtedy napadła, kiedy ja 
wszystek liść stąd oberwę." 



Zmarły przed kilkunastu laty Wawrzyniec Iwióaki w swoim 
kalendarzu, wydawanym przez lat wiele: Ukinink, Kaiendońm (Ka- 
lendarz dla wlolcian), pomieszczał wiele rzeczy z lecznictwa ludowe- 
go litewskiego. Były tam spoaoby leczenia ludzi i zwierząt domo- 
wych środkami domowe mi i ziółtcami* Drugim byl ksiądz Pabrieia 
zbieracz roślin i wiadomości o nich pomiędzy ludem w połowie bie- 
iącego wieku. Pozostawił on w rękopisie Botanikę^ n&piaaną na 900 
knrtach po litewsku, a znajdującą się w bibljotece seminarjalnej 
'TiDJdzkiej w Kownie. W ostatnich czasach p, Pictkiewiczówna, za- 
Rcgzkala w Joniazkiclach w pow, Poniewieskiro, gub. Kowieńskiej, 
ebrala więcej niż 300 roślin ze swojej okolicy, notując litewskie 
M nazwy i sposoby letzenia. W po w. Roaierrekim tejże gnbernji ze- 
'ał niżej podpisany 975 rośliii z nazwami i sposobem leczenia^ cza- 

Wiwlu L FI i^«. 2 ap 



Digitized by VjOOQ IC 



4Ź4 ]^OSŻ0K1WASIA 



rowania, z wymieDieniem pory ich zebraDia i okolicy^ zkąd były 
wzięte. Brakuje im nazwy naukowej łacińskiej. Zbierał je w okoli- 
cach Rosień. Oprócz kilku, są to wszystkie rośliny e tej okolicy; 
każda z nich ma znaczenie lecznicze, sympatyczne lub czarodziejskie. 
Nadto jest dołączony spis chorób. 



Mieczysław Dou}Ojna'Stf Itces tr o wjt'cs. 



II. 

W zdaniu sprawy z r. 1847 towarzystwa szląskiego oświaty 
krajowej, znajduje się ciekawy artykuł Snndrycha, prezesa najwyi- 
szego sądu ziemiańskiego w Szląsku pod tytułem: ,^ Przegląd ludno- 
ści Królestwa Pruskiego pod względem etnograficznym,^ Oto są głów- 
ne jego wnioski: 

I. W Prusiech właściwych: a) w okręgu Królewieckim z po- 
między 812,902 ludności znajduje się 133,905 mówiących po polsku, 
zaś 40,023 po litewsku; b) w okr. Gombińskim (Gumbinuen) z po- 
między 615,770—139,294 po polsku, 121,640 po litewska, 1,313 po 
rusku (tak zwani Filipony); c) w okr. Grańskim pomiędzy 380^198 
ludności, po polsku 83,497; d) w okr. Kwidzyńskim (Marienwertler) 
z pomiędzy 572,011, po polsku 221,547. 

II. W Brandeburgji w trzech okręgach niższycli Łuiye (Kat- 
busy, Kałau i Sprembergu) i^szystkich Łużyczan około 60,266, 

m. W Pomeranji w okr. Kieślińskim, znajduje sl^ 4^000 Ka- 
szubów. 

IV. Na Szląsku mówiących po polsku 528,091, po rnakn 
49,042, a po łuiycku 36,912. 

V. W Poznańskim: a) w okr. Poznańskim 488,368 mówiących 
tylko po polsku, 180,179 po polsku i po niemiecku, 22l,d3t) zal 
samym językiem niemieckim; b) w okr. Bydgoskim (Bromberg) 
193,188 tylko po polsku, 101.265 po polsku i po niemiecku, 158,241 
tylko po niemiecku. 

Tym sposobem wszystkich Słowian w Królestwie Pruakim znaj- 
dowało się 2,221,409. {BibŁ. War. 1848, II, 195. 



W Bibł lVafsz. r. 1849, Ul, 319—366, znajduje się artykuł 
p. Józefa Łepkowskiego: „Wiadomości o Szląsku.** Wymienia: Ob- 
szar, podział ludności, granice. Nazwy miast po niemiecku i po pol- 
sku (z przytoczeniem wielu podań ludowych i wiadomości histo 
rycznych, początek nazw). Na str. 337-345 dopełnia słowniczkiem na?,v 
wendyjskich miejscowości w Luzacji (był on wydany ze starego Frenkis 
przez ks. Bronikowskiego w „Sławianinie" t. I, str. 170), Nastę